वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.26
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.26.1
तद्वचः सत्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम्।
निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् ॥ ६.२६.१ ॥
सारणाने सांगितलेले ते सत्य आणि दृढ वचन ऐकून राजा रावणाने सारणाला उत्तर दिले.
6.26.2
यदि मामभियुञ्जीरन् देवगन्धर्वदानवाः।
नैव सीतामहं दद्यां सर्वलोकभयादपि ॥ ६.२६.२ ॥
देव, गंधर्व आणि दानव माझ्यावर चालून आले तरी, सर्व लोकांच्या भयानेसुद्धा मी सीतेला परत देणार नाही.
6.26.3
त्वं तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिः पीडितो भृशम्।
प्रतिप्रदानमद्यैव सीतायाः साधु मन्यसे ॥ ६.२६.३ ॥
पण हे सौम्या, तू वानरांमुळे फार घाबरलेला व पीडित झाला आहेस; म्हणून आजच सीतेला परत देणे योग्य आहे असे तुला वाटते.
6.26.4
को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति।
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६.२६.४ ॥
"युद्धात मला कोण शत्रू जिंकू शकेल?" असे कठोर शब्द बोलून राक्षसाधिपती रावण...
6.26.5
आरुरोह ततः श्रीमान् प्रासादं हिमपाण्डुरम्।
बहुतालसमुत्सेधं रावणोऽथ दिदृक्षया ॥ ६.२६.५ ॥
मग तेजस्वी रावण हिमासारख्या पांढऱ्या, अनेक ताडवृक्षांइतक्या उंच महालावर पाहण्याच्या इच्छेने चढला.
6.26.6
ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्च्छितः।
पश्यमानः समुद्रं तं पर्वतांश्च वनानि च ॥ ६.२६.६ ॥
त्या दोन हेरांसह क्रोधाने मूर्च्छित झालेला रावण तो समुद्र, पर्वत आणि वने पाहत होता.
6.26.7
ददर्श पृथिवीदेशं सुसम्पूर्णं प्लवंगमैः।
तदपारमसह्यं च वानराणां महाबलम् ॥ ६.२६.७ ॥
पृथ्वीचा तो भाग उड्या मारणाऱ्या वानरांनी पूर्ण भरलेला त्याने पाहिला; वानरांचे ते महाबल अपार आणि असह्य होते.
6.26.8
आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्छ सारणम्।
एषां के वानरा मुख्याः के शूराः के महाबलाः ॥ ६.२६.८ ॥
त्यांना पाहून राजा रावणाने सारणाला विचारले: यांच्यातील मुख्य वानर कोण? शूर कोण? महाबलवान कोण?
6.26.9
के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः।
केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः ॥ ६.२६.९ ॥
अत्यंत उत्साहाने चारी बाजूंनी प्रथम पुढे कोण येत आहेत? सुग्रीव कोणाचे ऐकतो? किंवा यूथपतींचे यूथपती कोण आहेत?
6.26.10
सारणाचक्ष्व मे सर्वं किंप्रभावाः प्लवंगमाः।
सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः ॥ ६.२६.१० ॥
हे सारणा, हे उड्या मारणारे वानर कोणत्या प्रभावाचे आहेत ते मला सर्व सांग. राक्षसराजाचे ते विचारलेले वचन सारणाने ऐकले.
6.26.11
आबभाषेऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस्तत्र वनौकसः।
एष योऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः ॥ ६.२६.११ ॥
मग सर्व प्रमुखांना ओळखणारा सारण तेथील मुख्य वनवासी वानरांविषयी म्हणाला: लंकेकडे तोंड करून गर्जना करत उभा असलेला हा वानर.
6.26.12
यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः।
यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा ॥ ६.२६.१२ ॥
हजारो आणि शेकडो यूथपतींनी वेढलेला हा वानर आहे; ज्याच्या महान गर्जनेने प्राकार आणि तोरणांसहित लंका थरथरते.
6.26.13
लङ्का प्रतिहता सर्वा सशैलवनकानना।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ ६.२६.१३ ॥
पर्वत, वने व उपवनांसह संपूर्ण लंका, सर्व शाखांचा वानरेंद्र महात्मा सुग्रीवाच्या (आक्रमणाने) आहत झाली.
