वाल्मीकि रामायण · सर्ग 5.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.58.1
ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः।
हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम् ॥ ५.५८.१ ॥
नंतर महेंद्र पर्वताच्या त्या शिखरावर हनुमानाच्या नेतृत्वाखालील ते महापराक्रमी वानर अत्यंत आनंदित झाले.
5.58.2
प्रीतिमत्सूपविष्टेषु वानरेषु महात्मसु।
तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतियुक्तं महाकपिम् ॥ ५.५८.२ ॥
आनंदाने नीट बसलेल्या महात्मा वानरांमध्ये, प्रेमाने भरलेल्या त्या महाकपीकडे ते अत्यंत हर्षाने पाहू लागले.
5.58.3
जाम्बवान् कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम्।
कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते ॥ ५.५८.३ ॥
जांबवानाने अनिलपुत्राला (हनुमानाला) कार्याचा वृत्तांत विचारला: 'तू देवीला कसे पाहिलेस? आणि ती तिथे कशी आहे?'
5.58.4
तस्यां चापि कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः।
तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे ॥ ५.५८.४ ॥
तिच्याशी क्रूरकर्मा दशाननाने कसा व्यवहार केला? हे महाकपे, हे सर्व खरेपणाने आम्हाला सांग.
5.58.5
सम्मार्गिता कथं देवी किं च सा प्रत्यभाषत।
श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम् ॥ ५.५८.५ ॥
देवीचा शोध कसा घेतला गेला, आणि तिने काय उत्तर दिले? गोष्ट ऐकून आम्ही कार्याचा निश्चय पुन्हा विचारात घेऊ.
5.58.6
यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान्।
रक्षितव्यं च यत्तत्र तद् भवान् व्याकरोतु नः ॥ ५.५८.६ ॥
तेथे गेल्यावर आम्ही काय सांगायचे आणि तेथे काय जपायचे, ते आपण आम्हाला स्पष्ट करावे.
5.58.7
स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः।
नमस्यन् शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥ ५.५८.७ ॥
त्याने असे नियुक्त होऊन, आनंदाने रोमांचित होऊन, मस्तक नमवून देवी सीतेला नमस्कार करत त्याने उत्तर दिले.
5.58.8
प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात् खमाप्लुतः।
उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः ॥ ५.५८.८ ॥
तुमच्या डोळ्यादेखत महेंद्र पर्वताच्या शिखरावरून मी आकाशात झेप घेतली; समुद्राच्या दक्षिण तीरावर पोहोचण्याची इच्छा धरून, एकाग्र मनाने.
5.58.9
गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत्।
काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम् ॥ ५.५८.९ ॥
मी जात असताना ते भयंकर विघ्नरूपासारखे झाले; एक दिव्य, अत्यंत मनोहर सुवर्णमय शिखर मी पाहिले.
5.58.10
स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम्।
उपसंगम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगमुत्तमम् ॥ ५.५८.१० ॥
मार्ग अडवून उभ्या असलेल्या त्या पर्वताला त्याने विघ्न मानले; मग त्या दिव्य, सुवर्णमय, उत्तम पर्वतापाशी जाऊन.
5.58.11
कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च।
प्रहतस्य मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः ॥ ५.५८.११ ॥
'हे मला फोडावे लागेल' असा निश्चय मी मनात केला; आणि माझ्याकडून त्या महापर्वतावर शेपटीने प्रहार केला गेला.
5.58.12
शिखरं सूर्यसंकाशं व्यशीर्यत सहस्रधा।
व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः ॥ ५.५८.१२ ॥
सूर्यासारखे तेजस्वी ते शिखर हजार तुकडे होऊन फुटले; तो निश्चय ओळखून तो महापर्वत म्हणाला.
5.58.13
पुत्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव।
पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः ॥ ५.५८.१३ ॥
पुत्रा, मधुर वाणीने मन आनंदवीत असे (तो) म्हणाला — मला तुझा चुलता आणि मातरिश्वनचा मित्र समज.
5.58.14
मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ।
पक्षवन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः ॥ ५.५८.१४ ॥
पुत्रा, महासागरात राहणारा, 'मैनाक' नावाने प्रसिद्ध असा मी. पूर्वी श्रेष्ठ पर्वतांना पंख होते.
5.58.15
छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः।
श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः ॥ ५.५८.१५ ॥
ते इच्छेनुसार चहुकडे पृथ्वीवर संचार करून त्रास देत. पर्वतांचे ते वर्तन ऐकून पाकशासन महेंद्र...
5.58.16
वज्रेण भगवान् पक्षौ चिच्छेदैषां सहस्रशः।
अहं तु मोचितस्तस्मात् तव पित्रा महात्मना ॥ ५.५८.१६ ॥
भगवान इंद्राने वज्राने त्यांचे पंख हजारो वेळा तोडले. परंतु तुझ्या महात्मा पित्याने मला त्यातून सोडवले.
5.58.17
मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तो वरुणालये।
राघवस्य मया साह्ये वर्तितव्यमरिंदम ॥ ५.५८.१७ ॥
तेव्हा वायूने, वत्सा, मला वरुणालयात (समुद्रात) फेकले गेले होते. हे अरिंदमा, रघुनाथ (रामा) च्या साहाय्यात मी वागले पाहिजे.
5.58.18
रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः।
एतच्छ्रुत्वा मया तस्य मैनाकस्य महात्मनः ॥ ५.५८.१८ ॥
धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ आणि महेंद्राच्या बरोबरीचे पराक्रम असलेले राम — हे त्या महात्मा मैनाकाचे बोलणे ऐकून मी...
5.58.19
कार्यमावेद्य च गिरेरुद्धतं वै मनो मम।
तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना ॥ ५.५८.१९ ॥
कार्य सांगितल्यावर पर्वताचे उत्कट मन मला प्रेरित झाले; त्या महात्मा मैनाकाच्या अनुमतीने मी पुढे गेलो.
5.58.20
स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता।
शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ ॥ ५.५८.२० ॥
तो पर्वतही मानवरूप धारण करून महासागरात अदृश्य झाला; तो महापर्वत आपल्या शरीराने पर्वतासह समुद्रात लपला.
5.58.21
उत्तमं जवमास्थाय शेषमध्वानमास्थितः।
ततोऽहं सुचिरं कालं जवेनाभ्यगमं पथि ॥ ५.५८.२१ ॥
उत्तम वेग धारण करून उरलेल्या मार्गाने निघालो; मग बराच वेळ वेगाने मार्गावर गेलो.
5.58.22
ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम्।
समुद्रमध्ये सा देवी वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५.५८.२२ ॥
मग समुद्राच्या मध्यभागी नागांची माता देवी सुरसा मला दिसली; ती देवी हे वचन बोलली.
5.58.23
मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम।
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं हि मे सुरैः ॥ ५.५८.२३ ॥
हे वानरश्रेष्ठा, देवतांनी तुला माझे भक्ष्य नेमले आहे; म्हणून मी तुला खाईन, कारण देवांनी तुला माझ्यासाठीच विहित केले आहे.
5.58.24
एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः।
विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम् ॥ ५.५८.२४ ॥
सुरसेने असे म्हटल्यावर मी हात जोडून नमस्कार करत उभा राहिलो; मुख पांढरे पडून हे वचन बोललो.
5.58.25
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परंतपः ॥ ५.५८.२५ ॥
दशरथपुत्र तेजस्वी राम, शत्रूंना तापविणारा, बंधू लक्ष्मण आणि सीता यांच्यासह दंडक वनात प्रविष्ट झाला.
5.58.26
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना।
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ॥ ५.५८.२६ ॥
त्याची पत्नी सीता दुरात्मा रावणाने हरण केली. रामाच्या आज्ञेने मी तिच्याजवळ दूत म्हणून जाईन.
5.58.27
कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती।
अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ॥ ५.५८.२७ ॥
हे सती, या प्रदेशात रामाला साहाय्य करणे तुला योग्य आहे. किंवा मैथिलीला पाहून आणि सहजतेने कार्य करणाऱ्या रामाला पाहून...
5.58.28
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते।
एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी ॥ ५.५८.२८ ॥
मी तुझ्या मुखात प्रवेश करीन, हे सत्य आहे, मी तुला वचन देतो. मी असे म्हणताच इच्छारूप धारण करणारी सुरसा...
5.58.29
अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम।
एवमुक्तः सुरसया दशयोजनमायतः ॥ ५.५८.२९ ॥
"माझा हा वर कोणीही ओलांडू नये" असे ती म्हणाली. सुरसा असे म्हणताच मी दहा योजने विस्ताराचा झालो.
5.58.30
ततोऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु।
मत्प्रमाणाधिकं चैव व्यादितं तु मुखं तया ॥ ५.५८.३० ॥
मग क्षणार्धात मी तिच्या विस्ताराच्या दीडपट विस्तारलो. आणि तिने माझ्या आकारापेक्षाही अधिक मुख पसरले.
5.58.31
तद् दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं पुनः।
तस्मिन् मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठसम्मितः ॥ ५.५८.३१ ॥
तिचे विवर पसरलेले पाहून मी तत्क्षणी स्वतःला लहान केले; त्याच क्षणी पुन्हा अंगठ्याएवढा झालो.
5.58.32
अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात् ।
अब्रवीत् सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः ॥ ५.५८.३२ ॥
वेगाने तिच्या तोंडात शिरून क्षणार्धात मी बाहेर पडलो. तेव्हा देवी सुरसा आपल्या मूळ रूपात पुन्हा माझ्याशी बोलली.
5.58.33
अर्थसिद्धौ हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ ५.५८.३३ ॥
हे वानरश्रेष्ठा, तुझे कार्य सिद्ध होवो. हे सौम्या, सुखाने जा; महात्मा राघवासह वैदेहीला घेऊन ये.
5.58.34
सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर।
ततोऽहं साधुसाध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः ॥ ५.५८.३४ ॥
हे महाबाहो वानरा, सुखी हो; मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. तेव्हा सर्व प्राण्यांनी 'साधु, साधु' म्हणत माझी प्रशंसा केली.
5.58.35
ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा।
छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन ॥ ५.५८.३५ ॥
मग गरुडाप्रमाणे मी विशाल आकाशात झेपावलो; पण माझी सावली धरली गेली आणि मला काहीच दिसेना.
5.58.36
सोऽहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्।
न किंचित् तत्र पश्यामि येन मे विहता गतिः ॥ ५.५८.३६ ॥
माझा वेग मंदावला; दहा दिशांकडे पाहिले, पण माझी गती अडवणारे काहीच तिथे दिसले नाही.
5.58.37
अथ मे बुद्धिरुत्पन्ना किंनाम गमने मम।
ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपमत्र न दृश्यते ॥ ५.५८.३७ ॥
तेव्हा माझ्या मनात विचार आला की जाताना माझ्यासमोर असा अडथळा का उभा राहिला? येथे कोणताही आकार दिसत नाही.
5.58.38
अधोभागे तु मे दृष्टिः शोचतः पतिता तदा।
तत्राद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम् ॥ ५.५८.३८ ॥
शोक करणाऱ्या माझी दृष्टी तेव्हा खाली गेली. तेथे पाण्यात निजलेली एक भयंकर राक्षसी मी पाहिली.
5.58.39
प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया।
अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम् ॥ ५.५८.३९ ॥
ती भयंकर राक्षसी मोठ्याने हसून बोलली. विचलित न होता उभ्या असलेल्या मला तिने हे अयोग्य शब्द म्हटले.
5.58.40
क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः।
भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम् ॥ ५.५८.४० ॥
हे महाकाया, तू कुठे जाणार? भुकेलेल्या मला तू हवे असलेले भक्ष्य आहेस. दीर्घकाळ आहारावाचून असलेल्या माझ्या देहाला तृप्त कर.
5.58.41
बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः।
आस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम् ॥ ५.५८.४१ ॥
'ठीक आहे' एवढेच म्हणून मी तिच्या बोलण्याला उत्तर दिले. मग तिच्या तोंडाच्या मापापेक्षाही अधिक माझे शरीर वाढवून तिचे शरीर भरून टाकले.
5.58.42
तस्याश्चास्यं महद् भीमं वर्धते मम भक्षणे।
न तु मां सा नु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम् ॥ ५.५८.४२ ॥
मला गिळण्याच्या प्रयत्नात तिचे भयंकर मोठे तोंड वाढतच गेले. पण तिला मी कळलो नाही, आणि माझ्याकडून झालेला बदलही तिला समजला नाही.
5.58.43
ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात्।
तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभःस्थलम् ॥ ५.५८.४३ ॥
नंतर मी माझे विशाल रूप क्षणार्धात संकुचित केले, तिचे हृदय धरून आकाशतलाकडे झेप घेतली.
