वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.4.1
श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः।
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ॥ ६.४.१ ॥
हनुमानाचे बोलणे यथावत, क्रमाक्रमाने ऐकल्यावर महातेजस्वी, सत्यपराक्रमी राम म्हणाला.
6.4.2
यन्निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः।
क्षिप्रमेनां वधिष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ ६.४.२ ॥
तू भयंकर राक्षसाच्या लंका नगरीचे वर्णन करत आहेस; मी तिचा लवकरच नाश करीन; हे तुला खरे सांगतो.
6.4.3
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचय।
युक्तो मुहूर्ते विजये प्राप्तो मध्यं दिवाकरः ॥ ६.४.३ ॥
हे सुग्रीवा! याच मुहूर्तावर प्रयाणाला संमती दे; विजयाच्या या शुभ मुहूर्तावर सूर्य मध्यान्हाला पोहोचला आहे.
6.4.4
सीतां हृत्वा तु तद् यातु क्वासौ यास्यति जीवितः।
सीता श्रुत्वाभियानं मे आशामेष्यति जीविते।
जीवितान्तेऽमृतं स्पृष्ट्वा पीत्वामृतमिवातुरः ॥ ६.४.४ ॥
सीतेला हरण करून तो कुठेही गेला तरी जिवंत कुठे राहील? माझी चढाई ऐकून सीतेला जीवनाची आशा पुन्हा मिळेल, जसे मरणासन्न रोगी अमृत स्पर्शून व पिऊन जगतो.
6.4.5
उत्तराफाल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते।
अभिप्रयाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ॥ ६.४.५ ॥
आज उत्तराफाल्गुनी आहे; उद्या ती हस्त नक्षत्राशी योग करील; हे सुग्रीवा! सर्व सैन्याने वेढलेले आपण प्रयाण करू.
6.4.6
निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति वै।
निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ॥ ६.४.६ ॥
प्रकट होणारी शकुनेही मी पाहत आहे; रावणाचा वध करून जानकी सीतेला मी परत आणीन.
6.4.7
उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिमं मम।
विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ॥ ६.४.७ ॥
निश्चितच माझा हा डोळा वरच्या दिशेने स्फुरत आहे; जणू माझ्या मनोरथाचा विजय प्राप्त झाल्याचे तो सूचित करीत आहे.
6.4.8
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः।
उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्थकोविदः ॥ ६.४.८ ॥
तेव्हा वानरराज आणि लक्ष्मणाकडून चांगला सन्मान पावलेला धर्मात्मा आणि कार्यकुशल राम पुन्हा बोलला.
6.4.9
अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम्।
वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ॥ ६.४.९ ॥
या सैन्याच्या पुढे नीलाने जाऊन मार्ग पाहावा; चपळ वानरांच्या एक लाख जणांनी त्याला वेढलेले असावे.
6.4.10
फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा।
पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ॥ ६.४.१० ॥
हे नीला, हे सेनापते, फळे-मुळे, शीतल अरण्ये आणि पाणी असलेल्या गोड मार्गाने लवकर सेनेला घेऊन चल.
6.4.11
दूषयेयुर्दुरात्मानः पथि मूलफलोदकम्।
राक्षसाः पथि रक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ॥ ६.४.११ ॥
दुरात्मा राक्षस मार्गावरील मुळे, फळे आणि पाणी दूषित करू शकतात; तू नेहमी सावध राहून त्यांच्यापासून मार्गाचे रक्षण करावे.
6.4.12
निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः।
अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ॥ ६.४.१२ ॥
सखल प्रदेशांत, अरण्य-दुर्गांत आणि अरण्यांत वनवासी वानरांनी उड्या मारत जाऊन शत्रूंचे लपवलेले सैन्य पाहावे.
6.4.13
यत्तु फल्गु बलं किंचित् तदत्रैवोपपद्यताम्।
एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ॥ ६.४.१३ ॥
जे थोडे सैन्यबल आहे, ते येथेच ठेवले जावे. आपले हे भयंकर कार्य पराक्रमाने पार पाडावे.
6.4.14
सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः।
कपिसिंहाः प्रकर्षन्तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.४.१४ ॥
समुद्राच्या लाटांसारखी भयंकर अग्रसेना महाबली कपिसिंह शेकडो आणि हजारोंनी पुढे नेवोत.
6.4.15
गजश्च गिरिसंकाशो गवयश्च महाबलः।
गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्त इवर्षभः ॥ ६.४.१५ ॥
पर्वतासारखा गज, महाबली गवय आणि गवाक्ष पुढे जावोत; गायींमध्ये मदोन्मत्त वृषभ चालतो तसे.
6.4.16
यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां पतिः।
पालयन् दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ॥ ६.४.१६ ॥
उड्या मारणाऱ्यांचा स्वामी तो वानर, वानरसेनेच्या उजव्या बाजूचे रक्षण करीत पुढे जावो; तो वानरांमध्ये श्रेष्ठ ऋषभ आहे.
