বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 5.62
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.62.1
तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनूमान् वानरर्षभः।
अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ॥ ५.६२.१ ॥
বানরশ্রেষ্ঠ হনুমান, বানরদের মধ্যে ঋষভের মতো, তাঁদের বললেন: হে বানরগণ, নিশ্চিন্ত মনে তোমরা মধু পান করো।
5.62.2
अहमावर्जयिष्यामि युष्माकं परिपन्थिनः।
श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोऽङ्गदः ॥ ५.६२.२ ॥
তোমাদের প্রতিপক্ষদের আমি ফিরিয়ে দেব। হনুমানের বাক্য শুনে বানরশ্রেষ্ঠ অঙ্গদ...
5.62.3
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु।
अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया ॥ ५.६२.३ ॥
প্রসন্ন মনে উত্তর দিলেন: বানরেরা মধু পান করুক। কার্য সম্পন্নকারী হনুমানের কথা আমি অবশ্যই মানব।
5.62.4
अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्गं पुनरीदृशम्।
अङ्गदस्य मुखाच्छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः ॥ ५.६२.४ ॥
যা করা অনুচিত তাও করা উচিত, তবে এমন কাজের কথা আর বলার কী? অঙ্গদের মুখের কথা শুনে বানরশ্রেষ্ঠরা...
5.62.5
साधु साध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन्।
पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् ॥ ५.६२.५ ॥
"সাধু, সাধু!" বলে হর্ষিত বানরেরা সম্মান জানাল। অঙ্গদকে সম্মান জানিয়ে সকল বানর বানরশ্রেষ্ঠকে...
5.62.6
जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुमम्।
ते प्रविष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य शक्तितः ॥ ५.६२.६ ॥
নদীর স্রোত যেমন গাছের দিকে ধায়, তেমনি তারা মধুবনে গেল। রক্ষীদের শক্তির বলে দমন করে তারা মধুবনে প্রবেশ করল।
5.62.7
अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम्।
पपुः सर्वे मधु तदा रसवत् फलमाददुः ॥ ५.६२.७ ॥
অবাধ স্বাধীনতার কারণে, দক্ষ বানরেরা মৈথিলীকে দেখে ও তাঁর কথা শুনে, তখন সকলে মধু পান করল এবং সুস্বাদু ফল গ্রহণ করল।
5.62.8
उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान् समागतान्।
ते ताडयन्तः शतशः सक्ता मधुवने तदा ॥ ५.६२.८ ॥
তারপর সকলে লাফিয়ে উঠে, সমবেত বনপালকদের শতবার আঘাত করে, তখন মধুবনে আসক্ত ছিল।
5.62.9
मधूनि द्रोणमात्राणि बाहुभिः परिगृह्य ते।
पिबन्ति कपयः केचित् सङ्घशस्तत्र हृष्टवत् ॥ ५.६२.९ ॥
দ্রোণ পরিমাণ মধু বাহু দিয়ে ধরে, কিছু বানর দলে দলে সেখানে আনন্দে পান করছে।
5.62.10
घ्नन्ति स्म सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथापरे।
केचित् पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ ५.६२.१० ॥
সবাই মিলে আঘাত করছে, অন্যেরা খাচ্ছে, কেউ কেউ মধু পান করে তা ফেলে দিচ্ছে; মধুতে তারা পীতবর্ণ।
5.62.11
मधूच्छिष्टेन केचिच्च जघ्नुरन्योन्यमुत्कटाः।
अपरे वृक्षमूलेषु शाखा गृह्य व्यवस्थिताः ॥ ५.६२.११ ॥
কিছু উগ্র বানর মধুর অবশিষ্ট দিয়ে পরস্পরকে আঘাত করছে, অন্যেরা গাছের গোড়ায় শাখা ধরে দাঁড়িয়ে আছে।
5.62.12
अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते।
उन्मत्तवेगाः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् ॥ ५.६२.१२ ॥
অতিশয় মত্ততায় ক্লান্ত হয়ে, পাতা বিছিয়ে শুয়ে পড়ে; উন্মত্ত বেগের বানরেরা মধুর নেশায় আনন্দে।
5.62.13
क्षिपन्त्यपि तथान्योन्यं स्खलन्ति च तथापरे।
केचित् क्ष्वेडान् प्रकुर्वन्ति केचित् कूजन्ति हृष्टवत् ॥ ५.६२.१३ ॥
কেউ কেউ একে অন্যকে ছুড়ে মারছে, আবার কেউ কেউ হোঁচট খাচ্ছে। কেউ গর্জন করছে, কেউ আনন্দে চিৎকার করছে।
5.62.14
हरयो मधुना मत्ताः केचित् सुप्ता महीतले।
धृष्टाः केचिद्धसन्त्यन्ये केचित् कुर्वन्ति चेतरत् ॥ ५.६२.१४ ॥
মধুতে মত্ত বানরদের কেউ কেউ মাটিতে ঘুমিয়ে পড়েছে। কেউ নির্ভয়ে হাসছে, আর কেউ অন্য কাজ করছে।
5.62.15
कृत्वा केचिद् वदन्त्यन्ये केचिद् बुध्यन्ति चेतरत्।
येऽप्यत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु ॥ ५.६२.१५ ॥
কেউ কিছু করে কথা বলছে; কেউ জেগে উঠে অন্য কিছু করছে। এখানে মধুবনের যারা রক্ষী ছিল, তারা দধিমুখের ভৃত্য।
5.62.16
तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः।
जानुभिश्च प्रघृष्टाश्च देवमार्गं च दर्शिताः ॥ ५.६२.१६ ॥
তারাও সেই ভয়ংকর বানরদের দ্বারা বাধাপ্রাপ্ত হয়ে দিকে দিকে পালাল; হাঁটুতে আঘাত পেয়ে, দেবপথ দেখানো হলো তাদের।
5.62.17
अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः।
हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात्।
वयं च जानुभिर्घृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥ ५.६२.१७ ॥
অত্যন্ত উদ্বিগ্ন হয়ে তারা দধিমুখের কাছে গিয়ে বলল: "বরপ্রাপ্ত হনুমান বলপূর্বক মধুবন ধ্বংস করেছে। আমরা হাঁটুতে আঘাত পেয়ে দেবপথ দেখানো হলাম।"
5.62.18
तदा दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः।
हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान् हरीन् ॥ ५.६२.१८ ॥
তখন সেখানকার বনপাল বানর দধিমুখ ক্রুদ্ধ হলো; মধুবন ধ্বংসের কথা শুনে সে সেই বানরদের সান্ত্বনা দিল।
5.62.19
एतागच्छत गच्छामो वानरानतिदर्पितान्।
बलेनावारयिष्यामि प्रभुञ्जानान् मधूत्तमम् ॥ ५.६२.१९ ॥
এসো, চলো যাই; অতি-দর্পিত সেই বানরদের, যারা শ্রেষ্ঠ মধু ভোগ করছে, আমি বল দিয়ে নিবারণ করব।
5.62.20
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः।
पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहिता ययुः ॥ ५.६२.२० ॥
দধিমুখের এই বচন শুনে বানরশ্রেষ্ঠ বীরেরা আবার তাঁর সঙ্গেই মধুবনের দিকে গেল।
5.62.21
मध्ये चैषां दधिमुखः सुप्रगृह्य महातरुम्।
समभ्यधावन् वेगेन सर्वे ते च प्लवंगमाः ॥ ५.६२.२१ ॥
তাদের মাঝখানে দধিমুখ একটি বিশাল গাছ দৃঢ়ভাবে ধরে বেগে ধেয়ে গেল; সেই লম্ফদানকারী বানরেরা সকলেও ছুটে গেল।
5.62.22
ते शिलाः पादपांश्चैव पाषाणानपि वानराः।
गृहीत्वाभ्यागमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥ ५.६२.२२ ॥
ক্রুদ্ধ সেই বানরেরা শিলা, গাছ ও পাথর হাতে নিয়ে যেখানে সেই কপিকুঞ্জরেরা ছিল সেখানে এল।
5.62.23
बलान्निवारयन्तश्च आसेदुर्हरयो हरीन्।
संदष्टौष्ठपुटाः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहुः ॥ ५.६२.२३ ॥
বলপ্রয়োগে বাধা দিতে দিতে বানরেরা বানরদের কাছে এল; ক্রোধে ঠোঁট কামড়ে ধরে বারবার ভর্ৎসনা করতে করতে।
5.62.24
अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुङ्गवाः।
अभ्यधावन्त वेगेन हनुमत्प्रमुखास्तदा ॥ ५.६२.२४ ॥
তখন ক্রুদ্ধ দধিমুখকে দেখে হনুমান যাঁদের প্রধান, সেই বানরশ্রেষ্ঠেরা বেগে তার উপর ঝাঁপিয়ে পড়ল।
5.62.25
सवृक्षं तं महाबाहुमापतन्तं महाबलम्।
वेगवन्तं विजग्राह बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः ॥ ५.६२.२५ ॥
বৃক্ষসহ ধাবমান সেই মহাবাহু, মহাবলশালী, বেগবানকে ক্রুদ্ধ অঙ্গদ দুই বাহু দিয়ে জাপটে ধরলেন।
5.62.26
मदान्धो न कृपां चक्रे आर्यकोऽयं ममेति सः।
अथैनं निष्पिपेषाशु वेगेन वसुधातले ॥ ५.६२.२६ ॥
মদান্ধ সে দয়া করল না, 'এ আমার ঠাকুরদা' এমনও ভাবল না; তারপর দ্রুত বেগে তাকে ভূমিতে আছড়ে পিষে ফেলল।
5.62.27
स भग्नबाहूरुमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः।
प्रमुमोह महावीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ ५.६२.२७ ॥
ভগ্ন বাহু, উরু ও মুখ নিয়ে, বিহ্বল, রক্তে সিক্ত সেই মহাবীর, বানরশ্রেষ্ঠ, মুহূর্তের জন্য মূর্ছিত হলেন।
5.62.28
स कथंचिद् विमुक्तस्तैर्वानरैर्वानरर्षभः।
उवाचैकान्तमागत्य स्वान् भृत्यान् समुपागतान् ॥ ५.६२.२८ ॥
সেই বানররা কোনোমতে মুক্ত করলে বানরশ্রেষ্ঠ নির্জনে এসে কাছে আসা নিজের ভৃত্যদের বললেন।
5.62.29
एतागच्छत गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥ ५.६२.२९ ॥
এসো, চলো; আমাদের প্রভু বানর সুগ্রীব, বিশালগ্রীব, রামের সঙ্গে যেখানে আছেন সেখানে যাই।
5.62.30
सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्याम पार्थिवे।
अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥ ५.६२.३० ॥
অঙ্গদের সমস্ত দোষ আমরা রাজাকে জানাব; ক্রোধী রাজা সে কথা শুনে বানরদের হত্যা করাবেন।
5.62.31
इष्टं मधुवनं ह्येतत् सुग्रीवस्य महात्मनः।
पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम् ॥ ५.६२.३१ ॥
এই মধুবন মহাত্মা সুগ্রীবের অত্যন্ত প্রিয়। পিতৃপিতামহের কাল থেকে চলে আসা এই দিব্য বনে দেবতারাও প্রবেশ করতে পারেন না।
5.62.32
स वानरानिमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः।
घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान् ॥ ५.६२.३२ ॥
মধুলোভী এই বানরদের সকলকে, যাদের আয়ু শেষ হয়ে গেছে, সুগ্রীব তাদের বন্ধুদের সহ দণ্ড দিয়ে হত্যা করাবেন।
5.62.33
वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिपन्थिनः।
अमर्षप्रभवो रोषः सफलो मे भविष्यति ॥ ५.६२.३३ ॥
রাজার আজ্ঞার বিরোধী এই দুরাত্মারা বধযোগ্য। অসহিষ্ণুতা থেকে জন্ম নেওয়া আমার ক্রোধ এবার সফল হবে।
5.62.34
एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान् महाबलः।
जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः ॥ ५.६२.३४ ॥
এইরূপ বলে মহাবল দধিমুখ বনপালদের সঙ্গে সহসা লাফিয়ে চলে গেলেন।
5.62.35
निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः।
सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ५.६२.३५ ॥
চোখের পলকের মধ্যেই তিনি বনবাসী, সূর্যপুত্র ধীমান সুগ্রীবের কাছে পৌঁছলেন, যেখানে বানর ছিলেন।
5.62.36
रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च।
समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह ॥ ५.६२.३६ ॥
রাম, লক্ষ্মণ এবং সুগ্রীবকে দেখে তিনি আকাশ থেকে পৃথিবীতে নেমে দৃঢ়ভাবে পা রেখে দাঁড়ালেন।
5.62.37
स निपत्य महावीरः सर्वैस्तैः परिवारितः।
हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ॥ ५.६२.३७ ॥
সেই মহাবীর নেমে এলেন, তাঁদের সকলের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে। রক্ষকদের পরমেশ্বর বানর দধিমুখও সেখানে এলেন।
5.62.38
स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्।
सुग्रीवस्याशु तौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत् ॥ ५.६२.३८ ॥
তিনি বিষণ্ণ মুখে, মাথায় অঞ্জলি রেখে, শীঘ্রই সুগ্রীবের সেই দুই চরণ নিজের মাথা দিয়ে চেপে ধরলেন।