5.58.44
सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि।
मया पर्वतसंकाशा निकृत्तहृदया सती ॥ ५.५८.४४ ॥
ती भयानक राक्षसी, बाहू सैल सोडून, पर्वतासारखी, माझ्याकडून हृदय छिन्न होऊन, खाऱ्या पाण्यात कोसळली.
5.58.45
शृणोमि खगतानां च वाचः सौम्या महात्मनाम्।
राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता ॥ ५.५८.४५ ॥
आकाशात संचार करणाऱ्या सौम्य महात्म्यांची वचने मी ऐकतो — 'भयानक राक्षसी सिंहिका हनुमंतांकडून लगेच मारली गेली.'
5.58.46
तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन्।
गत्वा च महदध्वानं पश्यामि नगमण्डितम् ॥ ५.५८.४६ ॥
तिला मारून, पुन्हा माझे तातडीचे कार्य स्मरून, लांबचा पल्ला गाठून पर्वतांनी नटलेला प्रदेश मी पाहिला.
5.58.47
दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र गता पुरी।
अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरीम् ॥ ५.५८.४७ ॥
समुद्राचा दक्षिण किनारा, जिथे लंका नगरी आहे — सूर्य मावळल्यावर राक्षसांच्या निवास नगरीत (पोहोचलो).
5.58.48
प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः।
तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसप्रभा ॥ ५.५८.४८ ॥
भयानक पराक्रमी राक्षसांना न कळता मी नगरात प्रवेश केला; तिथे प्रवेश करताना माझी कांती कल्पांतीच्या मेघासारखी होती.
5.58.49
अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः।
जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम् ॥ ५.५८.४९ ॥
अट्टहास करत एक स्त्री माझ्यासमोर उभी राहिली. तेव्हा मला मारण्याची इच्छा करणाऱ्या, पेटत्या अग्नीसारखे केस असलेल्या त्या स्त्रीला
5.58.50
सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम्।
प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाहं तयोदितः ॥ ५.५८.५० ॥
डाव्या मुठीच्या प्रहाराने त्या अत्यंत भयंकर स्त्रीला पराभूत करून, संध्याकाळी मी प्रवेश केला. तेव्हा भयभीत झालेली ती मला म्हणाली
5.58.51
अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते।
यस्मात् तस्माद् विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः ॥ ५.५८.५१ ॥
"हे वीरा! मी लंकापुरी आहे. तुझ्या पराक्रमाने मी जिंकले गेले आहे. म्हणून तू सर्व राक्षसांना पूर्णपणे जिंकणारा आहेस."
5.58.52
तत्राहं सर्वरात्रं तु विचरञ्जनकात्मजाम्।
रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम् ॥ ५.५८.५२ ॥
तेथे मी रात्रभर फिरून जनककन्येचा शोध घेतला. रावणाच्या अंतःपुरात जाऊनही त्या सुंदर कटी असलेल्या स्त्रीला मला दिसली नाही.
5.58.53
ततः सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने।
शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये ॥ ५.५८.५३ ॥
नंतर रावणाच्या निवासात सीतेला न पाहून मी शोकसागरात पडलो. त्याचा किनारा मला दिसत नव्हता.
5.58.54
शोचता च मया दृष्टं प्राकारेणाभिसंवृतम्।
काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम् ॥ ५.५८.५४ ॥
शोक करत असताना मला एक उत्तम गृहोद्यान दिसले, जे लांब सोन्याच्या भिंतीने वेढलेले होते.
5.58.55
सप्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम्।
अशोकवनिकामध्ये शिंशपापादपो महान् ॥ ५.५८.५५ ॥
भिंत ओलांडून, अनेक वृक्षांनी भरलेल्या अशोकवनाच्या मध्यभागी एक मोठा शिंशपा वृक्ष मी पाहिला.
5.58.56
तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम्।
अदूराच्छिंशपावृक्षात् पश्यामि वरवर्णिनीम् ॥ ५.५८.५६ ॥
त्या वृक्षावर चढून मी सोनेरी केळीच्या बागेला पाहिले; शिंशपा वृक्षापासून जवळच एका सुंदर वर्णाच्या स्त्रीला पाहिले.
5.58.57
श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्।
तदेकवासःसंवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम् ॥ ५.५८.५७ ॥
ती श्यामवर्णी, कमलपाकळ्यासारख्या डोळ्यांची, उपवासाने कृश मुखाची, एकच वस्त्र नेसलेली, धुळीने विस्कटलेल्या केसांची होती.
5.58.58
शोकसंतापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्।
राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम् ॥ ५.५८.५८ ॥
शोक आणि संतापाने दीन अंगांची सीता पतीच्या हितात स्थिर होती; विकराळ, क्रूर राक्षसींनी तिला वेढले होते.
5.58.59
मांसशोणितभक्ष्याभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीं यथा।
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ॥ ५.५८.५९ ॥
मांस-रक्त खाणाऱ्या वाघिणींमध्ये सापडलेल्या हरिणीप्रमाणे, राक्षसींच्या मध्ये ती वारंवार धमकावली जात होती; ते मी पाहिले.
5.58.60
एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा।
भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥ ५.५८.६० ॥
एक वेणी धारण केलेली, दीन, पतीच्या चिंतनात मग्न, जमिनीवर झोपणारी, निस्तेज अंगांची ती हेमंत ऋतूतील पद्मिनीप्रमाणे होती.
5.58.61
रावणाद् विनिवृत्तार्था मर्तव्ये कृतनिश्चया।
कथंचिन्मृगशावाक्षी तूर्णमासादिता मया ॥ ५.५८.६१ ॥
रावणापासून आशा सुटलेली, मरणाचा निश्चय केलेली, हरिणीच्या पिल्लासारख्या डोळ्यांची ती मला कशीतरी लगेच सापडली.
5.58.62
तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम्।
तत्रैव शिंशपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः ॥ ५.५८.६२ ॥
तशा त्या यशस्वी रामपत्नीला पाहून मी तिथेच शिंशपा वृक्षावर बसून पाहत राहिलो.
5.58.63
ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम्।
शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने ॥ ५.५८.६३ ॥
तेव्हा रावणाच्या निवासात मेखला आणि पैंजणांच्या नादाने मिसळलेला अत्यंत गंभीर 'हलहल' शब्द मी ऐकला.
5.58.64
ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रत्यसंहरम्।
अहं च शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ॥ ५.५८.६४ ॥
तेव्हा मी अत्यंत घाबरून माझे रूप आवरले, आणि पक्ष्याप्रमाणे दाट शिंशपा वृक्षात लपून बसलो.