6.4.17
गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः।
यातु वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ ६.४.१७ ॥
मदोन्मत्त हत्तीसारखा दुर्धर्ष आणि वेगवान गंधमादन वानरसेनेच्या डाव्या बाजूस उभा राहून पुढे जावो.
6.4.18
यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन्।
अधिरुह्य हनूमन्तमैरावतमिवेश्वरः ॥ ६.४.१८ ॥
इंद्र ऐरावतावर बसून जातो तसे, हनुमानावर आरूढ होऊन, वानरसेनेच्या प्रवाहाला उत्साहित करीत मी सेनेच्या मध्यभागी जाईन.
6.4.19
अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्तकोपमः।
सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ॥ ६.४.१९ ॥
अंगदासह हा लक्ष्मण जावो, जो अंतकासारखा आहे; जसे सार्वभौमासह भूतेश आणि धनाधिपती जातात.
6.4.20
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः।
ऋक्षराजो महाबाहुः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ॥ ६.४.२० ॥
जांबवान, सुषेण, वेगदर्शी नावाचा वानर आणि महाबाहू ऋक्षराज — हे तिघे तुझ्या बाजूचे रक्षण करोत.
6.4.21
राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः।
व्यादिदेश महावीर्यो वानरान् वानरर्षभः ॥ ६.४.२१ ॥
राघवाचे वचन ऐकून सेनापती सुग्रीवाने — महापराक्रमी, वानरांमध्ये श्रेष्ठ — वानरांना आज्ञा दिली.
6.4.22
ते वानरगणाः सर्वे समुत्पत्य महौजसः।
गुहाभ्यः शिखरेभ्यश्च आशु पुप्लुविरे तदा ॥ ६.४.२२ ॥
ते सर्व महातेजस्वी वानरसमूह गुहांमधून आणि शिखरांवरून उसळून लगेच उड्या मारू लागले.
6.4.23
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः।
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ॥ ६.४.२३ ॥
नंतर वानरराज सुग्रीव आणि लक्ष्मण यांनी सन्मानित केलेला धर्मात्मा राम सैन्यासह दक्षिण दिशेकडे निघाला.
6.4.24
शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि।
वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ॥ ६.४.२४ ॥
शेकडो, लाखो, कोटी आणि अयुते — हत्तींसारख्या वानरांनी वेढलेला तो तेव्हा निघाला.
6.4.25
तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी।
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणापि पालिताः ॥ ६.४.२५ ॥
तो जात असताना ती प्रचंड वानरसेना त्याच्या मागे चालली; सर्वजण हर्षित व आनंदित होते, सुग्रीवाने संरक्षित केलेले.
6.4.26
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
क्ष्वेलन्तो निनदन्तश्च जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ॥ ६.४.२६ ॥
उड्या मारत, झेप घेत, गर्जना करत व ओरडत ते वानर दक्षिण दिशेने निघाले.
6.4.27
भक्षयन्तः सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च।
उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ॥ ६.४.२७ ॥
सुगंधी मध व फळे खात, मोठे वृक्ष उचलून, मंजिरींचे गुच्छ धारण करून (ते वानर निघाले).
6.4.28
अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहन्ति क्षिपन्ति च।
पतन्तश्चोत्पतन्त्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ॥ ६.४.२८ ॥
उन्मत्त झालेले काही वानर एकमेकांना अचानक उचलून फेकत होते; कोणी पडत, कोणी उसळत, तर कोणी इतरांना पाडत होते.
6.4.30
रावणो नो निहन्तव्यः सर्वे च रजनीचराः।
पुरस्तादृषभो नीलो वीरः कुमुद एव च।
पन्थानं शोधयन्ति स्म वानरैर्बहुभिः सह ॥ ६.४.३० ॥
"रावणाला आणि सर्व रात्रिचरांना आपण मारले पाहिजे." पुढे ऋषभ, नील, वीर आणि कुमुद अनेक वानरांसह मार्ग साफ करू लागले.
6.4.31
मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च।
बलिभिर्बहुभिर्भीमैर्वृतः शत्रुनिबर्हणः ॥ ६.४.३१ ॥
मध्यभागी राजा सुग्रीव, राम आणि लक्ष्मण होते; भयंकर अनेक बलवान योद्ध्यांनी वेढलेले, शत्रूंचा संहार करणारे.
6.4.32
हरिः शतबलिर्वीरः कोटिभिर्दशभिर्वृतः।
सर्वामेको ह्यवष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ॥ ६.४.३२ ॥
शतबली नावाचा वीर वानर-नायक दहा कोटी वानरांनी वेढलेला होता; त्याने एकट्यानेच संपूर्ण वानरसेनेला सांभाळून तिचे रक्षण केले.
6.4.33
कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः।
अर्कश्च बहुभिः पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ॥ ६.४.३३ ॥
केसरी, पनस, गज आणि अर्क — हे शेकडो कोटी वानरांनी वेढलेले होते; अनेक वानरांसह ते सेनेच्या एका बाजूचे रक्षण करत होते.