6.26.14
बलाग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नामैष यूथपः।
बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्यां महीं गच्छति वीर्यवान् ॥ ६.२६.१४ ॥
सेनेच्या अग्रभागी उभा असलेला हा वीर नील नावाचा यूथपती आहे; बाहू उंचावून, वीर्यवान होऊन तो पायीच पृथ्वीवर चालतो.
6.26.15
लङ्कामभिमुखः कोपादभीक्ष्णं च विजृम्भते।
गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिंजल्कसंनिभः ॥ ६.२६.१५ ॥
क्रोधाने लंकेकडे तोंड करून तो वारंवार जांभई देत आहे; तो पर्वतशिखरासारखा आणि कमळाच्या केसरासारखा आहे.
6.26.16
स्फोटयत्यतिसंरब्धो लाङ्गूलं च पुनः पुनः।
यस्य लाङ्गूलशब्देन स्वनन्ति प्रदिशो दश ॥ ६.२६.१६ ॥
अत्यंत संतप्त होऊन तो वारंवार आपली शेपटी आपटतो; ज्याच्या शेपटीच्या आवाजाने दहाही दिशा दुमदुमतात.
6.26.17
एष वानरराजेन सुग्रीवेणाभिषेचितः।
युवराजोऽङ्गदो नाम त्वामाह्वयति संयुगे ॥ ६.२६.१७ ॥
वानरराज सुग्रीवाने अभिषेक केलेला हा युवराज अंगद नावाचा (वीर) युद्धात तुला आव्हान देत आहे.
6.26.18
वालिनः सदृशः पुत्रः सुग्रीवस्य सदा प्रियः।
राघवार्थे पराक्रान्तः शक्रार्थे वरुणो यथा ॥ ६.२६.१८ ॥
तो वालीच्या पुत्रासारखा आहे, सुग्रीवाला सदैव प्रिय आहे; रामासाठी, जसा इंद्रासाठी वरुण, तसा पराक्रम दाखवत आहे.
6.26.19
एतस्य सा मतिः सर्वा यद् दृष्टा जनकात्मजा।
हनूमता वेगवता राघवस्य हितैषिणा ॥ ६.२६.१९ ॥
वेगवान हनुमानाने राघवाचे हित इच्छून जनककन्येला पाहिले, हाच याचा सर्व हेतू होता.
6.26.20
बहूनि वानरेन्द्राणामेष यूथानि वीर्यवान्।
परिगृह्याभियाति त्वां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६.२६.२० ॥
पराक्रमी हा वानरश्रेष्ठांचे अनेक यूथ सोबत घेऊन, आपल्या सेनेनिशी तुला चिरडण्यासाठी पुढे येत आहे.
6.26.21
अनुवालिसुतस्यापि बलेन महता वृतः।
वीरस्तिष्ठति संग्रामे सेतुहेतुरयं नलः ॥ ६.२६.२१ ॥
वालीच्या पुत्रासह प्रचंड सेनेने वेढलेला हा वीर नल युद्धात उभा आहे; सेतूचा हेतू हाच आहे.
6.26.22
ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च।
उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुङ्गवाः ॥ ६.२६.२२ ॥
वानरश्रेष्ठ शरीर ताठरून गर्जना करतात, ओरडतात आणि क्रोधाने उठून अंग मोडतात.
6.26.23
एते दुष्प्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः।
अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च।
य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः ॥ ६.२६.२३ ॥
चंदनपर्वतवासी हे वीर दुर्धर्ष, भयंकर, प्रचंड पराक्रमी आहेत; आठ लाख हजार, शंभर दहा कोटी इतके लोक याच्यामागे चालतात.
6.26.24
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्।
श्वेतो रजतसंकाशश्चपलो भीमविक्रमः ॥ ६.२६.२४ ॥
पांढरा, चांदीसारखा, चपळ आणि भीषण पराक्रमी हा वीर आपल्या सेनेनिशी लंका चिरडण्याची इच्छा धरतो.