5.58.65
ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः।
तं देशमनुसम्प्राप्तो यत्र सीताभवत् स्थिता ॥ ५.५८.६५ ॥
तेव्हा रावणाच्या स्त्रिया आणि महाबली रावण ज्या ठिकाणी सीता बसली होती तेथे येऊन पोहोचले.
5.58.66
तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम्।
संकुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च ॥ ५.५८.६६ ॥
राक्षसगणांच्या त्या स्वामीला पाहून, ती सुंदर कमरेची सीता मांड्या आणि पुष्ट स्तन आकसून दोन्ही बाहूंनी कवटाळून बसली.
5.58.67
वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्ष्यमाणामितस्ततः।
त्राणं कंचिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम् ॥ ५.५८.६७ ॥
भयभीत, अत्यंत व्याकुळ, इकडेतिकडे पाहणारी, कोणतेही संरक्षण न दिसत असल्याने थरथरणाऱ्या त्या तपस्विनीला (सीतेला).
5.58.68
तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम्।
अवाक्शिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति ॥ ५.५८.६८ ॥
तेव्हा दशग्रीव रावण अत्यंत दुःखी सीतेला म्हणाला: "मान खाली घालून मी पडलो आहे; मला मान दे."
5.58.69
यदि चेत्त्वं तु मां दर्पान्नाभिनन्दसि गर्विते।
द्विमासानन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ॥ ५.५८.६९ ॥
"हे गर्विष्ठ सीते! जर तू अभिमानाने मला स्वीकारले नाहीस, तर दोन महिन्यांनंतर मी तुझे रक्त पिईन."
5.58.70
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः।
उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम् ॥ ५.५८.७० ॥
दुरात्मा रावणाचे हे बोलणे ऐकून अत्यंत संतप्त झालेली सीता हे उत्तम वचन बोलली.
5.58.71
राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः।
इक्ष्वाकुवंशनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च ॥ ५.५८.७१ ॥
"हे राक्षसाधमा! अमित तेजस्वी रामाच्या पत्नीला, इक्ष्वाकु वंशाचा स्वामी दशरथाच्या सुनेला (तू पळवलेस)!"
5.58.72
अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव।
किंस्विद्वीर्य तवानार्य यो मां भर्तुरसंनिधौ ॥ ५.५८.७२ ॥
"न बोलण्यासारखे बोलणाऱ्या तुझी जीभ कशी पडली नाही? हे अनार्या! पती नसताना मला (पळवणे) हेच तुझे पराक्रम काय?"
5.58.73
अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना।
न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे ॥ ५.५८.७३ ॥
हे पापिणी, महात्मा रामांनी न पाहता तुला पळवून येथे आणले आहे. तू रामाच्या बरोबरीची नाहीस, त्यांची दासी होण्यासही तू योग्य नाहीस.
5.58.74
अजेयः सत्यवाक् शूरो रणश्लाघी च राघवः।
जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः ॥ ५.५८.७४ ॥
अजेय, सत्यवादी, शूर आणि युद्धात स्वतःची प्रशंसा करणारे राघव (राम) आहेत. जानकीने असे कठोर शब्द उच्चारल्यावर दशानन (रावण) असे म्हणाला.
5.58.75
जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः।
विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ॥ ५.५८.७५ ॥
क्रोधाने तो अचानक चितेवरील अग्नीप्रमाणे भडकला. क्रूर डोळे विस्फारून त्याने उजवी मूठ उगारली.
5.58.76
मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा।
स्त्रीणां मध्यात् समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः ॥ ५.५८.७६ ॥
तो मैथिलीला (सीतेला) मारण्यास सिद्ध झाला; तेव्हा स्त्रिया हाहाकार करू लागल. तेव्हा त्या दुरात्म्याची पत्नी स्त्रियांमधून उठून पुढे आली.
5.58.77
वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः।
उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः ॥ ५.५८.७७ ॥
मंदोदरी नावाच्या श्रेष्ठ स्त्रीने त्याला अडवले; कामपीडित झालेल्या त्याला तिने गोड शब्दांत सांगितले.
5.58.78
सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रम।
मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी ॥ ५.५८.७८ ॥
हे इंद्रासमान पराक्रमी, सीतेशी तुला काय कर्तव्य आहे? आज माझ्यासोबत रमा; जानकी माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ नाही.
5.58.79
देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च।
सार्धं प्रभो रमस्वेति सीतया किं करिष्यसि ॥ ५.५८.७९ ॥
देव, गंधर्व आणि यक्ष यांच्या कन्यांसह रमा, हे प्रभो. सीतेने तुम्हाला काय करायचे आहे?
5.58.80
ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः।
उत्थाप्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ॥ ५.५८.८० ॥
मग एकत्र जमलेल्या त्या स्त्रियांनी त्या महाबली निशाचराला अचानक उचलून आपल्या भवनात नेले.
5.58.81
याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः।
सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ॥ ५.५८.८१ ॥
तो दशग्रीव गेल्यावर विकृत मुखाच्या राक्षसींनी सीतेला अत्यंत भयंकर आणि क्रूर शब्दांनी धमकावले आणि निंदा केली.
5.58.82
तृणवद् भाषितं तासां गणयामास जानकी।
गर्जितं च तथा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ॥ ५.५८.८२ ॥
त्यांचे बोलणे जानकीने गवताच्या काडीसमान मानले; सीतेजवळ त्यांची गर्जनाही निरर्थक ठरली.
5.58.83
वृथा गर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः।
रावणाय शशंसुस्ताः सीताव्यवसितं महत् ॥ ५.५८.८३ ॥
व्यर्थ गर्जना करून निष्क्रिय झालेल्या मांसभक्षक राक्षसींनी रावणाला सीतेचा महान निश्चय सांगितला.
5.58.84
ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः।
परिक्लिश्य समस्तास्ता निद्रावशमुपागताः ॥ ५.५८.८४ ॥
मग त्या सर्वजणी एकत्र, निराश आणि निरुत्साही होऊन, थकून झोपेच्या स्वाधीन झाल्या.
5.58.85
तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता।
विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता ॥ ५.५८.८५ ॥
त्या झोपल्यावरही, पतीच्या हितात रत असलेली सीता करुणपणे विलाप करत दीन होऊन अत्यंत दुःखी होऊन शोक करू लागली.
5.58.86
तासां मध्यात् समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत्।
आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीतामसितेक्षणाम् ॥ ५.५८.८६ ॥
त्यांच्यातून उठून त्रिजटा म्हणाली — "काळ्या डोळ्यांच्या सीतेला नव्हे, तर स्वतःलाच लवकर खा."
