वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.20.1
ततो निविष्टां ध्वजिनीं सुग्रीवेणाभिपालिताम्।
ददर्श राक्षसोऽभ्येत्य शार्दूलो नाम वीर्यवान् ॥ ६.२०.१ ॥
नंतर सुग्रीवाने रक्षिलेल्या, तळ ठोकलेल्या त्या सेनेला शार्दूल नावाच्या एका पराक्रमी राक्षसाने जवळ जाऊन पाहिले.
6.20.2
चारो राक्षसराजस्य रावणस्य दुरात्मनः।
तां दृष्ट्वा सर्वतोऽव्यग्रां प्रतिगम्य स राक्षसः ॥ ६.२०.२ ॥
राक्षसराज दुरात्मा रावणाचा तो हेर त्या सेनेला सर्व बाजूंनी निश्चिंत पाहून परत गेला.
6.20.3
आविश्य लङ्कां वेगेन राजानमिदमब्रवीत्।
एष वै वानरर्क्षौघो लङ्कां समभिवर्तते ॥ ६.२०.३ ॥
लंकेत वेगाने प्रवेश करून तो राजाला म्हणाला, "हे वानर-ऋक्षांचे सैन्य लंकेकडे चाल करून येत आहे."
6.20.4
अगाधश्चाप्रमेयश्च द्वितीय इव सागरः।
पुत्रौ दशरथस्येमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.२०.४ ॥
ते अगाध आणि अप्रमेय आहेत, दुसऱ्या सागरासारखे. दशरथाचे हे दोन पुत्र, बंधू राम आणि लक्ष्मण आहेत.
6.20.5
उत्तमौ रूपसम्पन्नौ सीतायाः पदमागतौ।
एतौ सागरमासाद्य संनिविष्टौ महाद्युते ॥ ६.२०.५ ॥
उत्तम आणि रूपसंपन्न असे हे दोघे सीतेच्या मार्गावर येऊन पोहोचले आहेत. हे महातेजस्वी, ते समुद्रापाशी पोहोचून तळ ठोकून बसले आहेत.
6.20.6
बलं चाकाशमावृत्य सर्वतो दशयोजनम्।
तत्त्वभूतं महाराज क्षिप्रं वेदितुमर्हसि ॥ ६.२०.६ ॥
त्यांच्या सैन्याने आकाशही व्यापून चारही बाजूंनी दहा योजने पसरले आहे. हे महाराजा, याची खरी स्थिती तुम्ही लवकर जाणून घ्यावी.
6.20.7
तव दूता महाराज क्षिप्रमर्हन्ति वेदितुम्।
उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदो वात्र प्रयुज्यताम् ॥ ६.२०.७ ॥
हे महाराज, आपले दूत लवकर जाणून घेण्यास योग्य आहेत. येथे उपहार, सांत्वन किंवा भेद यांपैकी एक वापरावा.
6.20.8
शार्दूलस्य वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
उवाच सहसा व्यग्रः सम्प्रधार्यार्थमात्मनः।
शुकं साधु तदा रक्षो वाक्यमर्थविदां वरम् ॥ ६.२०.८ ॥
शार्दूलाचे बोल ऐकून राक्षसेश्वर रावण व्याकुळ होऊन अचानक स्वतःचे हित विचारून, अर्थज्ञांमध्ये श्रेष्ठ अशा शुक राक्षसाला म्हणाला.
6.20.9
सुग्रीवं ब्रूहि गत्वाऽऽशु राजानं वचनान्मम।
यथासंदेशमक्लीबं श्लक्ष्णया परया गिरा ॥ ६.२०.९ ॥
जाऊन लवकर राजा सुग्रीवाला माझ्या शब्दांनुसार, संदेश जसाच्या तसा, न डगमगता, अत्यंत गोड वाणीने सांग.
