वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.24
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.24.1
सा वीरसमिती राज्ञा विरराज व्यवस्थिता।
शशिना शुभनक्षत्रा पौर्णमासीव शारदी ॥ ६.२४.१ ॥
राजाने उभ्या केलेली ती वीरांची सेना, चंद्र आणि शुभ नक्षत्रांनी युक्त शरद पौर्णिमेप्रमाणे शोभली.
6.24.2
प्रचचाल च वेगेन त्रस्ता चैव वसुंधरा।
पीड्यमाना बलौघेन तेन सागरवर्चसा ॥ ६.२४.२ ॥
सागरासारख्या तेजस्वी त्या सेनेच्या प्रवाहाने दाबली गेलेली पृथ्वी भयभीत होऊन वेगाने कंपित झाली.
6.24.3
ततः शुश्रुवुराक्रुष्टं लङ्कायां काननौकसः।
भेरीमृदङ्गसंघुष्टं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ ६.२४.३ ॥
मग लंकेत भेरी आणि मृदंगांच्या निनादाने दुमदुमलेला, गोंधळमय आणि रोमांचकारी असा गजर वनवासी वानरांनी ऐकला.
6.24.4
बभूवुस्तेन घोषेण संहृष्टा हरियूथपाः।
अमृष्यमाणास्तद् घोषं विनेदुर्घोषवत्तरम् ॥ ६.२४.४ ॥
त्या गर्जनेने वानरयूथपती हर्षित झाले; ती गर्जना सहन न होऊन त्यांनी त्यापेक्षाही मोठ्या आवाजात गर्जना केली.
6.24.5
राक्षसास्तत् प्लवंगानां शुश्रुवुस्तेऽपि गर्जितम्।
नर्दतामिव दृप्तानां मेघानामम्बरे स्वनम् ॥ ६.२४.५ ॥
राक्षसांनीही त्या वानरांची ती गर्जना ऐकली; आकाशात गर्जणाऱ्या उन्मत्त मेघांच्या नादासारखी ती होती.
6.24.6
दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम्।
जगाम मनसा सीतां दूूयमानेन चेतसा ॥ ६.२४.६ ॥
विचित्र ध्वज आणि पताकांनी सजलेली लंका पाहून दशरथपुत्र राम व्यथित मनाने मनातल्या मनात सीतेचे स्मरण करू लागला.
6.24.7
अत्र सा मृगशावाक्षी रावणेनोपरुध्यते।
अभिभूता ग्रहेणेव लोहिताङ्गेन रोहिणी ॥ ६.२४.७ ॥
मृगनयनी ती येथे रावणाने अडवली गेली आहे, लाल वर्णाच्या ग्रहाने पीडित रोहिणीप्रमाणे.
6.24.8
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य समुद्वीक्ष्य च लक्ष्मणम्।
उवाच वचनं वीरस्तत्कालहितमात्मनः ॥ ६.२४.८ ॥
दीर्घ आणि उष्ण उसासा टाकून, लक्ष्मणाकडे नीट पाहून त्या वीराने त्या वेळी स्वतःसाठी हितकारक शब्द उच्चारले.
6.24.9
आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितां पश्य लक्ष्मण।
मनसेव कृतां लङ्कां नगाग्रे विश्वकर्मणा ॥ ६.२४.९ ॥
लक्ष्मणा, आकाश खरवडल्यासारखी उभी राहिलेली लंका पाहा; पर्वतशिखरावर विश्वकर्म्याने जणू मनानेच ती घडवली आहे.
6.24.10
विमानैर्बहुभिर्लङ्का संकीर्णा रचिता पुरा।
विष्णोः पदमिवाकाशं छादितं पाण्डुभिर्घनैः ॥ ६.२४.१० ॥
पूर्वी बांधलेली लंका अनेक विमानांनी दाटलेली आहे; विष्णूच्या पदासारख्या आकाशाला पांढुरके ढग झाकून टाकले आहेत.
6.24.11
पुष्पितैः शोभिता लङ्का वनैश्चित्ररथोपमैः।
नानापतगसंघुष्टफलपुष्पोपगैः शुभैः ॥ ६.२४.११ ॥
फुलांनी सजलेली लंका चित्ररथ (कुबेर) यांच्या उद्यानासारख्या वनांनी शोभते; अनेक पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादते, फळे-फुलांनी भरलेली.