5.58.87
जनकस्यात्मजां साध्वीं स्नुषां दशरथस्य च।
स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ॥ ५.५८.८७ ॥
जनकाची कन्या, साध्वी, दशरथाची सून सीता हिच्याबाबत आज मी एक भयंकर, रोमांचकारी स्वप्न पाहिले आहे.
5.58.88
रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च।
अलमस्मान् परित्रातुं राघवाद् राक्षसीगणम् ॥ ५.५८.८८ ॥
राक्षसांच्या नाशासाठी, हिच्या पतीच्या विजयासाठी आणि राघवापासून आपल्या रक्षणासाठी, हे राक्षसी-समूहासाठी पुरेसे आहे.
5.58.89
अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते।
यदि ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते ॥ ५.५८.८९ ॥
आपण वैदेहीकडे याचना करावी; दुःखी सीतेला असा स्वप्न दिसत असेल तर हेच मला योग्य वाटते.
5.58.90
सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम्।
प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ॥ ५.५८.९० ॥
ती नाना प्रकारच्या दुःखांतून मुक्त होऊन परम सुख मिळवेल; नमस्काराने प्रसन्न होणारी मैथिली, जनकाची कन्या तीच आहे.
5.58.91
अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात्।
ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता ॥ ५.५८.९१ ॥
ही राक्षसींना मोठ्या भयापासून वाचवण्यास समर्थ आहे. तेव्हा लज्जाशील ती तरुणी पतीच्या विजयाने हर्षित झाली.
5.58.92
अवोचद् यदि तत् तथ्यं भवेयं शरणं हि वः।
तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् ॥ ५.५८.९२ ॥
ती म्हणाली, 'हे खरे असेल तर मी तुमचा आश्रय होईन.' सीतेची अशी भयानक अवस्था पाहून मी...
5.58.93
चिन्तयामास विश्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः।
सम्भाषणार्थे च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः ॥ ५.५८.९३ ॥
विश्रांती घेतल्यावर मी विचार केला; पण माझे मन शांत झाले नाही. जानकीशी बोलण्याचा उपाय मी योजला.
5.58.94
इक्ष्वाकुकुलवंशस्तु स्तुतो मम पुरस्कृतः।
श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणभूषिताम् ॥ ५.५८.९४ ॥
मी इक्ष्वाकु कुलाच्या वंशाची स्तुती करून पुढे ठेवली. राजर्षींच्या समूहाने शोभलेले ते वचन ऐकून...
5.58.95
प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना।
कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गव ॥ ५.५८.९५ ॥
देवी (सीता) अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी मला उत्तरली: 'तू कोण आहेस? कोणाकडून, कसा येथे आलास, हे वानरश्रेष्ठा?'
5.58.96
का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि।
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा अहमप्यब्रुवं वचः ॥ ५.५८.९६ ॥
'रामाशी तुझा काय संबंध आहे? ते मला सांगावेस.' तिचे ते बोल ऐकून मीही उत्तर दिले.
5.58.97
देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः।
सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः ॥ ५.५८.९७ ॥
हे देवी, तुमच्या पती रामाचा सहायक भयंकर पराक्रमी, वीर, महाबलवान वानरराज सुग्रीव नावाचा आहे.
5.58.98
तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनूमन्तमिहागतम्।
भर्त्रा सम्प्रहितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ५.५८.९८ ॥
मला त्याचा सेवक हनुमान म्हणून जाण; मी येथे आलो आहे. अक्लिष्टकर्मा तुमचे पती रामानेच तुमच्याकडे मला पाठवले आहे.
5.58.99
इदं तु पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम्।
अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात् तुभ्यं यशस्विनि ॥ ५.५८.९९ ॥
पुरुषश्रेष्ठ, श्रीमान दशरथपुत्र रामानेच स्वतः ही अंगठी तुला ओळखीची खूण म्हणून दिली आहे, हे यशस्विनी!
5.58.100
तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम्।
रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम् ॥ ५.५८.१०० ॥
म्हणून हे देवी, तू आज्ञा करावीस अशी माझी इच्छा आहे. मी काय करू? रामलक्ष्मणांजवळ तुला नेऊ का, की तू दुसरे उत्तर देशील?
5.58.101
एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी।
आह रावणमुत्पाट्य राघवो मां नयत्विति ॥ ५.५८.१०१ ॥
हे ऐकून आणि समजून जनकाची कन्या सीता म्हणाली, "राघवाने रावणाला उखडून मला न्यावे."
5.58.102
प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम्।
राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम् ॥ ५.५८.१०२ ॥
त्या देवी, आर्या, निर्दोष सीतेला मस्तक नमवून वंदन करून, रघुवंशी रामाच्या मनाला आनंद देणारी ओळखीची खूण मी मागितली.
5.58.103
अथ मामब्रवीत् सीता गृह्यतामयमुत्तमः।
मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहु मन्यते ॥ ५.५८.१०३ ॥
तेव्हा सीता मला म्हणाली, "हा उत्तम मणी घे, ज्याद्वारे महाबाहू राम तुझा फार सन्मान करतात."
5.58.104
इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमुत्तमम्।
प्रायच्छत् परमोद्विग्ना वाचा मां संदिदेश ह ॥ ५.५८.१०४ ॥
असे म्हणून त्या सुंदर कटी असलेल्या सीतेने अत्यंत व्याकुळ होऊन तो उत्तम श्रेष्ठ मणी मला दिला आणि तोंडी संदेशही दिला.
5.58.105
ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः।
प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः ॥ ५.५८.१०५ ॥
मग मी त्या राजकन्येला नमस्कार केला, एकाग्र चित्ताने आणि उत्साहित मनाने येथे प्रदक्षिणा घालून परिक्रमा केली.
5.58.106
उत्तरं पुनरेवाह निश्चित्य मनसा तदा।
हनूमन् मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे ॥ ५.५८.१०६ ॥
तेव्हा मनाशी निश्चय करून ती पुन्हा म्हणाली, "हनुमाना, तू राघवाला माझा वृत्तांत सांगावास."
5.58.107
यथा श्रुत्वैव नचिरात् तावुभौ रामलक्ष्मणौ।
सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु ॥ ५.५८.१०७ ॥
"ऐकताच लवकरच ते दोन्ही वीर राम आणि लक्ष्मण सुग्रीवासह येथे येतील असे कर."
