বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 6.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.26.1
तद्वचः सत्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम्।
निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् ॥ ६.२६.१ ॥
সারণের বলা সেই সত্য ও অটল বাক্য শুনে রাজা রাবণ সারণকে উত্তর দিলেন।
6.26.2
यदि मामभियुञ्जीरन् देवगन्धर्वदानवाः।
नैव सीतामहं दद्यां सर्वलोकभयादपि ॥ ६.२६.२ ॥
দেবতা, গন্ধর্ব ও দানবেরা যদি আমাকে আক্রমণ করে, তবুও সর্বলোকের ভয়েও আমি সীতাকে ফিরিয়ে দেব না।
6.26.3
त्वं तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिः पीडितो भृशम्।
प्रतिप्रदानमद्यैव सीतायाः साधु मन्यसे ॥ ६.२६.३ ॥
কিন্তু হে সৌম্য, তুমি বানরদের দ্বারা অত্যন্ত ভীত ও পীড়িত হয়েছ; তাই আজই সীতাকে ফিরিয়ে দেওয়া ভালো মনে করছ।
6.26.4
को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति।
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६.२६.४ ॥
"যুদ্ধে আমাকে জয় করতে পারে এমন শত্রু কে?" এই কঠোর বাক্য বলে রাক্ষসাধিপতি রাবণ...
6.26.5
आरुरोह ततः श्रीमान् प्रासादं हिमपाण्डुरम्।
बहुतालसमुत्सेधं रावणोऽथ दिदृक्षया ॥ ६.२६.५ ॥
তখন দীপ্তিমান রাবণ তুষারের মতো সাদা, বহু তালগাছের সমান উঁচু প্রাসাদে দেখার ইচ্ছায় উঠলেন।
6.26.6
ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्च्छितः।
पश्यमानः समुद्रं तं पर्वतांश्च वनानि च ॥ ६.२६.६ ॥
সেই দুই গুপ্তচরের সঙ্গে ক্রোধে মূর্ছিত রাবণ সেই সমুদ্র, পর্বত ও বনগুলি দেখতে লাগলেন।
6.26.7
ददर्श पृथिवीदेशं सुसम्पूर्णं प्लवंगमैः।
तदपारमसह्यं च वानराणां महाबलम् ॥ ६.२६.७ ॥
পৃথিবীর সেই অংশ লাফিয়ে চলা বানরদের দ্বারা সম্পূর্ণ পূর্ণ দেখল; বানরদের সেই মহাবল অপার ও অসহনীয় ছিল।
6.26.8
आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्छ सारणम्।
एषां के वानरा मुख्याः के शूराः के महाबलाः ॥ ६.२६.८ ॥
তাদের দেখে রাজা রাবণ সারণকে জিজ্ঞাসা করলেন: এদের মধ্যে প্রধান বানর কারা? বীর কারা? মহাবলী কারা?
6.26.9
के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः।
केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः ॥ ६.२६.९ ॥
অত্যন্ত উৎসাহে চারদিক থেকে আগে কারা এগিয়ে আসছে? সুগ্রীব কার কথা শোনে? অথবা যূথপতিদের যূথপতি কারা?