6.24.12
पश्य मत्तविहंगानि प्रलीनभ्रमराणि च।
कोकिलाकुलखण्डानि दोधवीति शिवोऽनिलः ॥ ६.२४.१२ ॥
पाहा, मत्त पक्षी, दडून बसलेले भ्रमर आणि कोकिळांनी भरलेली वनखंडे; सुखद वारा त्यांना हलवतो आहे.
6.24.13
बलं च तत्र विभजच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ६.२४.१३ ॥
तेथे शास्त्रात सांगितलेल्या पद्धतीने सैन्याची विभागणी करून.
6.24.14
शशास कपिसेनां तां बलादादाय वीर्यवान्।
अङ्गदः सह नीलेन तिष्ठेदुरसि दुर्जयः ॥ ६.२४.१४ ॥
पराक्रमी अंगदाने त्या वानरसेनेला बळाने एकत्र करून आज्ञा दिली; अजेय अंगद नीलासह सैन्याच्या उरस्थानी उभा राहो.
6.24.15
तिष्ठेद् वानरवाहिन्या वानरौघसमावृतः।
आश्रितो दक्षिणं पार्श्वमृषभो नाम वानरः ॥ ६.२४.१५ ॥
वानरसेनेच्या उजव्या बाजूला आश्रय घेऊन, वानरसमूहांनी वेढलेला ऋषभ नावाचा वानर उभा राहो.
6.24.16
गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः।
तिष्ठेद् वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ ६.२४.१६ ॥
मदमत्त हत्तीसारखा दुर्धर्ष आणि वेगवान गंधमादन वानरसेनेच्या डाव्या बाजूला उभा राहो.
6.24.17
मूर्ध्नि स्थास्याम्यहं यत्तो लक्ष्मणेन समन्वितः।
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ॥ ६.२४.१७ ॥
मी लक्ष्मणासह सावधानपणे सैन्याच्या मस्तकावर उभा राहीन; जांबवान, सुषेण आणि वेगदर्शी हे वानरही.
6.24.18
ऋक्षमुख्या महात्मानः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः।
जघनं कपिसेनायाः कपिराजोऽभिरक्षतु।
पश्चार्धमिव लोकस्य प्रचेतास्तेजसा वृतः ॥ ६.२४.१८ ॥
ऋक्षप्रमुख ते तिघे महात्मे त्याच्या कुक्षीचे रक्षण करोत; वानरराजाने सैन्याच्या मागील भागाचे रक्षण करावे, जगाच्या उत्तरार्धाला तेजाने वेढणाऱ्या वरुणासारखे.
6.24.19
सुविभक्तमहाव्यूहा महावानररक्षिता।
अनीकिनी सा विबभौ यथा द्यौः साभ्रसम्प्लवा ॥ ६.२४.१९ ॥
सुव्यवस्थित महाव्यूह असलेली, महान वानरांनी रक्षिलेली ती सेना ढगांनी भरलेल्या आकाशासारखी शोभली.
6.24.20
प्रगृह्य गिरिशृङ्गाणि महतश्च महीरुहान्।
आसेदुर्वानरा लङ्कां मिमर्दयिषवो रणे ॥ ६.२४.२० ॥
पर्वतशिखरे आणि मोठे वृक्ष उचलून, युद्धात लंका चिरडण्याच्या इच्छेने वानर लंकेजवळ पोहोचले.
6.24.22
शिखरैर्विकिरामैनां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा।
ततो रामो महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत्।
सुविभक्तानि सैन्यानि शुक एष विमुच्यताम् ॥ ६.२४.२२ ॥
"शिखरांनी किंवा मुठींनीच ही लंका विखरून टाकू." मग महातेजस्वी राम सुग्रीवाला म्हणाला— "सैन्ये चांगली विभागली आहेत; या शुकाला सोडून द्या."
6.24.23
रामस्य तु वचः श्रुत्वा वानरेन्द्रो महाबलः।
मोचयामास तं दूतं शुकं रामस्य शासनात् ॥ ६.२४.२३ ॥
रामाचे वचन ऐकून महाबलवान वानरराजाने रामाच्या आज्ञेने त्या दूत शुकाला सोडवले.