6.20.10
त्वं वै महाराजकुलप्रसूतो
महाबलश्चर्क्षरजःसुतश्च।
न कश्चनार्थस्तव नास्त्यनर्थ-
स्तथापि मे भ्रातृसमो हरीश ॥ ६.२०.१० ॥
तू महाराजकुलात जन्मलेला, महाबलवान आणि ऋक्षरजाचा पुत्र आहेस. तुला कोणताही हेतू नाही, कोणतीही हानी नाही; तरीही हे हरीश, तू माझ्या भावासारखा आहेस.
6.20.11
अहं यद्यहरं भार्यां राजपुत्रस्य धीमतः।
किं तत्र तव सुग्रीव किष्किन्धां प्रति गम्यताम् ॥ ६.२०.११ ॥
बुद्धिमान राजपुत्राची भार्या मी हरण केली असेल तर, हे सुग्रीवा, त्यात तुझे काय? किष्किंधेकडे परत जा.
6.20.12
नहीयं हरिभिर्लङ्का प्राप्तुं शक्या कथंचन।
देवैरपि सगन्धर्वैः किं पुनर्नरवानरैः ॥ ६.२०.१२ ॥
ही लंका वानरांना कोणत्याही प्रकारे गाठता येणार नाही; गंधर्वांसह देवांनाही शक्य नाही, मग मानव आणि वानरांची तर बातच काय!
6.20.13
स तदा राक्षसेन्द्रेण संदिष्टो रजनीचरः।
शुको विहंगमो भूत्वा तूर्णमाप्लुत्य चाम्बरम् ॥ ६.२०.१३ ॥
तेव्हा राक्षसराजाने आज्ञा दिलेला तो रात्रिचर शुक पक्ष्याचे रूप धारण करून तत्काळ आकाशात झेपावला.
6.20.14
स गत्वा दूरमध्वानमुपर्युपरि सागरम्।
संस्थितो ह्यम्बरे वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ ६.२०.१४ ॥
तो दूरचा मार्ग पार करून समुद्रावरच आकाशात थांबला आणि सुग्रीवाला हे वचन म्हणाला.
6.20.15
सर्वमुक्तं यथाऽऽदिष्टं रावणेन दुरात्मना।
तत् प्रापयन्तं वचनं तूर्णमाप्लुत्य वानराः ॥ ६.२०.१५ ॥
दुरात्मा रावणाने दिलेल्या आज्ञेनुसार मी सर्व काही सांगितले. तो संदेश पोहोचवत, हे वानरांनो, मी तत्काळ झेप घेतली.
6.20.16
प्रापद्यन्त तदा क्षिप्रं लोप्तुं हन्तुं च मुष्टिभिः।
सर्वैः प्लवंगैः प्रसभं निगृहीतो निशाचरः ॥ ६.२०.१६ ॥
तेव्हा सर्व वानर तत्काळ त्याला धरण्यासाठी आणि मुठींनी मारण्यासाठी धावले; त्या रात्रिचराला बळजबरीने पकडले गेले.
6.20.17
गगनाद् भूतले चाशु प्रतिगृह्यावतारितः।
वानरैः पीड्यमानस्तु शुको वचनमब्रवीत् ॥ ६.२०.१७ ॥
आकाशातून त्वरित पकडून जमिनीवर उतरवले. वानरांकडून छळ होत असताना शुक हे वचन बोलला.
6.20.18
न दूतान् घ्नन्ति काकुत्स्थ वार्यन्तां साधु वानराः।
यस्तु हित्वा मतं भर्तुः स्वमतं सम्प्रधारयेत्।
अनुक्तवादी दूतः सन् स दूतो वधमर्हति ॥ ६.२०.१८ ॥
हे काकुत्स्था, दूतांना मारले जात नाही. वानरांनो, त्यांना चांगले रोखा. पण जो स्वामीचे मत सोडून स्वतःचे मत ठरवतो आणि आज्ञेशिवाय बोलणारा दूत, तोच वधास पात्र आहे.