5.58.108
यदन्यथा भवेदेतद् द्वौ मासौ जीवितं मम।
न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत् ॥ ५.५८.१०८ ॥
"असे न झाल्यास माझे आयुष्य दोनच महिने उरेल. काकुत्स्थ राम मला पाहणार नाहीत, आणि मी अनाथाप्रमाणे मरेन."
5.58.109
तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत।
उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम् ॥ ५.५८.१०९ ॥
ते करुण वचन ऐकून माझा क्रोध उसळला; लगेच पुढचे उरलेले कार्य मला दिसले.
5.58.110
ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसंनिभः।
युद्धाकाङ्क्षी वनं तस्य विनाशयितुमारभे ॥ ५.५८.११० ॥
तेव्हा माझे शरीर पर्वतासारखे वाढले; युद्धाच्या इच्छेने मी त्याचे वन नष्ट करू लागलो.
5.58.111
तद् भग्नं वनखण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम्।
प्रतिबुद्ध्य निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ॥ ५.५८.१११ ॥
त्या मोडलेल्या वनखंडात भयभीत होऊन पळणारे मृग-पक्षी पाहून, जागे झालेल्या विकृतमुखी राक्षसी चहूकडे पाहू लागल्या.
5.58.112
मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः।
ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे ॥ ५.५८.११२ ॥
त्या वनात मला पाहून त्या इकडून तिकडून एकत्र येऊन लगेच रावणाला सांगू लागल्या.
5.58.113
राजन् वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना।
वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल ॥ ५.५८.११३ ॥
हे राजा! आपले हे दुर्गम वन एका दुरात्म्या वानराने मोडले आहे; हे महाबली, आपले पराक्रम न जाणताच त्याने असे केले.
5.58.114
तस्य दुर्बुद्धिता राजंस्तव विप्रियकारिणः।
वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ न पुनर्व्रजेत् ॥ ५.५८.११४ ॥
हे राजा! आपला अप्रिय करणाऱ्या त्या दुर्बुद्धीला लगेच मृत्युदंडाची आज्ञा द्या, म्हणजे तो पुन्हा येणार नाही.
5.58.115
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा बहुदुर्जयाः।
राक्षसाः किंकरा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः ॥ ५.५८.११५ ॥
हे ऐकून राक्षसराजाने पाठवलेले, अत्यंत दुर्जय, किंकर नावाचे राक्षस, जे रावणाच्या मनाचे अनुचर होते.
5.58.116
तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम्।
मया तस्मिन् वनोद्देशे परिघेण निषूदितम् ॥ ५.५८.११६ ॥
शूल आणि मुद्गर हातात घेतलेल्या त्यांपैकी ऐंशी हजारांना त्या वनप्रदेशात मी परिघाने ठार केले.
5.58.117
तेषां तु हतशिष्टा ये ते गता लघुविक्रमाः।
निहतं च मया सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ॥ ५.५८.११७ ॥
त्यांपैकी जे मरणातून वाचले, ते वेगवान पराक्रमी राक्षस पळून गेले आणि माझ्याकडून सैन्य मारले गेल्याचे रावणाला सांगितले.
5.58.118
ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमुत्तमम्।
तत्रस्थान् राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः ॥ ५.५८.११८ ॥
तेव्हा माझ्या मनात विचार आला: त्या उत्तम चैत्यप्रासादात उभ्या असलेल्या शंभर राक्षसांना मारून, पुन्हा खांबाने तो पाडावा.
5.58.119
ललामभूतो लङ्काया मया विध्वंसितो रुषा।
ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत् ॥ ५.५८.११९ ॥
लंकेचे अलंकार असलेला तो प्रासाद मी रागाने पाडला. तेव्हा प्रहस्ताचा पुत्र जंबुमाली (माझ्यावर) पाठवला गेला.
5.58.120
राक्षसैर्बहुभिः सार्धं घोररूपैर्भयानकैः।
तमहं बलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम् ॥ ५.५८.१२० ॥
अनेक घोर रूपाच्या भयानक राक्षसांसह, बलसंपन्न आणि युद्धकुशल त्या राक्षसाला मी (सामोरे गेलो).
5.58.121
परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम्।
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान् महाबलान् ॥ ५.५८.१२१ ॥
"अतिभयंकर परिघाने अनुचरांसह त्यांना मी ठार करीन." हे ऐकून राक्षसराजाने महाबली मंत्रिपुत्रांना (पाठवले).
5.58.122
पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः।
परिघेणैव तान् सर्वान् नयामि यमसादनम् ॥ ५.५८.१२२ ॥
पायदळ सैन्याने युक्त त्यांना रावणाने पाठवले. "परिघानेच त्या सर्वांना यमसदनाला पाठवीन."
5.58.123
मन्त्रिपुत्रान् हतान् श्रुत्वा समरे लघुविक्रमान्।
पञ्च सेनाग्रगान् शूरान् प्रेषयामास रावणः ॥ ५.५८.१२३ ॥
युद्धात वेगवान पराक्रमी मंत्रिपुत्र मारले गेले हे ऐकून रावणाने सेनेच्या अग्रभागी जाणारे पाच शूर पाठवले.
5.58.124
तानहं सहसैन्यान् वै सर्वानेवाभ्यसूदयम्।
ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम् ॥ ५.५८.१२४ ॥
मी त्या सर्वांना त्यांच्या सैन्यासह ठार केले. तेव्हा दशग्रीवाने पुन्हा महाबली पुत्र अक्षाला पाठवले.
5.58.125
बहुभी राक्षसैः सार्धं प्रेषयामास संयुगे।
तं तु मन्दोदरीपुत्रं कुमारं रणपण्डितम् ॥ ५.५८.१२५ ॥
त्याला अनेक राक्षसांसह युद्धासाठी पाठवले — मंदोदरीचा तो पुत्र, रणनिपुण कुमार.
5.58.126
सहसा खं समुद्यन्तं पादयोश्च गृहीतवान्।
तमासीनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥ ५.५८.१२६ ॥
अचानक आकाशात उठलेल्या त्याला मी पायांनी धरले; शंभरदा फिरवून मी त्याला चिरडून टाकले.
5.58.127
तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः।
ततश्चेन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम् ॥ ५.५८.१२७ ॥
अक्ष मारला गेल्याचे आणि सैन्य नष्ट झाल्याचे ऐकून दहामुखी रावणाने मग आपला दुसरा पुत्र इंद्रजिताला बोलावले.
5.58.128
व्यादिदेश सुसंक्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम्।
तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम् ॥ ५.५८.१२८ ॥
अत्यंत संतापलेल्या त्याने युद्धात उन्मत्त झालेल्या त्या बलवान पुत्राला आज्ञा दिली — मला, माझ्या सर्व बलाला आणि त्या राक्षसश्रेष्ठाला.