6.26.25
बुद्धिमान् वानरः शूरस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
तूर्णं सुग्रीवमागम्य पुनर्गच्छति वानरः ॥ ६.२६.२५ ॥
बुद्धिमान, शूर, त्रिभुवनात प्रसिद्ध असलेला तो वानर सुग्रीवाजवळ लवकर येऊन पुन्हा परत जातो.
6.26.26
विभजन् वानरीं सेनामनीकानि प्रहर्षयन्।
यः पुरा गोमतीतीरे रम्यं पर्येति पर्वतम् ॥ ६.२६.२६ ॥
वानरसेनेची विभागणी करून, तिच्या तुकड्यांना आनंदित करणारा, जो पूर्वी गोमतीच्या तीरावर रम्य पर्वताभोवती फिरत असे.
6.26.27
नाम्ना संरोचनो नाम नानानगयुतो गिरिः।
तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम यूथपः ॥ ६.२६.२७ ॥
संरोचन नावाचा, अनेक वृक्षांनी भरलेला पर्वत; तेथे यूथपती कुमुद नावाचा राज्य करतो.
6.26.28
योऽसौ शतसहस्राणि सहर्षं परिकर्षति।
यस्य वाला बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः ॥ ६.२६.२८ ॥
तो वानर शेकडो हजारो वानरांना आनंदाने सोबत घेऊन जातो.
6.26.29
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः।
अदीनो वानरश्चण्डः संग्राममभिकाङ्क्षति।
एषोऽप्याशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६.२६.२९ ॥
ज्यांच्या लांब शेपट्या अनेक व्याम लांब आहेत, तांबड्या, पिवळ्या, काळ्या, पांढऱ्या रंगाच्या, विखुरलेल्या, भयंकर दिसणाऱ्या — तो निर्भय, उग्र वानर युद्धाची इच्छा करतो. हाही आपल्या सेनेसह लंकेला चिरडण्याची आशा धरतो.
6.26.30
यस्त्वेष सिंहसंकाशः कपिलो दीर्घकेसरः।
निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ ६.२६.३० ॥
परंतु हा सिंहासारखा, तांबूस-पिंगट रंगाचा, लांब केसराचा वानर, स्थिर राहून जणू डोळ्यांनीच लंकेला जाळू इच्छित असल्यासारखा लंकेकडे पाहत आहे.
6.26.31
विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम्।
राजन् सततमध्यास्ते स रम्भो नाम यूथपः।
शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरिपुङ्गवाः ॥ ६.२६.३१ ॥
विंध्य, कृष्णगिरी, सह्य आणि सुदर्शन पर्वतांवर, हे राजा, रंभ नावाचा यूथपती सतत वास करतो; त्याच्यासोबत शंभर हजारांचे तीस श्रेष्ठ वानर आहेत.
6.26.32
यं यान्तं वानरा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः।
परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा ॥ ६.२६.३२ ॥
तो जात असताना घोर, उग्र आणि प्रचंड पराक्रमी वानर त्याला वेढून लंकेला बळाने चिरडण्यासाठी त्याच्या मागे जातात.
6.26.33
यस्तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः।
न तु संविजते मृत्योर्न च सेनां प्रधावति ॥ ६.२६.३३ ॥
जो कान विस्फारून वारंवार जांभई देतो, तो मृत्यूला भीत नाही आणि सैन्यावरही धावत नाही.
6.26.34
प्रकम्पते च रोषेण तिर्यक् च पुनरीक्षते।
पश्य लाङ्गूलविक्षेपं क्ष्वेडत्येष महाबलः ॥ ६.२६.३४ ॥
रागाने थरथरतो आणि तिरप्या नजरेने पुन्हा पाहतो; पाहा, शेपूट हलवून हा महाबली गर्जना करतो.
6.26.35
महाजवो वीतभयो रम्यं साल्वेयपर्वतम्।
राजन् सततमध्यास्ते शरभो नाम यूथपः ॥ ६.२६.३५ ॥
अति वेगवान आणि निर्भय शरभ नावाचा यूथपती, हे राजा, रमणीय साल्वेय पर्वतावर सतत वास करतो.