6.24.24
मोचितो रामवाक्येन वानरैश्च निपीडितः।
शुकः परमसंत्रस्तो रक्षोधिपमुपागमत् ॥ ६.२४.२४ ॥
रामाच्या वचनाने मुक्त होऊन आणि वानरांनी छळ केलेला, अत्यंत घाबरलेला शुक राक्षसाधिपतीकडे गेला.
6.24.25
रावणः प्रहसन्नेव शुकं वाक्यमुवाच ह।
किमिमौ ते सितौ पक्षौ लूनपक्षश्च दृश्यसे ॥ ६.२४.२५ ॥
रावण हसत शुकाला म्हणाला— "तुझे हे दोन पांढरे पंख कसे काय? तू तर पंख छाटलेला दिसतोस!"
6.24.26
कच्चिन्नानेकचित्तानां तेषां त्वं वशमागतः।
ततः स भयसंविग्नस्तेन राज्ञाभिचोदितः।
वचनं प्रत्युवाचेदं राक्षसाधिपमुत्तमम् ॥ ६.२४.२६ ॥
ते अनेक मनांचे आहेत; तू त्यांच्या वशात गेला आहेस का? तेव्हा भयाने कंपित होऊन, त्या राजाने प्रेरित केलेला तो राक्षसांच्या उत्तम अधिपतीला असे उत्तर देऊ लागला.
6.24.27
सागरस्योत्तरे तीरेऽब्रुवं ते वचनं तथा।
यथा संदेशमक्लिष्टं सान्त्वयन् श्लक्ष्णया गिरा ॥ ६.२४.२७ ॥
समुद्राच्या उत्तर तीरावर मी तुला असेच बोललो; संदेश न बिघडवता, मृदु वाणीने समजावत.
6.24.28
क्रुद्धैस्तैरहमुत्प्लुत्य दृष्टमात्रः प्लवंगमैः।
गृहीतोऽस्म्यपि चारब्धो हन्तुं लोप्तुं च मुष्टिभिः ॥ ६.२४.२८ ॥
रागावलेल्या त्या वानरांनी मला पाहताच उडी मारून पकडले; मुठींनी मारण्यास व ओरबाडण्यास सुरुवात केली.
6.24.29
न ते संभाषितुं शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न विद्यते।
प्रकृत्या कोपनास्तीक्ष्णा वानरा राक्षसाधिप ॥ ६.२४.२९ ॥
त्यांच्याशी तुला बोलणे शक्य नाही; येथे चौकशीलाही वाव नाही. राक्षसाधिपा, वानर स्वभावतःच रागीट आणि तीक्ष्ण असतात.
6.24.30
स च हन्ता विराधस्य कबन्धस्य खरस्य च।
सुग्रीवसहितो रामः सीतायाः पदमागतः ॥ ६.२४.३० ॥
तो विराध, कबंध आणि खर यांचा वध करणारा आहे; सुग्रीवासह राम सीतेच्या स्थानी येऊन पोहोचला आहे.
6.24.31
स कृत्वा सागरे सेतुं तीर्त्वा च लवणोदधिम्।
एष रक्षांसि निर्धूय धन्वी तिष्ठति राघवः ॥ ६.२४.३१ ॥
त्याने समुद्रावर सेतू बांधून लवणसागर ओलांडला; हा धनुर्धर राघव राक्षसांचा नाश करून उभा आहे.
6.24.32
ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानि सहस्रशः।
गिरिमेघनिकाशानां छादयन्ति वसुंधराम् ॥ ६.२४.३२ ॥
अस्वले आणि वानरांच्या समूहांची सैन्ये हजारोंनी, पर्वत आणि मेघांसारखी, पृथ्वी व्यापून टाकत आहेत.
6.24.33
राक्षसानां बलौघस्य वानरेन्द्रबलस्य च।
नैतयोर्विद्यते संधिर्देवदानवयोरिव ॥ ६.२४.३३ ॥
राक्षसांच्या प्रचंड सैन्यात आणि वानरराजाच्या सैन्यात, देव आणि दानव यांच्यात असते तसा कोणताही तह नाही.
6.24.34
पुरा प्राकारमायान्ति क्षिप्रमेकतरं कुरु।
सीतां चास्मै प्रयच्छाशु युद्धं वापि प्रदीयताम् ॥ ६.२४.३४ ॥
ते तटबंदीजवळ येऊन पोहोचले आहेत; यातील एक लवकर निवड — ताबडतोब सीतेला त्याच्या स्वाधीन कर, किंवा युद्धाला सामोरा जा.