6.4.34
सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ।
सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं संररक्षतुः ॥ ६.४.३४ ॥
सुषेण आणि जांबवान — हे दोघे अनेक ऋक्षांनी (अस्वलांनी) वेढलेले होते; सुग्रीवाला पुढे ठेवून त्यांनी सेनेच्या मागील भागाचे उत्तम रक्षण केले.
6.4.35
तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुंगवः।
सम्पतन् प्लवतां श्रेष्ठस्तद् बलं पर्यवारयत् ॥ ६.४.३५ ॥
त्या सर्वांचा सेनापती वीर नील होता, जो वानरांमध्ये श्रेष्ठ आणि उड्या मारणाऱ्यांत अग्रगण्य होता; त्याने धावत येऊन त्या सेनेला चोहोबाजूंनी वेढून रक्षण केले.
6.4.36
दरीमुखः प्रजङ्घश्च जम्भोऽथ रभसः कपिः।
सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवंगमान् ॥ ६.४.३६ ॥
दरीमुख, प्रजंघ, जंभ आणि वीर रभस हे वानर — हे वीर सर्व बाजूंनी जाऊन उड्या मारणाऱ्या वानरांना वेगाने पुढे नेत होते.
6.4.37
एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्ति बलदर्पिताः।
अपश्यन्त गिरिश्रेष्ठं सह्यं गिरिशतायुतम् ॥ ६.४.३७ ॥
अशाप्रकारे बलाभिमानी ते वानर-वाघ चालत राहिले; शेकडो शिखरे असलेला पर्वतश्रेष्ठ सह्य त्यांनी पाहिला.
6.4.38
सरांसि च सुफुल्लानि तटाकानि वराणि च।
रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ॥ ६.४.३८ ॥
रामाची आज्ञा आणि भीषण क्रोध जाणून, फुलांनी भरलेली सरोवरे आणि उत्तम तळी जणू भयभीत झाली.
6.4.39
वर्जयन् नागराभ्याशांस्तथा जनपदानपि।
सागरौघनिभं भीमं तद् वानरबलं महत् ॥ ६.४.३९ ॥
नगरांजवळील जनपदेही टाळत, सागराच्या लाटेसारखे ते भयंकर, विशाल वानरसैन्य पुढे गेले.
6.4.40
निःससर्प महाघोरं भीमघोषमिवार्णवम्।
तस्य दाशरथेः पार्श्वे शूरास्ते कपिकुञ्जराः ॥ ६.४.४० ॥
भयंकर गर्जना करीत समुद्रासारखे ते सैन्य निघाले; दशरथपुत्र रामाच्या बाजूला ते शूर वानरश्रेष्ठ (चालले).
6.4.41
तूर्णमापुप्लुवुः सर्वे सदश्वा इव चोदिताः।
कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ॥ ६.४.४१ ॥
सर्वजण वेगाने झेपावले, जणू चांगले घोडे प्रेरित झाले; वानरांनी वाहून नेलेले ते दोघे नरश्रेष्ठ शोभू लागले.
6.4.42
महद्भ्यामिव संस्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ।
ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ॥ ६.४.४२ ॥
मोठ्या ग्रहांनी स्पर्श केलेल्या चंद्र-सूर्यासारखे ते दोघे (शोभले). मग वानरराजाने आणि लक्ष्मणाने उत्तम सन्मानित केलेला (राम)...
6.4.43
जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम्।
तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणः शुभया गिरा ॥ ६.४.४३ ॥
धर्मात्मा राम सैन्यासह दक्षिण दिशेकडे गेला. अंगदावर बसलेल्या रामाला लक्ष्मणाने शुभ वाणीने (म्हटले)...
6.4.44
उवाच परिपूर्णार्थं पूर्णार्थप्रतिभानवान्।
हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ॥ ६.४.४४ ॥
पूर्ण हेतू असलेला, पूर्ण अर्थ जाणण्याची प्रतिभा असलेला तो म्हणाला — वैदेहीला पुन्हा मिळवून आणि लवकरच रावणाला मारून.
6.4.45
समृद्धार्थः समृद्धार्थामयोध्यां प्रतियास्यसि।
महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ॥ ६.४.४५ ॥
हे राघवा! तुमचा हेतू सिद्ध झाला आहे; तुम्ही समृद्ध अयोध्येला परत जाल. आकाशात आणि भूमीवर महान शुभ चिन्हे दिसत आहेत.
6.4.46
शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येवार्थसिद्धये।
अनुवाति शिवो वायुः सेनां मृदुहितः सुखः ॥ ६.४.४६ ॥
तुमच्या कार्यसिद्धीची सर्व शुभ चिन्हे मी पाहत आहे. मंगल, मृदू, हितकारक, सुखकारक वारा सैन्याच्या मागे वाहत आहे.