6.26.36
एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः।
राजन् शतसहस्राणि चत्वारिंशत्तथैव च ॥ ६.२६.३६ ॥
त्या बलवानाचे विहार नावाचे सर्व यूथपती, हे राजा, चाळीस लाख वानर आहेत, तितकेच.
6.26.37
यस्तु मेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति।
मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः ॥ ६.२६.३७ ॥
जो मेघाप्रमाणे आकाश व्यापून वानरवीरांच्या मध्यभागी देवांमधील इंद्राप्रमाणे उभा आहे.
6.26.38
भेरीणामिव संनादो यस्यैष श्रूयते महान्।
घोषः शाखामृगेन्द्राणां संग्राममभिकाङ्क्षताम् ॥ ६.२६.३८ ॥
युद्धाची इच्छा करणाऱ्या वानरश्रेष्ठांचा हा महान घोष भेरींच्या नादाप्रमाणे ऐकू येत आहे.
6.26.39
एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्रमनुत्तमम्।
युद्धे दुष्प्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः ॥ ६.२६.३९ ॥
हा अनुपम पारियात्र पर्वतावर विराजमान आहे—युद्धात सदैव अजेय असा पनस नावाचा यूथपती.
6.26.40
एनं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते।
यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः ॥ ६.२६.४० ॥
त्याला पन्नास लाख यूथपती उपासतात—यूथपतींमध्ये श्रेष्ठ अशा त्याच्या यूथांची भागाभागांनी विभागणी झाली आहे.
6.26.41
यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं चमूं तिष्ठति शोभयन्।
स्थितां तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः ॥ ६.२६.४१ ॥
जो भयंकर उसळणाऱ्या सेनेला शोभवीत उभा आहे, समुद्रतीरी असलेल्या दुसऱ्या सागराप्रमाणे.
6.26.42
एष दर्दुरसंकाशो विनतो नाम यूथपः।
पिबंश्चरति यो वेणां नदीनामुत्तमां नदीम् ॥ ६.२६.४२ ॥
हा बेडकासारखा दिसणारा विनत नावाचा यूथपती आहे, जो नद्यांतील श्रेष्ठ वेणा नदीचे पाणी पीत फिरतो.
6.26.43
षष्टिः शतसहस्राणि बलमस्य प्लवंगमाः।
त्वामाह्वयति युद्धाय क्रोधनो नाम वानरः ॥ ६.२६.४३ ॥
त्याच्या सैन्यात साठ लाख उड्या मारणारे वानर आहेत. क्रोधन नावाचा वानर युद्धासाठी तुला आव्हान देत आहे.
6.26.44
विक्रान्ता बलवन्तश्च यथा यूथानि भागशः।
यस्तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति वानरः ॥ ६.२६.४४ ॥
ते पराक्रमी आणि बलवान आहेत; आपापल्या तुकड्यांमध्ये विभागलेले आहेत. गेरूसारख्या रंगाचे शरीर धारण करणारा वानर—
6.26.45
अवमत्य सदा सर्वान् वानरान् बलदर्पितः।
गवयो नाम तेजस्वी त्वां क्रोधादभिवर्तते ॥ ६.२६.४५ ॥
आपल्या बलाने गर्विष्ठ होऊन, सदैव सर्व वानरांचा अपमान करत, गवय नावाचा तेजस्वी वानर क्रोधाने तुझ्यावर चालून येत आहे.
6.26.46
एनं शतसहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ६.२६.४६ ॥
सत्तर लाख वानर त्याची सेवा करत असतात. स्वतःच्या सैन्यानिशी लंका चिरडून टाकण्याची त्याची इच्छा आहे.
6.26.47
एते दुष्प्रसहा वीरा येषां संख्या न विद्यते।
यूथपा यूथपश्रेष्ठास्तेषां यूथानि भागशः ॥ ६.२६.४७ ॥
हे दुर्जय वीर आहेत, ज्यांची संख्या मोजता येत नाही. हे यूथपती आहेत, यूथपतींमध्ये श्रेष्ठ; त्यांचे तुकडे विभागलेले आहेत.