6.26.10
सारणाचक्ष्व मे सर्वं किंप्रभावाः प्लवंगमाः।
सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः ॥ ६.२६.१० ॥
হে সারণ, এই লাফিয়ে চলা বানররা কেমন প্রভাবশালী তা আমাকে সব বলো। রাক্ষসরাজের সেই প্রশ্নের কথা সারণ শুনলেন।
6.26.11
आबभाषेऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस्तत्र वनौकसः।
एष योऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः ॥ ६.२६.११ ॥
তখন প্রধানদের চিনতেন এমন সারণ সেখানকার প্রধান বনবাসী বানরদের সম্পর্কে বললেন: লঙ্কার দিকে মুখ করে গর্জন করে দাঁড়িয়ে থাকা এই বানর।
6.26.12
यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः।
यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा ॥ ६.२६.१२ ॥
হাজার ও শত শত যূথপতিতে ঘেরা এই বানর; যার মহা গর্জনে প্রাচীর ও তোরণসহ লঙ্কা কেঁপে ওঠে।
6.26.13
लङ्का प्रतिहता सर्वा सशैलवनकानना।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ ६.२६.१३ ॥
পর্বত, বন ও উপবনসহ সমগ্র লঙ্কা, সর্বশাখার বানররাজ মহাত্মা সুগ্রীবের (আক্রমণে) আহত হলো।
6.26.14
बलाग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नामैष यूथपः।
बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्यां महीं गच्छति वीर्यवान् ॥ ६.२६.१४ ॥
সেনাদলের সম্মুখে দাঁড়িয়ে আছেন এই বীর নীল নামক যূথপতি; বাহু তুলে, বীর্যবান হয়ে তিনি পদব্রজেই পৃথিবীতে চলেন।
6.26.15
लङ्कामभिमुखः कोपादभीक्ष्णं च विजृम्भते।
गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिंजल्कसंनिभः ॥ ६.२६.१५ ॥
ক্রোধে লঙ্কার দিকে মুখ করে তিনি বারবার হাই তুলছেন; তিনি পর্বতশৃঙ্গের মতো, পদ্মকেশরের মতো উজ্জ্বল।
6.26.16
स्फोटयत्यतिसंरब्धो लाङ्गूलं च पुनः पुनः।
यस्य लाङ्गूलशब्देन स्वनन्ति प्रदिशो दश ॥ ६.२६.१६ ॥
অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে তিনি বারবার লেজ আছড়ান; যার লেজের শব্দে দশদিক প্রতিধ্বনিত হয়।
6.26.17
एष वानरराजेन सुग्रीवेणाभिषेचितः।
युवराजोऽङ्गदो नाम त्वामाह्वयति संयुगे ॥ ६.२६.१७ ॥
বানররাজ সুগ্রীব কর্তৃক অভিষিক্ত এই যুবরাজ অঙ্গদ নামে (বীর) যুদ্ধে তোমাকে আহ্বান করছেন।
6.26.18
वालिनः सदृशः पुत्रः सुग्रीवस्य सदा प्रियः।
राघवार्थे पराक्रान्तः शक्रार्थे वरुणो यथा ॥ ६.२६.१८ ॥
তিনি বালীর পুত্রের মতো; সুগ্রীবের সদা প্রিয়; রাঘবের জন্য, যেমন ইন্দ্রের জন্য বরুণ, তেমনি পরাক্রম দেখাচ্ছেন।
6.26.19
एतस्य सा मतिः सर्वा यद् दृष्टा जनकात्मजा।
हनूमता वेगवता राघवस्य हितैषिणा ॥ ६.२६.१९ ॥
বেগবান হনুমান রাঘবের হিত কামনা করে জনকনন্দিনীকে যে দেখেছেন, এটিই তাঁর সমস্ত উদ্দেশ্য।
6.26.20
बहूनि वानरेन्द्राणामेष यूथानि वीर्यवान्।
परिगृह्याभियाति त्वां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६.२६.२० ॥
বীর্যবান এই বীর বহু বানররাজের দলকে সঙ্গে নিয়ে নিজের সেনাদল দিয়ে তোমাকে দলিত করতে এগিয়ে আসছে।
6.26.21
अनुवालिसुतस्यापि बलेन महता वृतः।
वीरस्तिष्ठति संग्रामे सेतुहेतुरयं नलः ॥ ६.२६.२१ ॥
বালির পুত্রের সঙ্গে বিশাল সেনাদলে পরিবৃত এই বীর নল যুদ্ধে দাঁড়িয়ে আছেন; সেতুনির্মাণের হেতু ইনিই।
6.26.22
ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च।
उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुङ्गवाः ॥ ६.२६.२२ ॥
হরিশ্রেষ্ঠরা দেহ শক্ত করে গর্জন করে, চিৎকার করে এবং ক্রোধে উঠে হাই তুলে অঙ্গ ভাঙছে।
6.26.23
एते दुष्प्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः।
अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च।
य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः ॥ ६.२६.२३ ॥
চন্দনপর্বতবাসী এই বীরেরা দুর্জয়, ভয়ংকর, প্রচণ্ড বিক্রমী; আট লক্ষ হাজার, শত শত দশ কোটি জন এঁকে অনুসরণ করে।
6.26.24
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्।
श्वेतो रजतसंकाशश्चपलो भीमविक्रमः ॥ ६.२६.२४ ॥
শ্বেতবর্ণ, রজতের মতো উজ্জ্বল, চঞ্চল ও ভীষণ বিক্রমী এই বীর নিজ সেনাদলে লঙ্কাকে দলিত করার আকাঙ্ক্ষা করছেন।
6.26.25
बुद्धिमान् वानरः शूरस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
तूर्णं सुग्रीवमागम्य पुनर्गच्छति वानरः ॥ ६.२६.२५ ॥
বুদ্ধিমান, বীর, ত্রিভুবনে বিখ্যাত সেই বানর দ্রুত সুগ্রীবের কাছে এসে আবার ফিরে যায়।
6.26.26
विभजन् वानरीं सेनामनीकानि प्रहर्षयन्।
यः पुरा गोमतीतीरे रम्यं पर्येति पर्वतम् ॥ ६.२६.२६ ॥
বানর সেনাকে বিভক্ত করে, তার দলগুলিকে আনন্দিত করতে করতে, যে পূর্বে গোমতী তীরে সুন্দর পর্বতের চারদিকে ঘুরে বেড়াত।
6.26.27
नाम्ना संरोचनो नाम नानानगयुतो गिरिः।
तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम यूथपः ॥ ६.२६.२७ ॥
সংরোচন নামের, নানা গাছে ভরা পর্বত; সেখানে যূথপতি কুমুদ নামের এক বানর রাজ্য শাসন করে।
6.26.28
योऽसौ शतसहस्राणि सहर्षं परिकर्षति।
यस्य वाला बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः ॥ ६.२६.२८ ॥
সেই বানর শত শত হাজার বানরকে আনন্দের সঙ্গে সঙ্গে নিয়ে চলে।
6.26.29
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः।
अदीनो वानरश्चण्डः संग्राममभिकाङ्क्षति।
एषोऽप्याशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६.२६.२९ ॥
যাদের লম্বা লেজ, বহু ব্যাম দীর্ঘ, তাম্র, পীত, কৃষ্ণ, শ্বেত রঙের, ছড়ানো ও ভয়ংকর দর্শন — যার সেই নির্ভীক, উগ্র বানর যুদ্ধ কামনা করে। এও নিজের সেনা দিয়ে লঙ্কা চূর্ণ করতে আশা করে।
6.26.30
यस्त्वेष सिंहसंकाशः कपिलो दीर्घकेसरः।
निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ ६.२६.३० ॥
আর যে এই সিংহের মতো, পিঙ্গল বর্ণের, দীর্ঘ কেশরযুক্ত বানর, সে নিঃস্পন্দ হয়ে, যেন চোখ দিয়েই লঙ্কাকে দগ্ধ করতে চেয়ে, লঙ্কার দিকে তাকিয়ে আছে।
6.26.31
विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम्।
राजन् सततमध्यास्ते स रम्भो नाम यूथपः।
शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरिपुङ्गवाः ॥ ६.२६.३१ ॥
বিন্ধ্য, কৃষ্ণগিরি, সহ্য ও সুদর্শন পর্বতে, হে রাজন, রম্ভ নামক যূথপতি সর্বদা বাস করে; তার সঙ্গে শত শত সহস্রের মধ্যে শ্রেষ্ঠ ত্রিশ জন বানর আছে।
6.26.32
यं यान्तं वानरा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः।
परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा ॥ ६.२६.३२ ॥
তার যাত্রাকালে ভয়ংকর, প্রচণ্ড ও প্রচণ্ড-পরাক্রমী বানরেরা তাকে ঘিরে লঙ্কাকে বল দিয়ে চূর্ণ করার জন্য অনুসরণ করে।
6.26.33
यस्तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः।
न तु संविजते मृत्योर्न च सेनां प्रधावति ॥ ६.२६.३३ ॥
যে বারবার কান খুলে হাই তোলে, সে মৃত্যুকে ভয় পায় না, আর সেনার দিকেও ছোটে না।
6.26.34
प्रकम्पते च रोषेण तिर्यक् च पुनरीक्षते।
पश्य लाङ्गूलविक्षेपं क्ष्वेडत्येष महाबलः ॥ ६.२६.३४ ॥
ক্রোধে কাঁপে, তির্যক দৃষ্টিতে আবার তাকায়; দেখ, লেজ নাড়িয়ে এই মহাবল গর্জন করে।
6.26.35
महाजवो वीतभयो रम्यं साल्वेयपर्वतम्।
राजन् सततमध्यास्ते शरभो नाम यूथपः ॥ ६.२६.३५ ॥
মহাবেগ, নির্ভয় শরভ নামক যূথপতি, হে রাজন, রমণীয় সাল্বেয় পর্বতে সর্বদা বাস করে।
6.26.36
एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः।
राजन् शतसहस्राणि चत्वारिंशत्तथैव च ॥ ६.२६.३६ ॥
তার বিহার নামক সকল যূথপতি, হে রাজন, চল্লিশ লক্ষ বানর, আরও ততটাই।
6.26.37
यस्तु मेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति।
मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः ॥ ६.२६.३७ ॥
যিনি মেঘের মতো আকাশ আবৃত করে, বানরবীরদের মাঝখানে দেবতাদের মাঝে ইন্দ্রের মতো দাঁড়িয়ে আছেন।
6.26.38
भेरीणामिव संनादो यस्यैष श्रूयते महान्।
घोषः शाखामृगेन्द्राणां संग्राममभिकाङ्क्षताम् ॥ ६.२६.३८ ॥
যুদ্ধকামী বানররাজদের মহা গর্জন ভেরীর শব্দের মতো শোনা যাচ্ছে।
6.26.39
एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्रमनुत्तमम्।
युद्धे दुष्प्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः ॥ ६.२६.३९ ॥
এই যিনি অনুপম পারিয়াত্র পর্বতে অবস্থান করছেন—যুদ্ধে সর্বদা অপ্রতিরোধ্য পনস নামক যূথপতি।
6.26.40
एनं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते।
यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः ॥ ६.२६.४० ॥
তাঁকে পঞ্চাশ লক্ষ যূথপতি সেবা করে—যূথপতিদের শ্রেষ্ঠ তিনি, যাঁর যূথগুলি ভাগে ভাগে বিভক্ত।
6.26.41
यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं चमूं तिष्ठति शोभयन्।
स्थितां तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः ॥ ६.२६.४१ ॥
যিনি ভয়ংকর লাফিয়ে চলা সেনাকে শোভিত করে দাঁড়িয়ে আছেন, সমুদ্রতীরে অবস্থিত দ্বিতীয় সাগরের মতো।
6.26.42
एष दर्दुरसंकाशो विनतो नाम यूथपः।
पिबंश्चरति यो वेणां नदीनामुत्तमां नदीम् ॥ ६.२६.४२ ॥
এই যিনি ভেকের মতো আকৃতির বিনত নামক যূথপতি, যিনি নদীগুলির মধ্যে শ্রেষ্ঠ বেণা নদীর জল পান করে বিচরণ করেন।
6.26.43
षष्टिः शतसहस्राणि बलमस्य प्लवंगमाः।
त्वामाह्वयति युद्धाय क्रोधनो नाम वानरः ॥ ६.२६.४३ ॥
তার সেনাবাহিনীতে ষাট লক্ষ লাফানো বানর আছে। ক্রোধন নামে এক বানর যুদ্ধের জন্য তোমাকে আহ্বান করছে।
6.26.44
विक्रान्ता बलवन्तश्च यथा यूथानि भागशः।
यस्तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति वानरः ॥ ६.२६.४४ ॥
তারা বীর ও বলবান; দলে দলে ভাগ হয়ে আছে। যে বানর গেরিমাটির রঙের দেহ ধারণ করে—
6.26.45
अवमत्य सदा सर्वान् वानरान् बलदर्पितः।
गवयो नाम तेजस्वी त्वां क्रोधादभिवर्तते ॥ ६.२६.४५ ॥
নিজ বলে গর্বিত হয়ে, সর্বদা সব বানরকে অবজ্ঞা করে, গবয় নামে তেজস্বী বানর ক্রোধে তোমার দিকে আসছে।
6.26.46
एनं शतसहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६.२६.४६ ॥
সত্তর লক্ষ বানর তাকে সেবা করে থাকে। নিজের সেনাদলের সাহায্যে লঙ্কাকে চূর্ণ করার আশা সে পোষণ করে।
6.26.47
एते दुष्प्रसहा वीरा येषां संख्या न विद्यते।
यूथपा यूथपश्रेष्ठास्तेषां यूथानि भागशः ॥ ६.२६.४७ ॥
এরা দুর্দমনীয় বীর; তাদের সংখ্যা জানা যায় না। এরা যূথপতি, যূথপতিদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ; তাদের দলগুলি ভাগে ভাগে বিভক্ত।