6.20.19
शुकस्य वचनं रामः श्रुत्वा तु परिदेवितम्।
उवाच मावधिष्टेति घ्नतः शाखामृगर्षभान् ॥ ६.२०.१९ ॥
शुकाचे विलापयुक्त बोल ऐकून राम मारणाऱ्या श्रेष्ठ वानरांना म्हणाला, "मारू नका."
6.20.20
स च पत्रलघुर्भूत्वा हरिभिर्दर्शितेऽभये।
अन्तरिक्षे स्थितो भूत्वा पुनर्वचनमब्रवीत् ॥ ६.२०.२० ॥
तो पानासारखा हलका होऊन, वानरांनी अभय दिल्यावर, आकाशात उभा राहून पुन्हा बोलला.
6.20.21
सुग्रीव सत्त्वसम्पन्न महाबलपराक्रम।
किं मया खलु वक्तव्यो रावणो लोकरावणः ॥ ६.२०.२१ ॥
हे सुग्रीवा, धैर्यसंपन्ना, महाबलपराक्रमी! लोकांना भीती देणाऱ्या रावणाला मी काय सांगावे?
6.20.22
स एवमुक्तः प्लवगाधिपस्तदा
प्लवंगमानामृषभो महाबलः।
उवाच वाक्यं रजनीचरस्य
चारं शुकं शुद्धमदीनसत्त्वः ॥ ६.२०.२२ ॥
असे सांगितल्यावर, वानरराज, महाबल वानरश्रेष्ठ सुग्रीव, निर्भय मनाने राक्षसाच्या हेर शुकाला हे वचन म्हणाला.
6.20.23
न मेऽसि मित्रं न तथानुकम्प्यो
न चोपकर्तासि न मे प्रियोऽसि।
अरिश्च रामस्य सहानुबन्ध-
स्ततोऽसि वालीव वधार्ह वध्यः ॥ ६.२०.२३ ॥
तू माझा मित्र नाहीस, दयेस पात्रही नाहीस, उपकारकर्ताही नाहीस, प्रियही नाहीस. तू रामाचा शत्रू आहेस, त्याच्या साथीदारांसह आहेस; म्हणून वालीप्रमाणे तू वधार्ह आणि वध्य आहेस.
6.20.24
निहन्म्यहं त्वां ससुतं सबन्धुं
सज्ञातिवर्गं रजनीचरेश।
लङ्कां च सर्वां महता बलेन
सर्वैः करिष्यामि समेत्य भस्म ॥ ६.२०.२४ ॥
हे रजनीचरांच्या स्वामी! मी तुला, तुझ्या पुत्रांसह, बांधवांसह, संपूर्ण कुळासह ठार मारीन; सर्व लंकेला सर्वांसह एकत्र येऊन मोठ्या सैन्याने भस्म करीन.
6.20.25
न मोक्ष्यसे रावण राघवस्य
सुरैः सहेन्द्रैरपि मूढ गुप्तः।
अन्तर्हितः सूर्यपथं गतोऽपि
तथैव पातालमनुप्रविष्टः।
गिरीशपादाम्बुजसंगतो वा
हतोऽसि रामेण सहानुजस्त्वम् ॥ ६.२०.२५ ॥
अरे मूर्ख रावणा! इंद्रासह देवांनी संरक्षण केले तरीही तू राघवापासून सुटणार नाहीस. सूर्यमार्गात लपलास, पाताळात शिरलास किंवा गिरीशाच्या चरणकमलांना शरण गेलास तरी, धाकट्या बंधूसह रामाच्या हातून तू मारला जाशील.
6.20.26
तस्य ते त्रिषु लोकेषु न पिशाचं न राक्षसम्।
त्रातारं नानुपश्यामि न गन्धर्वं न चासुरम् ॥ ६.२०.२६ ॥
त्रिलोकात तुला वाचवणारा कोणताही पिशाच नाही, राक्षसही नाही; त्याच्यासमोर तुझा रक्षणकर्ता मला दिसत नाही — गंधर्वही नाही, असुरही नाही.