5.58.129
नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागतः।
महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः ॥ ५.५८.१२९ ॥
युद्धात त्याला तेजहीन करून तो महाबाहू, महाबलवान अत्यंत आनंदित झाला; मोठ्या विश्वासानेही तो भरून गेला.
5.58.130
प्रहितो रावणेनैष सह वीरैर्मदोद्धतैः।
सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वसैन्यं चावमर्दितम् ॥ ५.५८.१३० ॥
रावणाने मदोन्मत्त वीरांसह पाठवलेला हा (इंद्रजित), मला अजिंक्य जाणून आणि आपले सैन्य चिरडले गेल्याचे पाहून—
5.58.131
ब्रह्मणोऽस्त्रेण स तु मां प्रबद्ध्वा चातिवेगिनः।
रज्जुभिश्चापि बध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ॥ ५.५८.१३१ ॥
इंद्रजिताने ब्रह्मास्त्राने मला बांधले; मग तेथील राक्षसांनी अतिवेगवान अशा मला दोरांनीही बांधले.
5.58.132
रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपागमन्।
दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना ॥ ५.५८.१३२ ॥
मला पकडून त्यांनी रावणाजवळ आणले; मला पाहून त्या दुरात्म्या रावणाने माझ्याशी संभाषण केले.
5.58.133
पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम्।
तत्सर्वं च रणे तत्र सीतार्थमुपजल्पितम् ॥ ५.५८.१३३ ॥
लंकेला येण्याबद्दल, राक्षसांच्या त्या वधाबद्दल आणि तेथे युद्धात सीतेसाठी घडलेले सर्व विचारले असता मी ते सांगितले.
5.58.134
तस्यास्तु दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो।
मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम् ॥ ५.५८.१३४ ॥
तिला पाहण्याच्या इच्छेने, हे प्रभो, मी तुमच्या भवनात आलो आहे. मी वायुदेवाचा औरस पुत्र वानर हनुमान आहे.
5.58.135
रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम्।
सोऽहं दौत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः ॥ ५.५८.१३५ ॥
मला रामाचा दूत आणि सुग्रीवाचा मंत्री वानर म्हणून जाण. रामाच्या दौत्यासाठी मी येथे तुझ्यासमोर आलो आहे.
5.58.136
शृणु चापि समादेशं यदहं प्रब्रवीमि ते।
राक्षसेश हरीशस्त्वां वाक्यमाह समाहितम् ॥ ५.५८.१३६ ॥
हे राक्षसेश्वरा, मी तुला सांगतो तो संदेशही ऐक. वानरेश्वराने तुला विचारपूर्वक शब्द सांगितले आहेत.
5.58.137
सुग्रीवश्च महाभागः स त्वां कौशलमब्रवीत्।
धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच ह ॥ ५.५८.१३७ ॥
महाभाग सुग्रीवाने तुझी खुशाली विचारली आहे. धर्म, अर्थ आणि काम यांनी युक्त, हितकारक आणि पथ्यकारक शब्द त्याने सांगितले आहेत.
5.58.138
वसतो ऋष्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे।
राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः ॥ ५.५८.१३८ ॥
विपुल वृक्षांच्या ऋष्यमूक पर्वतावर मी राहत असताना, युद्धात पराक्रमी राघवाने माझ्याशी मैत्री केली.
5.58.139
तेन मे कथितं राजन् भार्या मे रक्षसा हृता।
तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ॥ ५.५८.१३९ ॥
हे राजा, त्यांनी मला सांगितले की एका राक्षसाने माझ्या पत्नीचे हरण केले आहे. म्हणून त्यांच्या साहाय्यासाठी माझ्याशी करार करणे आपणास योग्य आहे.
5.58.140
वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः।
चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवः सहलक्ष्मणः ॥ ५.५८.१४० ॥
वालीने राज्य हिरावून घेतलेल्या सुग्रीवाशी, प्रभू राघवाने लक्ष्मणासह अग्नीला साक्षी ठेवून मैत्री केली.
5.58.141
तेन वालिनमाहत्य शरेणैकेन संयुगे।
वानराणां महाराजः कृतः सम्प्लवतां प्रभुः ॥ ५.५८.१४१ ॥
त्यांनी युद्धात एकाच बाणाने वालीचा वध करून, उड्या मारणाऱ्या वानरांचा महाराजा व प्रभू म्हणून सुग्रीवाला स्थापित केले.
5.58.142
तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह।
तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः ॥ ५.५८.१४२ ॥
येथे आपण त्यांना पूर्ण मनाने साहाय्य केले पाहिजे. त्यांनीच धर्मानुसार मला आपल्याजवळ पाठवले आहे.
5.58.143
क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवस्य च।
यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥ ५.५८.१४३ ॥
वीर वानर तुमच्या सैन्याचा नाश करण्यापूर्वी, सीतेला लवकर आणून रघुरायांना परत द्या.
5.58.144
वानराणां प्रभावोऽयं न केन विदितः पुरा।
देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥ ५.५८.१४४ ॥
देवतांकडे निमंत्रित होऊन जाणाऱ्या वानरांचा हा प्रभाव पूर्वी कोणालाही ठाऊक नव्हता.
5.58.145
मामैक्षत ततो रुष्टश्चक्षुषा प्रदहन्निव ॥ ५.५८.१४५ ॥
तेव्हा संतापलेल्या त्याने डोळ्यांनी मला जाळून टाकल्यासारखे पाहिले.
5.58.146
तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा।
मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना ॥ ५.५८.१४६ ॥
त्या क्रूरकर्मा राक्षसाने, दुरात्मा रावणाने माझा प्रभाव न जाणता मला वधाचा आदेश दिला होता.
5.58.147
ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः।
तेन राक्षसराजश्च याचितो मम कारणात् ॥ ५.५८.१४७ ॥
तेव्हा त्याचा भाऊ महामती विभीषण याने माझ्यासाठी राक्षसराजाकडे विनंती केली.
5.58.148
नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः।
राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संलक्ष्यते त्वया ॥ ५.५८.१४८ ॥
हे राक्षसशार्दूला, असे नको; हा निश्चय सोडून दे. हा मार्ग राजशास्त्रापासून दूर असल्याचे तुला दिसत आहे.