6.4.47
पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः।
प्रसन्नाश्च दिशः सर्वा विमलश्च दिवाकरः ॥ ६.४.४७ ॥
हे मृग आणि पक्षी पूर्ण मधुर स्वरात बोलत आहेत. सर्व दिशा प्रसन्न आहेत; सूर्य निर्मल आहे.
6.4.48
उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः।
ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्धाश्च परमर्षयः।
अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ॥ ६.४.४८ ॥
भृगुपुत्र उशना (शुक्र) प्रसन्न तेजाने तुमच्या मागे गेला आहे. निर्मल ब्रह्मराशी आणि शुद्ध परमर्षी तेजस्वी होऊन निश्चितच प्रदक्षिणा करीत प्रकाशत आहेत.
6.4.49
त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिः सपुरोहितः।
पितामहः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ ६.४.४९ ॥
निर्मल त्रिशंकू राजर्षी आपल्या पुरोहितासह चमकत आहे. तो आपल्यासमोर आहे; महात्मा इक्ष्वाकूंचा पितामह.
6.4.50
विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपद्रवे।
नक्षत्रं परमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ ६.४.५० ॥
निर्मळ आणि निरुपद्रव विशाखा नक्षत्रे प्रकाशत आहेत; ती महात्मा इक्ष्वाकूंचे परम नक्षत्र आहे.
6.4.51
नैर्ऋतं नैर्ऋतानां च नक्षत्रमतिपीड्यते।
मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ॥ ६.४.५१ ॥
राक्षसांचे नैर्ऋत नक्षत्र अत्यंत पीडित आहे; मूल नक्षत्राला मूलवान स्पर्शला आहे आणि धूमकेतू त्याला धुपवत आहे.
6.4.52
सर्वं चैतद् विनाशाय राक्षसानामुपस्थितम्।
काले कालगृहीतानां नक्षत्रं ग्रहपीडितम् ॥ ६.४.५२ ॥
हे सर्व राक्षसांच्या विनाशासाठी उपस्थित झाले आहे; कालाने गृहीत झालेल्यांचे नक्षत्र ग्रहपीडित आहे.
6.4.53
प्रसन्नाः सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च।
प्रवान्ति नाधिका गन्धा यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ॥ ६.४.५३ ॥
पाणी निर्मळ व गोड आहे, वने फलांनी भरलेली आहेत; सुगंध अतिरेकी न होता वाहत आहेत; वृक्ष ऋतूनुसार फुललेले आहेत.
6.4.54
व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो।
देवानामिव सैन्यानि संग्रामे तारकामये।
एवमार्य समीक्ष्यैतत् प्रीतो भवितुमर्हसि ॥ ६.४.५४ ॥
हे प्रभो, व्यूहात उभी असलेली वानरसेना अधिक झळकत आहे, तारकासुराच्या युद्धातील देवसेनांसारखी. हे आर्या, हे पाहून तुम्ही प्रसन्न व्हायला हवे.
6.4.55
अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम हरिवाहिनी ॥ ६.४.५५ ॥
मग संपूर्ण पृथ्वी व्यापून वानरसेना पुढे निघाली.
6.4.56
ऋक्षवानरशार्दूलैर्नखद्रंष्ट्रायुधैरपि।
कराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरैरुद्धतं रजः ॥ ६.४.५६ ॥
नखे आणि दाढा हीच शस्त्रे असलेल्या ऋक्ष-वानर शार्दूलांनी आणि वानरांनी हातांच्या व पायांच्या अग्रभागांनी उडवलेली धूळ वर उठली.
6.4.57
भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम्।
सपर्वतवनाकाशं दक्षिणां हरिवाहिनी ॥ ६.४.५७ ॥
सूर्यप्रकाश अडवून जगाला भयानकपणे झाकून, पर्वत, वने आणि आकाशासह वानरसेना दक्षिण दिशेला निघाली.
6.4.58
छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसंततिः।
उत्तरन्त्याश्च सेनायाः सततं बहुयोजनम् ॥ ६.४.५८ ॥
आकाश झाकत भयानकपणे मेघमालेसारखी ती सेना चालली; ती सेना सततपणे अनेक योजने ओलांडत गेली.
6.4.59
नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत्।
सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वतान् ॥ ६.४.५९ ॥
सर्व नद्यांचे प्रवाह उलट्या दिशेने वाहू लागले; निर्मळ पाण्याची सरोवरे आणि वृक्षांनी भरलेले पर्वतही (तसेच).
6.4.60
समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च।
मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक् चाधश्च साविशत् ॥ ६.४.६० ॥
सपाट भूप्रदेश आणि फळांनी भरलेली वने; सेना मध्यभागातून, सर्व बाजूंनी, तिरपी आणि खालीही शिरली.
6.4.61
समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः।
ते हृष्टवदनाः सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ॥ ६.४.६१ ॥
सर्व पृथ्वी व्यापून ती महान सेना चालली; ते सर्व प्रसन्न मुखांनी, वाऱ्याच्या वेगाने निघाले.
6.4.62
हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः।
हर्षं वीर्यं बलोद्रेकान् दर्शयन्तः परस्परम् ॥ ६.४.६२ ॥
राघवाच्या कार्यासाठी पराक्रम जागृत झालेले वानर हर्ष, वीर्य आणि बलाचा उद्रेक एकमेकांना दाखवत चालले.
6.4.63
यौवनोत्सेकजाद् दर्पाद् विविधांश्चक्रुरध्वनि।
तत्र केचिद् द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ॥ ६.४.६३ ॥
तारुण्याच्या उत्साहातून आलेल्या गर्वाने ते वाटेत नाना प्रकारच्या क्रीडा करू लागले. तेथे काही वेगाने धावले, तर इतर उड्या मारून उंच उडाले.
6.4.64
केचित् किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः।
प्रास्फोटयंश्च पुच्छानि संनिजघ्नुः पदान्यपि ॥ ६.४.६४ ॥
वनात विचरणाऱ्या वानरांपैकी काहींनी किलकिलाट केला. त्यांनी शेपटे आपटली आणि पायांनीही जोराने आघात केले.
6.4.65
भुजान् विक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे।
आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ॥ ६.४.६५ ॥
काहींनी हात फेकून पर्वत, तर इतरांनी वृक्ष मोडले. डोंगरावर राहणारे वानर डोंगरांची शिखरे चढू लागले.
6.4.66
महानादान् प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेडामन्ये प्रचक्रिरे।
ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ॥ ६.४.६६ ॥
काहींनी महानाद केले, इतरांनी गर्जना केल्या. मांड्यांच्या वेगाने अनेक ठिकाणी वेलींची जाळी चिरडली.
6.4.67
जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुः शिलाद्रुमैः।
ततः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ॥ ६.४.६७ ॥
जांभई देत आणि अंग ताणत पराक्रमी वानर शिळा व वृक्षांसह खेळू लागले. मग शेकडो हजारो, कोटी कोटी व हजारो वानरांचे दल पुढे सरकले.
6.4.68
वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही।
सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ॥ ६.४.६८ ॥
भयंकर वानरांनी भरलेली, वैभवाने वेढलेली ती पृथ्वी — ती प्रचंड वानरसेना दिवसरात्र पुढे चालली होती.
6.4.69
प्रहृष्टमुदिताः सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः।
वानरास्त्वरिता यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः।
प्रमोक्षयिषवः सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ॥ ६.४.६९ ॥
सुग्रीवाने संरक्षिलेले सर्व वानर आनंद व उत्साहाने भरलेले होते; युद्धात आनंद मानणारे ते सर्व सीतेला सोडवण्याच्या इच्छेने त्वरेने चालले; क्षणभरही कुठे थांबले नाहीत.
6.4.70
ततः पादपसम्बाधं नानावनसमायुतम्।
सह्यपर्वतमासाद्य वानरास्ते समारुहन् ॥ ६.४.७० ॥
मग झाडांनी गच्च भरलेल्या, अनेक वनांनी व्यापलेल्या सह्य पर्वतावर पोहोचून ते वानर त्यावर चढले.
6.4.71
काननानि विचित्राणि नदीप्रस्रवणानि च।
पश्यन्नपि ययौ रामः सह्यस्य मलयस्य च ॥ ६.४.७१ ॥
विचित्र वने, नद्या आणि झरे पाहत रामही सह्य व मलय पर्वतांमधून चालत राहिला.
6.4.72
चम्पकांस्तिलकांश्चूतानशोकान् सिन्दुवारकान्।
तिनिशान् करवीरांश्च भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः ॥ ६.४.७२ ॥
चंपक, तिलक, आंबा, अशोक, सिंदुवार, तिनिश आणि करवीर वृक्ष त्या उड्या मारणाऱ्या वानरांनी मोडून टाकले.
6.4.73
अङ्कोलांश्च करञ्जांश्च प्लक्षन्यग्रोधपादपान्।
जम्बूकामलकान् नीपान् भञ्जन्ति स्म प्लवंगमाः ॥ ६.४.७३ ॥
अंकोल, करंज, पिंपळ-पाकड, वड, जांभूळ, आवळा आणि नीप वृक्ष त्या उड्या मारणाऱ्या वानरांनी मोडले.
6.4.74
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ॥ ६.४.७४ ॥
रमणीय शिलांवर वनातील विविध वृक्ष वाऱ्याच्या वेगाने हलून त्यांच्यावर फुले उधळत होते.
6.4.75
मारुतः सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ ६.४.७५ ॥
सुखद स्पर्शाचा, चंदनासारखा शीतल वारा वाहतो; मधुगंधी वनांत भुंगे गुंजारव करत आहेत.
6.4.76
अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्तु विभूषितः।
धातुभ्यः प्रसृतो रेणुर्वायुवेगेन घट्टितः ॥ ६.४.७६ ॥
तो पर्वतराज धातूंनी विशेषत्वाने अलंकृत होता; वाऱ्याच्या वेगाने धातूंतून धूळ पसरली.
6.4.77
सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः।
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वतः सम्प्रपुष्पिताः ॥ ६.४.७७ ॥
प्रचंड वानरसेनेने सर्वत्र पर्वत व्यापून टाकला; रमणीय डोंगरमाथ्यांवर सर्वत्र फुले पूर्ण बहरली होती.
6.4.78
केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ॥ ६.४.७८ ॥
केतकी, सिंदुवार, मनोरम वासंती, सुगंधी माधवी, कुंदगुल्म — सर्व फुलांनी बहरलेले होते.
6.4.79
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा।
रञ्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ॥ ६.४.७९ ॥
चिरिबिल्व, मधूक, वंजुल, बकुल तसेच रंजक, तिलक आणि नागवृक्षही फुलांनी बहरले होते.
6.4.80
चूताः पाटलिकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः।
मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशपाः कुटजास्तथा ॥ ६.४.८० ॥
आंबे, पाटली आणि फुललेले कोविदार वृक्ष; मुचुलिंद, अर्जुन, शिंशपा आणि कुटज वृक्षही तेथे होते.
6.4.81
हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा।
नीलाशोकाश्च सरला अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ॥ ६.४.८१ ॥
हिंताल, तिनिश, चूर्णक आणि नीप वृक्ष; नील अशोक, सरल, अंकोल आणि पद्मक वृक्षही तेथे होते.
6.4.82
प्रीयमाणैः प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृताः।
वाप्यस्तस्मिन् गिरौ रम्याः पल्वलानि तथैव च ॥ ६.४.८२ ॥
त्या पर्वतावरील रमणीय सरोवरे आणि लहान तळीही आनंदित वानरांनी पूर्णपणे ढवळून टाकली होती.
6.4.83
चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः।
प्लवैः क्रौञ्चैश्च संकीर्णा वराहमृगसेविताः ॥ ६.४.८३ ॥
चक्रवाक पक्ष्यांनी विहरलेले, कारंडव पक्ष्यांनी सेवलेले, प्लव आणि क्रौंच पक्ष्यांनी भरलेले, वराह व मृगांनी सेवलेले (ते सरोवर होते).
6.4.84
ऋक्षैस्तरक्षुभिः सिंहैः शार्दूलैश्च भयावहैः।
व्यालैश्च बहुभिर्भीमैः सेव्यमानाः समन्ततः ॥ ६.४.८४ ॥
अस्वल, तरक्षु, सिंह, वाघ आणि भयंकर अनेक सर्पांनी सर्वत्र वेढलेले.
6.4.85
पद्मैः सौगन्धिकैः फुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा।
वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ॥ ६.४.८५ ॥
तेथील जलाशय कमळे, सौगंधिक कमळे, फुललेली कुमुदे, उत्पले आणि इतर विविध जलपुष्पांनी रमणीय होते.
6.4.86
तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा।
स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ॥ ६.४.८६ ॥
त्या पर्वताच्या उतारांवर नाना प्रकारचे पक्षिसमूहही किलबिलत होते. तेथील पाण्यात स्नान करून व पाणी पिऊन वानर क्रीडा करीत होते.
6.4.87
अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः।
फलान्यमृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ॥ ६.४.८७ ॥
पर्वतावर चढून वानर एकमेकांना पाण्यात बुडवीत होते. अमृतासारखे सुगंधी फळे, मुळे आणि फुलेही होती.
6.4.88
बभञ्जुर्वानरास्तत्र पादपानां मदोत्कटाः।
द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ॥ ६.४.८८ ॥
तेथे मदाने उन्मत्त झालेल्या वानरांनी द्रोण-प्रमाणाची, लोंबणारी झाडे मोडली.
6.4.89
ययुः पिबन्तः स्वस्थास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः।
पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्तस्तथा लताः ॥ ६.४.८९ ॥
मधासारखे पिंगट रंगाचे ते मध पीत निर्धास्तपणे गेले; झाडे मोडत आणि वेली ओढत.
6.4.90
विधमन्तो गिरिवरान् प्रययुः प्लवगर्षभाः।
वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधु दर्पिताः ॥ ६.४.९० ॥
श्रेष्ठ पर्वत हलवीत वानरश्रेष्ठ पुढे गेले. इतर वानर मधाने उल्हसित होऊन झाडांवरून गर्जत होते.
6.4.91
अन्ये वृक्षान् प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे।
बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरिपुङ्गवैः।
यथा कमलकेदारैः पक्वैरिव वसुंधरा ॥ ६.४.९१ ॥
काही वानर झाडांवर चढले, तर इतर पाणी पिऊ लागले. ती भूमी त्या वानरश्रेष्ठांनी भरून गेली, जशी पिकलेल्या कमळ-शेतांनी पृथ्वी भरते.
6.4.92
महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः।
आरुरोह महाबाहुः शिखरं द्रुमभूषितम् ॥ ६.४.९२ ॥
नंतर महेंद्र पर्वतावर पोहोचून कमलनयन महाबाहू राम वृक्षांनी शोभलेल्या शिखरावर चढले.
6.4.93
ततः शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः।
कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत् सलिलाशयम् ॥ ६.४.९३ ॥
नंतर शिखरावर चढून दशरथपुत्र राम कासवे आणि माशांनी भरलेला जलाशय (समुद्र) पाहू लागले.
6.4.94
ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम्।
आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भीमनिःस्वनम् ॥ ६.४.९४ ॥
ते सह्य पर्वत आणि महापर्वत मलय ओलांडून, भयंकर गर्जना करणाऱ्या समुद्रापर्यंत अनुक्रमे पोहोचले.
6.4.95
अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम्।
रामो रमयतां श्रेष्ठः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ॥ ६.४.९५ ॥
उतरून, आनंद देणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ राम सुग्रीव आणि लक्ष्मणासह तटावरील उत्तम वनात त्वरेने गेले.
6.4.96
अथ धौतोपलतलां तोयौघैः सहसोत्थितैः।
वेलामासाद्य विपुलां रामो वचनमब्रवीत् ॥ ६.४.९६ ॥
नंतर अचानक उसळलेल्या जलप्रवाहांनी खडकांचा पृष्ठभाग धुतलेल्या विशाल किनाऱ्यावर पोहोचून राम हे शब्द बोलले.
6.4.97
एते वयमनुप्राप्ताः सुग्रीव वरुणालयम्।
इहेदानीं विचिन्ता सा या नः पूर्वमुपस्थिता ॥ ६.४.९७ ॥
हे सुग्रीवा! आपण वरुणाचे निवासस्थान असलेल्या समुद्रापर्यंत पोहोचलो आहोत. आता येथे ती गोष्ट विचारात घेतली पाहिजे जी पूर्वी आपल्यासमोर आली होती.
6.4.98
अतः परमतीरोऽयं सागरः सरितां पतिः।
न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ॥ ६.४.९८ ॥
म्हणून नद्यांचा स्वामी असलेला हा सागर पलीकडे तीररहित आहे; कोणत्याही उपायाने हा सागर ओलांडणे शक्य नाही.
6.4.99
तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह।
यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ॥ ६.४.९९ ॥
म्हणून येथेच छावणी उभारावी, येथेच मंत्रणा मांडावी, म्हणजे ही वानरसेना पलीकडच्या तीरावर पोहोचू शकेल.
6.4.100
इतीव स महाबाहुः सीताहरणकर्शितः।
रामः सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत् तदा ॥ ६.४.१०० ॥
असे म्हणून सीताहरणाने खचलेल्या त्या महाबाहू रामाने सागराजवळ पोहोचून तेव्हा तळ ठोकण्याची आज्ञा दिली.
6.4.101
सर्वाः सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव।
सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नः सागरस्येह लङ्घने ॥ ६.४.१०१ ॥
हे वानरश्रेष्ठा, सर्व सेना किनाऱ्यावर तळ ठोकोत; सागर ओलांडण्याबाबत आता आपल्याला मंत्रणेची वेळ आली आहे.
6.4.102
स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित् कुतो व्रजेत्।
गच्छन्तु वानराः शूरा ज्ञेयं छन्नं भयं च नः ॥ ६.४.१०२ ॥
आपापली सेना सोडून कोणीही कोठेही जाऊ नये; शूर वानरांनी तिकडे जावे; आपल्याला लपलेला धोका ओळखता यावा.
6.4.103
रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः सहलक्ष्मणः।
सेनां निवेशयत् तीरे सागरस्य द्रुमायुते ॥ ६.४.१०३ ॥
रामाचे बोल ऐकून लक्ष्मणासह सुग्रीवाने वृक्षांनी भरलेल्या सागराच्या किनाऱ्यावर सेनेचा तळ ठोकवला.
6.4.104
विरराज समीपस्थं सागरस्य च तद् बलम्।
मधुपाण्डुजलः श्रीमान् द्वितीय इव सागरः ॥ ६.४.१०४ ॥
समुद्राजवळ उभे राहिलेले ते सैन्य झळकले; मधासारख्या फिकट पाण्याचा जणू दुसरा शोभिवंत सागरच वाटत होता.
6.4.105
वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः।
निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ॥ ६.४.१०५ ॥
मग ते किनाऱ्यावरील वनात पोहोचून ते श्रेष्ठ वानर महासागराच्या पलीकडे जाण्याच्या इच्छेने तिथेच तळ ठोकून राहिले.
6.4.106
तेषां निविशमानानां सैन्यसंनाहनिःस्वनः।
अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ॥ ६.४.१०६ ॥
तळ ठोकत असलेल्या त्यांच्या सैन्यसज्जेचा आवाज समुद्राच्या महागर्जनेलाही झाकून टाकत ऐकू आला.
6.4.107
सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता।
त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराभवत् ॥ ६.४.१०७ ॥
सुग्रीवाने संरक्षित केलेले ते वानरांचे महान सैन्य तीन भागांत विभागून तळ ठोकून राहिले आणि रामाच्या कार्यासाठी तत्पर झाले.
6.4.108
सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी।
वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ॥ ६.४.१०८ ॥
महासागरापर्यंत पोहोचलेले ते आनंदित वानरसैन्य वाऱ्याच्या वेगाने हेलकावणाऱ्या महासागराकडे पाहत राहिले.
6.4.109
दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम्।
पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ॥ ६.४.१०९ ॥
दूरचा किनारा असलेल्या, अफाट, राक्षसगणांनी सेवित, वरुणाचे निवासस्थान असलेल्या त्या समुद्राकडे पाहत वानरयूथपती बसले.
6.4.110
चण्डनक्रग्राहघोरं क्षपादौ दिवसक्षये।
हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ॥ ६.४.११० ॥
रात्रीच्या प्रारंभी आणि दिवसाच्या अखेरीस भयानक चंड नक्र आणि ग्राहांनी भरलेला, फेसाच्या समूहांनी जणू हसत आणि लाटांनी जणू नाचत असलेला.
6.4.111
चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम्।
चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिंगिलैः ॥ ६.४.१११ ॥
चंद्रोदयाच्या वेळी उसळलेला, प्रतिबिंबित चंद्रांनी व्याकुळ, चंड वारा, महाग्राह आणि तिमि-तिमिंगिलांनी भरलेला.
6.4.112
दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम्।
अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ॥ ६.४.११२ ॥
तेजस्वी फण्यांच्या सर्पांनी भरलेले वरुणाचे आलय; महाप्राणी त्यात शिरलेले, नाना पर्वतांनी व्याकुळ.
6.4.113
सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाधमसुरालयम्।
मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः।
उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रहृष्टा जलराशयः ॥ ६.४.११३ ॥
अत्यंत दुर्गम, कठीण मार्गांचे, अथांग असुरांचे आलय; मकर आणि नागवेटोळ्यांमध्ये मिसळून, वाऱ्याने हलवलेल्या आनंदी जलराशी उसळल्या आणि कोसळल्या.
6.4.114
अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम्।
सुरारिनिलयं घोरं पातालविषयं सदा ॥ ६.४.११४ ॥
अग्निचूर्णाने विद्ध झाल्यासारखे, तेजस्वी जल आणि महासर्पांनी युक्त; देवशत्रूंचे भयानक निवासस्थान, सदैव पाताळ प्रदेश.
6.4.115
सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम्।
सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेषमदृश्यत ॥ ६.४.११५ ॥
समुद्र आकाशासारखा, आकाश समुद्रासारखे दिसले; अशा प्रकारे दोन्ही भेदरहित दिसली.
6.4.116
सम्पृक्तं नभसाप्यम्भः सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा।
तादृग्रूपे स्म दृश्येते तारारत्नसमाकुले ॥ ६.४.११६ ॥
पाणी आकाशाशी आणि आकाश पाण्याशी मिसळले होते; ताऱ्यांच्या रत्नांनी भरलेले ते दोन्ही एकसारख्या रूपात दिसत होते.
6.4.117
समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च।
विशेषो न द्वयोरासीत् सागरस्याम्बरस्य च ॥ ६.४.११७ ॥
वर उठलेल्या मेघांचे आकाश आणि लाटांच्या माळांनी खवळलेला समुद्र यांत काहीही फरक दिसत नव्हता.
6.4.118
अन्योन्यैरहताः सक्ताः सस्वनुर्भीमनिःस्वनाः।
ऊर्मयः सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाम्बरे ॥ ६.४.११८ ॥
एकमेकांवर आदळून, एकमेकांत गुंतून, भयंकर गर्जना करीत सिंधुराजाच्या लाटा आकाशात महाभेरींप्रमाणे निनादल्या.
6.4.119
रत्नौघजलसंनादं विषक्तमिव वायुना।
उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ॥ ६.४.११९ ॥
रत्नांच्या प्रवाहासह जलाच्या गर्जनेने भरलेला, वाऱ्याला जणू चिकटलेला, जणू वर उसळणारा, जणू क्रुद्ध, जलचरांच्या समूहांनी भरलेला तो समुद्र होता.
6.4.120
ददृशुस्ते महात्मानो वाताहतजलाशयम्।
अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवलान्तमिवोर्मिभिः ॥ ६.४.१२० ॥
त्या महात्म्यांनी वाऱ्याने आदळलेला जलाशय पाहिला—वाऱ्याने उडवलेला, आकाशात लाटांनी जोराने हेलकावे घेणारा.
6.4.121
ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुः स्थिताः।
भ्रान्तोर्मिजालसंनादं प्रलोलमिव सागरम् ॥ ६.४.१२१ ॥
मग आश्चर्यचकित झालेल्या वानरांनी उभे राहून पाहिले—भ्रमित लाटांच्या जाळ्याच्या गर्जनेसह, जणू थरथरणाऱ्या समुद्राला.