वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.110
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.110.1
रावणं निहतं श्रुत्वा राघवेण महात्मना।
अन्तःपुराद् विनिष्पेतू राक्षस्यः शोककर्शिताः ॥ ६.११०.१ ॥
महात्मा राघवाने रावणाला ठार केल्याचे ऐकून, शोकाने खचलेल्या राक्षसी अंतःपुरातून बाहेर धावल्या.
6.110.2
वार्यमाणाः सुबहुशो वेष्टन्त्यः क्षितिपांसुषु।
विमुक्तकेश्यः शोकार्ता गावो वत्सहता इव ॥ ६.११०.२ ॥
वारंवार अडवूनही त्या जमिनीच्या धुळीत लोळू लागल्या; मोकळे केस, शोकाने व्याकूळ, वासरे मारलेल्या गायींप्रमाणे.
6.110.3
उत्तरेण विनिष्क्रम्य द्वारेण सह राक्षसैः।
प्रविश्यायोधनं घोरं विचिन्वन्त्यो हतं पतिम् ॥ ६.११०.३ ॥
उत्तरेकडील दारातून राक्षसांसह बाहेर पडून, भयंकर रणभूमीत प्रवेश करून, मारल्या गेलेल्या पतीचा त्या शोध घेऊ लागल्या.
6.110.4
आर्यपुत्रेति वादिन्यो हा नाथेति च सर्वशः।
परिपेतुः कबन्धाङ्कां महीं शोणितकर्दमाम् ॥ ६.११०.४ ॥
"आर्यपुत्रा!" "हा नाथा!" असे ओरडत, सर्वत्र धडांनी भरलेल्या, रक्ताच्या चिखलाने भरलेल्या भूमीवर त्या कोसळल्या.
6.110.5
ता बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यो भर्तृशोकपराजिताः।
करिण्य इव नर्दन्त्यः करेण्वो हतयूथपाः ॥ ६.११०.५ ॥
अश्रूंनी डोळे भरलेल्या, पतीच्या शोकाने हरलेल्या त्या, यूथपती मारलेल्या हत्तिणींप्रमाणे आक्रंदत होत्या.
6.110.6
ददृशुस्ता महाकायं महावीर्यं महाद्युतिम्।
रावणं निहतं भूमौ नीलाञ्जनचयोपमम् ॥ ६.११०.६ ॥
महाकाय, महापराक्रमी, महातेजस्वी रावण भूमीवर मारला गेलेला त्यांनी पाहिला; तो निळ्या अंजनाच्या राशीसारखा होता.
6.110.7
ताः पतिं सहसा दृष्ट्वा शयानं रणपांसुषु।
निपेतुस्तस्य गात्रेषु च्छिन्ना वनलता इव ॥ ६.११०.७ ॥
रणभूमीच्या धुळीत पती पडलेला पाहून त्या अचानक त्याच्या अंगावर तोडलेल्या वनवेलींप्रमाणे कोसळल्या.
6.110.8
बहुमानात् परिष्वज्य काचिदेनं रुरोद ह।
चरणौ काचिदालम्ब्य काचित् कण्ठेऽवलम्ब्य च ॥ ६.११०.८ ॥
कोणी अत्यंत प्रेमाने त्याला मिठी मारून रडली; कोणी त्याचे पाय धरले; आणि कोणी त्याच्या गळ्याला बिलगली.
6.110.9
उत्क्षिप्य च भुजौ काचिद् भूमौ सुपरिवर्तते।
हतस्य वदनं दृष्ट्वा काचिन्मोहमुपागमत् ॥ ६.११०.९ ॥
कोणी दोन्ही बाहू उंचावून जमिनीवर लोळली; आणि मारल्या गेलेल्या पतीचे मुख पाहून कोणी मूर्च्छित झाली.
6.110.10
काचिदङ्के शिरः कृत्वा रुरोद मुखमीक्षती।
स्नापयन्ती मुखं बाष्पैस्तुषारैरिव पङ्कजम् ॥ ६.११०.१० ॥
कोणी त्याचे मस्तक मांडीवर घेऊन त्याच्या मुखाकडे पाहत रडली; दवबिंदूंनी कमळ भिजवावे तसे अश्रूंनी त्याचे मुख भिजवत.
6.110.11
एवमार्ताः पतिं दृष्ट्वा रावणं निहतं भुवि।
चुक्रुशुर्बहुधा शोकाद् भूयस्ताः पर्यदेवयन् ॥ ६.११०.११ ॥
अशा रीतीने दुःखी होऊन, भूमीवर मारला गेलेला पती रावण पाहून, त्या शोकाने अनेक प्रकारे आक्रोश करीत पुन्हा विलाप करू लागल्या.
6.110.12
येन वित्रासितः शक्रो येन वित्रासितो यमः।
येन वैश्रवणो राजा पुष्पकेण वियोजितः ॥ ६.११०.१२ ॥
ज्याने इंद्राला भयभीत केले, ज्याने यमाला भयभीत केले, आणि ज्याने राजा वैश्रवण (कुबेर) याला पुष्पक विमानापासून वियुक्त केले.
6.110.13
गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम्।
भयं येन रणे दत्तं सोऽयं शेते रणे हतः ॥ ६.११०.१३ ॥
युद्धात गंधर्व, ऋषी, देव आणि महात्मे यांना ज्याने भय दिले, तोच हा मारला जाऊन रणभूमीवर पडला आहे.