5.58.149
दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस।
दूतेन वेदितव्यं च यथाभिहितवादिना ॥ ५.५८.१४९ ॥
हे राक्षसा, राजशास्त्रांत दूताला वध्य मानलेले नाही. दूताने जे सांगण्यास सांगितले तेच सांगणारा म्हणून त्याला ओळखावे.
5.58.150
सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रम।
विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्ति हि शास्त्रतः ॥ ५.५८.१५० ॥
हे अतुलपराक्रमा, अतिशय मोठा अपराध घडला तरी दूताला केवळ विरूप करण्याची शिक्षा दिसते; शास्त्रानुसार वध नाही.
5.58.151
विभीषणेनैवमुक्तो रावणः संदिदेश तान्।
राक्षसानेतदेवाद्य लाङ्गूलं दह्यतामिति ॥ ५.५८.१५१ ॥
विभीषणाने असे सांगितल्यावर रावणाने त्या राक्षसांना आज्ञा दिली की आजच याची शेपटी जाळून टाका.
5.58.152
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः।
वेष्टितं शणवल्कैश्च पट्टैः कार्पासकैस्तथा ॥ ५.५८.१५२ ॥
त्याचे बोलणे ऐकून त्यांनी माझी शेपटी सर्वबाजूंनी ताग, झाडाची साल, कापडाच्या पट्ट्या आणि कापसाने गुंडाळली.
5.58.153
राक्षसाः सिद्धसंनाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः।
तदादीप्यन्त मे पुच्छं हनन्तः काष्ठमुष्टिभिः ॥ ५.५८.१५३ ॥
मग ते सज्ज झालेले प्रचंड पराक्रमी राक्षस लाकडी मुठींनी मारत माझ्या शेपटीला आग लावते झाले.
5.58.154
बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः।
न मे पीडाभवत् काचिद् दिदृक्षोर्नगरीं दिवा ॥ ५.५८.१५४ ॥
राक्षसांनी अनेक पाशांनी मला बांधून आवळले तरी दिवसा नगरी पाहण्याच्या इच्छेने मला काहीही वेदना झाल्या नाहीत.
5.58.155
ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम्।
अघोषयन् राजमार्गे नगरद्वारमागताः ॥ ५.५८.१५५ ॥
मग ते शूर राक्षस मला बांधलेल्या आणि अग्नीने वेढलेल्या अवस्थेत नगरद्वारापर्यंत आणून राजमार्गावर घोषणा करू लागले.
5.58.156
ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः।
विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः ॥ ५.५८.१५६ ॥
मग मी माझे विशाल रूप पुन्हा आकुंचित करून, ते बंधन सोडवून आपल्या स्वाभाविक स्थितीत पुन्हा उभा राहिलो.
5.58.157
आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्।
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेन प्लुतवानहम् ॥ ५.५८.१५७ ॥
लोखंडी परिघ घेऊन मी त्या राक्षसांना ठार केले. मग वेगाने मी त्या नगरद्वाराकडे उडी मारली.
5.58.158
पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम्।
दहाम्यहमसम्भ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः ॥ ५.५८.१५८ ॥
पेटलेल्या शेपटीने त्या नगरीला, तिच्या अट्टालिका व गोपुरांसह, युगांताच्या अग्नीने प्रजा जाळाव्यात तसे मी निर्भयपणे जाळले.
5.58.159
विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते।
लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥ ५.५८.१५९ ॥
जानकी निश्चितच नष्ट झाली असावी; लंकेचा कोणताही भाग न जळता दिसत नाही, संपूर्ण नगरी भस्म केली आहे.
5.58.160
दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः।
रामस्य च महत्कार्यं मयेदं विफलीकृतम् ॥ ५.५८.१६० ॥
लंका जाळताना माझ्याकडून सीताही निःसंशय जळाली. आणि माझ्याकडून रामाचे महत्कार्यही निष्फळ केले गेले.
5.58.161
ततोऽहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् ॥ ५.५८.१६१ ॥
तेव्हा मी चारणांची शुभाक्षरे असलेली वाणी ऐकली.
5.58.162
जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्।
ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम् ॥ ५.५८.१६२ ॥
"जानकी जळाली नाही" असे आश्चर्याने बोलणाऱ्यांची ती अद्भुत वाणी ऐकून माझ्या मनात विचार उत्पन्न झाला.
5.58.163
अदग्धा जानकीत्येव निमित्तैश्चोपलक्षितम्।
दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः ॥ ५.५८.१६३ ॥
जानकी दग्ध झालेली नाही, हे शकुनांवरूनही ओळखले गेले होते; शेपूट जळत असतानाही अग्नी मला जाळत नाही.
5.58.164
हृदयं च प्रहृष्टं मे वाताः सुरभिगन्धिनः।
तैर्निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ॥ ५.५८.१६४ ॥
माझे हृदय आनंदित झाले आहे; सुगंधी वारे वाहत आहेत; त्या शकुनांनी, प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या चिन्हांनी आणि महान गुणांच्या कारणांनी [आनंद].
5.58.165
ऋषिवाक्यैश्च दृष्टार्थैरभवं हृष्टमानसः।
पुनर्दृष्टा च वैदेही विसृष्टश्च तया पुनः ॥ ५.५८.१६५ ॥
ऋषींच्या वचनांनी आणि प्रत्यक्ष चिन्हांनी माझे मन आनंदित झाले; वैदेहीला पुन्हा पाहिले, आणि तिच्याकडून पुन्हा निरोप घेतला.
5.58.166
ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः।
प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्दर्शनकाङ्क्षया ॥ ५.५८.१६६ ॥
मग त्या पर्वतावर पोहोचून, तिथे अरिष्टावरून मी पुन्हा उडी मारण्यास सुरुवात केली; तुम्हाला पाहण्याच्या इच्छेने.
5.58.167
ततः श्वसनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम्।
पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह ॥ ५.५८.१६७ ॥
मग वारा, चंद्र, सूर्य, सिद्ध आणि गंधर्व यांनी सेविलेला मार्ग ओलांडून, येथे तुम्हाला पाहिले.
5.58.168
राघवस्य प्रसादेन भवतां चैव तेजसा।
सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम् ॥ ५.५८.१६८ ॥
राघवाच्या कृपेने आणि तुमच्या तेजाने, सुग्रीवाच्या कार्यासाठी मी सर्व काही पूर्ण केले.
5.58.169
एतत् सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम्।
तत्र यन्न कृतं शेषं तत् सर्वं क्रियतामिति ॥ ५.५८.१६९ ॥
तेथे मी यथायोग्य पार पाडलेले हे सर्व आहे. तेथे जे न केलेले उरले आहे ते सर्व आता केले जावे.