6.20.27
अवधीस्त्वं जरावृद्धं गृध्रराजं जटायुषम्।
किं नु ते रामसांनिध्ये सकाशे लक्ष्मणस्य च।
हृता सीता विशालाक्षी यां त्वं गृह्य न बुध्यसे ॥ ६.२०.२७ ॥
म्हातारा गृध्रराज जटायूला तू ठार मारलेस. राम-लक्ष्मणांच्या समोरच विशाल नेत्रांच्या सीतेचे तू हरण केलेस; तिला धरूनही तुला कळले नाही.
6.20.28
महाबलं महात्मानं दुराधर्षं सुरैरपि।
न बुध्यसे रघुश्रेष्ठं यस्ते प्राणान् हरिष्यति ॥ ६.२०.२८ ॥
महाबली, महात्मा, देवांनाही अजिंक्य अशा रघुश्रेष्ठाला तू ओळखत नाहीस; तोच तुझे प्राण हरण करील.
6.20.29
ततोऽब्रवीद् वालिसुतोऽप्यङ्गदो हरिसत्तमः।
नायं दूतो महाराज चारकः प्रतिभाति मे ॥ ६.२०.२९ ॥
तेव्हा वालीपुत्र, वानरश्रेष्ठ अंगद म्हणाला — "हे महाराज! हा दूत नाही; मला हा हेर वाटतो."
6.20.30
तुलितं हि बलं सर्वमनेन तव तिष्ठता।
गृह्यतां मागमल्लङ्कामेतद्धि मम रोचते ॥ ६.२०.३० ॥
तो तुझ्यासमोर उभा राहून तुझे सर्व बल मोजून गेला आहे. याला धरून ठेव; लंकेकडे परत जाऊ देऊ नकोस — हेच मला योग्य वाटते.
6.20.31
ततो राज्ञा समादिष्टाः समुत्पत्य वलीमुखाः।
जगृहुश्च बबन्धुश्च विलपन्तमनाथवत् ॥ ६.२०.३१ ॥
तेव्हा राजाच्या आज्ञेने वानर उड्या मारत आले, त्यांनी विलाप करणाऱ्याला पकडले आणि अनाथासारखे बांधले.
6.20.32
शुकस्तु वानरैश्चण्डैस्तत्र तैः सम्प्रपीडितः।
व्याचुक्रोश महात्मानं रामं दशरथात्मजम्।
लुप्येते मे बलात् पक्षौ भिद्येते मे तथाक्षिणी ॥ ६.२०.३२ ॥
परंतु शुक तेथे त्या क्रूर वानरांकडून अतिशय पीडित होऊन, दशरथपुत्र महात्मा रामाला मोठ्याने हाका मारू लागला: "माझी पंखे बळजबरीने उपटली जात आहेत; माझे डोळेही फोडले जात आहेत."
6.20.33
यां च रात्रिं मरिष्यामि जाये रात्रिं च यामहम्।
एतस्मिन्नन्तरे काले यन्मया ह्यशुभं कृतम्।
सर्वं तदुपपद्येथा जह्यां चेद् यदि जीवितम् ॥ ६.२०.३३ ॥
"मी मरेन त्या रात्री आणि पुन्हा जन्म घेईन त्या रात्री — या मधल्या काळात मी जे काही अशुभ केले आहे, ते सर्व तुम्ही क्षमा करा, मी प्राण सोडले तरी."
6.20.34
नाघातयत् तदा रामः श्रुत्वा तत्परिदेवितम्।
वानरानब्रवीद् रामो मुच्यतां दूत आगतः ॥ ६.२०.३४ ॥
ते विलाप ऐकून रामाने तेव्हा त्याला मारू दिले नाही. राम वानरांना म्हणाला — "दूत आला आहे, त्याला सोडा."