6.24.35
शुकस्य वचनं श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्।
रोषसंरक्तनयनो निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ६.२४.३५ ॥
शुकाचे बोल ऐकून रावण, रागाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी, जणू नजरेनेच भस्म करीत, हे वाक्य म्हणाला.
6.24.36
यदि मां प्रति युद्धेरन् देवगन्धर्वदानवाः।
नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥ ६.२४.३६ ॥
देव, गंधर्व आणि दानव माझ्याशी युद्ध करोत, तरीही सर्वलोकांच्या भयानेही मी सीतेला देणार नाही.
6.24.37
कदा समभिधावन्त मामका राघवं शराः।
वसन्ते पुष्पितं मत्ता भ्रमरा इव पादपम् ॥ ६.२४.३७ ॥
माझे बाण राघवावर (रामावर) केव्हा तुटून पडतील? वसंतात उन्मत्त भुंगे फुललेल्या झाडावर तुटून पडतात तसे.
6.24.38
कदा शोणितदिग्धाङ्गं दीप्तैः कार्मुकविच्युतैः।
शरैरादीपयिष्यामि उल्काभिरिव कुञ्जरम् ॥ ६.२४.३८ ॥
धनुष्यातून सुटलेल्या तेजस्वी बाणांनी, रक्ताने माखलेल्या अंगाच्या त्याला, मशालींनी हत्तीला जाळावे तसे मी कधी जाळीन?
6.24.39
तच्चास्य बलमादास्ये बलेन महता वृतः।
ज्योतिषामिव सर्वेषां प्रभामुद्यन् दिवाकरः ॥ ६.२४.३९ ॥
प्रचंड सेनेने वेढलेला मी त्याचे बल हिरावून घेईन; उगवणारा सूर्य सर्व तेजांची प्रभा हरण करतो तसा.
6.24.40
सागरस्येव मे वेगो मारुतस्येव मे बलम्।
न च दाशरथिर्वेद तेन मां योद्धुमिच्छति ॥ ६.२४.४० ॥
समुद्रासारखा माझा वेग, वायूसारखे माझे बल; दशरथपुत्राला हे माहीत नाही, म्हणूनच तो माझ्याशी युद्ध करू इच्छितो.
6.24.41
न मे तूणीशयान् बाणान् सविषानिव पन्नगान्।
रामः पश्यति संग्रामे तेन मां योद्धुमिच्छति ॥ ६.२४.४१ ॥
माझ्या भात्यात निजलेले विषारी सर्पांसारखे बाण राम युद्धात पाहत नाही; म्हणूनच तो माझ्याशी युद्ध करू इच्छितो.
6.24.42
न जानाति पुरा वीर्यं मम युद्धे स राघवः।
मम चापमयीं वीणां शरकोणैः प्रवादिताम् ॥ ६.२४.४२ ॥
तो राघव युद्धात माझे पराक्रम पूर्वी जाणत नाही; माझी धनुष्यरूपी वीणा बाणरूपी कोनांनी वाजवली जात आहे.
6.24.43
ज्याशब्दतुमुलां घोरामार्तगीतमहास्वनाम्।
नाराचतलसंनादां नदीमहितवाहिनीम्।
अवगाह्य महारङ्गं वादयिष्याम्यहं रणे ॥ ६.२४.४३ ॥
धनुष्याच्या टणत्काराने गजबजलेल्या, भयंकर, आर्तगीतासारख्या महानादाने भरलेल्या, बाणाच्या दोरीच्या प्रतिध्वनीने गुंजणाऱ्या, नदीसारख्या सेनाप्रवाहाच्या या महारंगात उतरून मी युद्धात वाजवीन.
6.24.44
न वासवेनापि सहस्रचक्षुषा
युद्धेऽस्मि शक्यो वरुणेन वा स्वयम्।
यमेन वा धर्षयितुं शराग्निना
महाहवे वैश्रवणेन वा पुनः ॥ ६.२४.४४ ॥
सहस्र नेत्रांच्या वासवाने, किंवा वरुणाने स्वतः मी युद्धात जिंकला जाणारा नाही; यमाने बाणांच्या अग्नीने, आणि महायुद्धात वैश्रवणाने (कुबेराने) पुन्हा मला दाबता येणार नाही.