6.110.14
असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्योऽपि वा तथा।
भयं यो न विजानाति तस्येदं मानुषाद् भयम् ॥ ६.११०.१४ ॥
असुर, देव किंवा नागांकडूनही ज्याला भय म्हणजे काय हे माहीत नव्हते, त्याला हे भय मानवाकडून प्राप्त झाले.
6.110.15
अवध्यो देवतानां यस्तथा दानवरक्षसाम्।
हतः सोऽयं रणे शेते मानुषेण पदातिना ॥ ६.११०.१५ ॥
देव, दानव आणि राक्षसांनाही जो अवध्य होता, तोच हा युद्धात एका पायी चालणाऱ्या मानवाने मारला जाऊन पडला आहे.
6.110.16
यो न शक्यः सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा।
सोऽयं कश्चिदिवासत्त्वो मृत्युं मर्त्येन लम्भितः ॥ ६.११०.१६ ॥
देव, यक्ष आणि असुरांनाही जो मारता येत नव्हता, तोच हा जणू कोणा दुर्बल प्राण्याप्रमाणे एका मानवाकडून मृत्यूला प्राप्त झाला.
6.110.17
एवं वदन्त्यो रुरुदुस्तस्य ता दुःखिताः स्त्रियः।
भूय एव च दुःखार्ता विलेपुश्च पुनः पुनः ॥ ६.११०.१७ ॥
असे बोलत त्या दुःखी स्त्रिया त्याच्यासाठी रडू लागल्या; दुःखाने पीडित होऊन वारंवार विलाप करू लागल्या.
6.110.18
अशृण्वता तु सुहृदां सततं हितवादिनाम्।
मरणायाहृता सीता राक्षसाश्च निपातिताः।
एताः सममिदानीं ते वयमात्मा च पातितः ॥ ६.११०.१८ ॥
सदैव हितकारक बोलणाऱ्या सुहृदांचे बोल न ऐकल्यामुळे सीता मृत्यूसाठी आणली गेली; राक्षस पाडले गेले. आता तुझ्यासह हे सर्व, आम्ही आणि तू स्वतः पतित झालो.
6.110.19
ब्रुवाणोऽपि हितं वाक्यमिष्टो भ्राता विभीषणः।
दृष्टं परुषितो मोहात् त्वयाऽऽत्मवधकांक्षिणा ॥ ६.११०.१९ ॥
तुला प्रिय असलेला बंधू विभीषण हितकारक वचने बोलत असतानाही, मोहामुळे, स्वतःच्या नाशाची इच्छा धरून, तू त्याचा कठोर अपमान केलास.
6.110.20
यदि निर्यातिता ते स्यात् सीता रामाय मैथिली।
न नः स्याद् व्यसनं घोरमिदं मूलहरं महत् ॥ ६.११०.२० ॥
जर तू मैथिली सीतेला रामाकडे परत पाठवले असतेस, तर आपल्यावर हे भयंकर, मुळासकट नाश करणारे मोठे संकट आले नसते.
6.110.21
वृत्तकामो भवेद् भ्राता रामो मित्रकुलं भवेत्।
वयं चाविधवाः सर्वाः सकामा न च शत्रवः ॥ ६.११०.२१ ॥
रामाची इच्छा पूर्ण झाली असती, तो बंधूसारखा झाला असता, मित्रकुल टिकले असते; आपल्या सर्वांच्या पत्नी विधवा झाल्या नसत्या, आपल्या इच्छाही पूर्ण झाल्या असत्या आणि आपण शत्रू राहिलो नसतो.
6.110.22
त्वया पुनर्नृशंसेन सीतां संरुन्धता बलात्।
राक्षसा वयमात्मा च त्रयं तुल्यं निपातितम् ॥ ६.११०.२२ ॥
परंतु तू क्रूरपणे, बलाने सीतेला बंदिस्त ठेवल्यामुळे राक्षस, आपण आणि तू स्वतः — हे तिघेही समानपणे पतित झालो आहोत.
6.110.23
न कामकारः कामं वा तव राक्षसपुंगव।
दैवं चेष्टयते सर्वं हतं दैवेन हन्यते ॥ ६.११०.२३ ॥
हे राक्षसश्रेष्ठा, माणूस स्वतःच्या इच्छेने किंवा मनमानीने कृती करत नाही; दैवच सर्वकाही चालवते. दैवाने ज्याला आघात केला, त्याला दैवाकडूनच आघात होतो.
6.110.24
वानराणां विनाशोऽयं राक्षसानां च ते रणे।
तव चैव महाबाहो दैवयोगादुपागतः ॥ ६.११०.२४ ॥
हा वानरांचा विनाश आहे; आणि युद्धात तुझ्या राक्षसांचाही हाच विनाश आहे. हे महाबाहो, दैवयोगाने तुझ्यावरही हा विनाश आला आहे.
6.110.25
नैवार्थेन च कामेन विक्रमेण न चाज्ञया।
शक्या दैवगतिर्लोके निवर्तयितुमुद्यता ॥ ६.११०.२५ ॥
धनाने, कामाने, पराक्रमाने किंवा आज्ञेने सुद्धा जगात दैवगती परतवता येत नाही.
6.110.26
विलेपुरेवं दीनास्ता राक्षसाधिपयोषितः।
कुरर्य इव दुःखार्ता बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ॥ ६.११०.२६ ॥
अशा प्रकारे दीन राक्षसराजाच्या स्त्रिया विलाप करू लागल; दुःखाने पीडित कुररी पक्ष्यांप्रमाणे, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी.