वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.41.1
अथ तस्मिन् निमित्तानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः।
सुग्रीवं सम्परिष्वज्य रामो वचनमब्रवीत् ॥ ६.४१.१ ॥
तेव्हा तेथे शकुन पाहून लक्ष्मणाचे थोरले बंधू राम यांनी सुग्रीवाला घट्ट आलिंगन देऊन हे वचन म्हटले.
6.41.2
असम्मन्त्र्य मया सार्धं तदिदं साहसं कृतम्।
एवं साहसयुक्तानि न कुर्वन्ति जनेश्वराः ॥ ६.४१.२ ॥
माझ्याशी सल्लामसलत न करता तू हे साहस केलेस. राजे असे साहसाने भरलेले कृत्य करत नाहीत.
6.41.3
संशये स्थाप्य मां चेदं बलं चेमं विभीषणम्।
कष्टं कृतमिदं वीर साहसं साहसप्रिय ॥ ६.४१.३ ॥
हे वीरा, मला, या सैन्याला आणि या विभीषणाला संकटात टाकून तू हे कष्टदायक कृत्य केलेस. हे साहसप्रिया, हे साहस कष्टदायक आहे.
6.41.4
इदानीं मा कृथा वीर एवंविधमरिंदम।
त्वयि किंचित्समापन्ने किं कार्यं सीतया मम ॥ ६.४१.४ ॥
हे वीरा, हे शत्रुदमना, आता असे करू नकोस. तुला काही झाले तर सीतेचे मला काय प्रयोजन?
6.41.5
भरतेन महाबाहो लक्ष्मणेन यवीयसा।
शत्रुघ्नेन च शत्रुघ्न स्वशरीरेण वा पुनः ॥ ६.४१.५ ॥
हे महाबाहो, हे शत्रुघ्ना, भरत, धाकटा लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न यांच्याशी, किंवा माझ्या स्वतःच्या शरीरासहही (मला प्रयोजन नाही).
6.41.6
त्वयि चानागते पूर्वमिति मे निश्चिता मतिः।
जानतश्चापि ते वीर्यं महेन्द्रवरुणोपम ॥ ६.४१.६ ॥
तू येण्यापूर्वीच माझा निश्चय हाच होता. इंद्र व वरुणासारख्या हे वीरा, तुझे पराक्रम मला माहीत आहे.
6.41.7
हत्वाहं रावणं युद्धे सपुत्रबलवाहनम्।
अभिषिच्य च लङ्कायां विभीषणमथापि च ॥ ६.४१.७ ॥
युद्धात पुत्र, सेना व वाहनांसह रावणाचा वध करून आणि लंकेत विभीषणाचा राज्याभिषेक करून,
6.41.8
भरते राज्यमारोप्य त्यक्ष्ये देहं महाबल।
तमेवं वादिनं रामं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ॥ ६.४१.८ ॥
भरताकडे राज्य सोपवून, हे महाबला, मी देह त्यागीन.
6.41.9
तव भार्यापहर्तारं दृष्ट्वा राघव रावणम्।
मर्षयामि कथं वीर जानन् विक्रममात्मनः ॥ ६.४१.९ ॥
राघवा, तुझ्या पत्नीचे हरण करणाऱ्या रावणाला पाहून, हे वीरा, स्वतःचा पराक्रम जाणूनही मी कसे सहन करू?
6.41.10
इत्येवं वादिनं वीरमभिनन्द्य च राघवः।
लक्ष्मणं लक्ष्मिसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.४१.१० ॥
असे बोलणाऱ्या त्या वीराचे अभिनंदन करून, राघवाने शुभ लक्षणांनी युक्त लक्ष्मणाला हे वचन सांगितले.
6.41.11
परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च।
बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठाम लक्ष्मण ॥ ६.४१.११ ॥
थंड पाणी आणि फळांनी भरलेली वने ताब्यात घेऊन, हे लक्ष्मणा, हे सैन्य विभागून व्यूह रचून आपण उभे राहू.
6.41.12
लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम्।
निबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ॥ ६.४१.१२ ॥
लोकांचा नाश करणारे भयंकर संकट उभे राहिलेले मी पाहत आहे; ते महान वीर, ऋक्ष, वानर व राक्षस यांचा संहार करील.
6.41.13
वाता हि परुषं वान्ति कम्पते च वसुंधरा।
पर्वताग्राणि वेपन्ते नदन्ति धरणीधराः ॥ ६.४१.१३ ॥
वारे कठोरपणे वाहत आहेत, पृथ्वी कंपित होत आहे. पर्वतशिखरे थरथरत आहेत आणि पृथ्वीला धारण करणारे पर्वत गर्जत आहेत.
6.41.14
मेघाः क्रव्यादसंकाशाः परुषाः परुषस्वराः।
क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ते मिश्रं शोणितबिन्दुभिः ॥ ६.४१.१४ ॥
मांसभक्षक राक्षसांसारखे ढग कठोर आणि कठोर स्वराचे आहेत. क्रूर ढग रक्ताच्या थेंबांमिश्रित पाऊस निर्दयपणे कोसळवत आहेत.
6.41.15
रक्तचन्दनसंकाशा संध्या परमदारुणा।
ज्वलच्च निपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ॥ ६.४१.१५ ॥
लाल चंदनासारखी संध्या अत्यंत भयंकर आहे. पाहा, सूर्यापासून पेटलेले अग्निमंडल खाली पडत आहे.
6.41.16
आदित्यमभिवाश्यन्ति जनयन्तो महद्भयम्।
दीना दीनस्वरा घोरा अप्रशस्ता मृगद्विजाः ॥ ६.४१.१६ ॥
सूर्याकडे तोंड करून, महान भय उत्पन्न करत, दीन स्वरात भयानक आणि अशुभ पशुपक्षी ओरडत आहेत.
6.41.17
रजन्यामप्रकाशश्च संतापयति चन्द्रमाः।
कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो यथा लोकस्य संक्षये ॥ ६.४१.१७ ॥
रात्री प्रकाशहीन चंद्र तापवत आहे; त्याच्या किरणांची टोके काळी-तांबडी आहेत, जणू जग नाशाच्या वेळी आहे.
6.41.18
ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषः सुलोहितः।
आदित्यमण्डले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते ॥ ६.४१.१८ ॥
सूर्यमंडळावर लहान, रूक्ष, अशुभ आणि अत्यंत तांबडे परिवेश आहे. हे लक्ष्मणा, सूर्यमंडळात एक निळे चिन्ह दिसत आहे.
6.41.19
दृश्यन्ते न यथावच्च नक्षत्राण्यभिवर्तते।
युगान्तमिव लोकस्य पश्य लक्ष्मण शंसति ॥ ६.४१.१९ ॥
नक्षत्रे यथायोग्य दिसत नाहीत, ती आपल्या मार्गात फिरत आहेत. लक्ष्मणा, पाहा, हे जगाच्या युगान्ताची सूचना देत आहे.
6.41.20
काकाः श्येनास्तथा गृध्रा नीचैः परिपतन्ति च।
शिवाश्चाप्यशुभा वाचः प्रवदन्ति महास्वनाः ॥ ६.४१.२० ॥
कावळे, ससाणे आणि गिधाडे खाली झेपावत आहेत; कोल्ह्यांचेही अशुभ, मोठ्याने केलेले ओरडणे ऐकू येत आहे.
6.41.21
शैलैः शूलैश्च खड्गैश्च विमुक्तैः कपिराक्षसैः।
भविष्यत्यावृता भूमिर्मांसशोणितकर्दमा ॥ ६.४१.२१ ॥
वानर आणि राक्षस फेकतील त्या पर्वतांनी, शूळांनी आणि तलवारींनी पृथ्वी आच्छादली जाईल आणि ती मांस-रक्ताच्या चिखलाने भरून जाईल.
6.41.22
क्षिप्रमद्य दुराधर्षां पुरीं रावणपालिताम्।
अभियाम जवेनैव सर्वतो हरिभिर्वृताः ॥ ६.४१.२२ ॥
आजच लवकर, वानरांनी वेढलेले आपण सर्व बाजूंनी वेगाने, रावणाने रक्षिलेल्या त्या अजिंक्य नगरीवर चाल करू.
6.41.23
इत्येवं तु वदन् वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः।
तस्मादवातरच्छीघ्रं पर्वताग्रान्महाबलः ॥ ६.४१.२३ ॥
असे लक्ष्मणाला बोलत, लक्ष्मणाचे थोरले बंधू तो वीर महाबलवान त्या पर्वतशिखरावरून लगेच खाली उतरले.
6.41.24
अवतीर्य तु धर्मात्मा तस्माच्छैलात् स राघवः।
परैः परमदुर्धर्षं ददर्श बलमात्मनः ॥ ६.४१.२४ ॥
त्या पर्वतावरून उतरलेल्या धर्मात्मा राघवाने शत्रूंना अत्यंत अजिंक्य असे आपले सैन्य पाहिले.
6.41.25
संनह्य तु ससुग्रीवः कपिराजबलं महत्।
कालज्ञो राघवः काले संयुगायाभ्यचोदयत् ॥ ६.४१.२५ ॥
सुग्रीवासह कपिराजाच्या विशाल सेनेला सज्ज करून, काळ जाणणाऱ्या राघवाने योग्य वेळी युद्धासाठी तिला पुढे नेण्याची प्रेरणा दिली।
6.41.26
ततः काले महाबाहुर्बलेन महता वृतः।
प्रस्थितः पुरतो धन्वी लङ्कामभिमुखः पुरीम् ॥ ६.४१.२६ ॥
मग योग्य वेळी महाबाहू, धनुर्धारी राम महान सेनेने वेढलेले असताना, लंका नगरीच्या दिशेने पुढे निघाले.
6.41.27
तं विभीषणसुग्रीवौ हनूमाञ्जाम्बवान् नलः।
ऋक्षराजस्तथा नीलो लक्ष्मणश्चान्वयुस्तदा ॥ ६.४१.२७ ॥
त्याच्या मागोमाग विभीषण, सुग्रीव, हनुमान, जांबवान, नल, ऋक्षराज, तसेच नील आणि लक्ष्मण तेव्हा चालले.
6.41.28
ततः पश्चात् सुमहती पृतनर्क्षवनौकसाम्।
प्रच्छाद्य महतीं भूमिमनुयाति स्म राघवम् ॥ ६.४१.२८ ॥
मग मागून अत्यंत विशाल ऋक्ष आणि वनवासी वानरांची सेना विस्तीर्ण भूमी व्यापून रघुनाथांच्या मागे चालली.
6.41.29
शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान्।
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः परवारणाः ॥ ६.४१.२९ ॥
पर्वतशिखरे आणि शेकडो मोठे वृक्ष हत्तींसारख्या वानरांनी उचलून घेतले; ते शत्रूला रोखणारे वीर होते.
6.41.30
तौ त्वदीर्घेण कालेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
रावणस्य पुरीं लङ्कामासेदतुररिंदमौ ॥ ६.४१.३० ॥
ते दोघे बंधू राम आणि लक्ष्मण, शत्रूंचे दमन करणारे, विलंब न लावता रावणाच्या लंका नगरीत पोहोचले.
6.41.31
पताकामालिनीं रम्यामुद्यानवनशोभिताम्।
चित्रवप्रां सुदुष्प्रापामुच्चैः प्राकारतोरणाम् ॥ ६.४१.३१ ॥
पताकांच्या माळांनी सजलेली, रमणीय, उद्याने आणि वनांनी शोभणारी, विचित्र तटबंदी असलेली, अत्यंत दुर्गम, उंच प्राकार आणि तोरणे असलेली (लंका).
6.41.32
तां सुरैरपि दुर्धर्षां रामवाक्यप्रचोदिताः।
यथानिदेशं सम्पीड्य न्यविशन्त वनौकसः ॥ ६.४१.३२ ॥
देवांनाही अजिंक्य असलेल्या त्या नगरीत रामाच्या वचनाने प्रेरित झालेले वनवासी वानर आज्ञेनुसार दाटीने घुसले.
6.41.33
लङ्कायास्तूत्तरद्वारं शैलशृङ्गमिवोन्नतम्।
रामः सहानुजो धन्वी जुगोप च रुरोध च ॥ ६.४१.३३ ॥
लंकेचे उत्तर द्वार पर्वतशिखरासारखे उंच होते; धनुर्धर राम आपल्या धाकट्या भावासह त्याचे रक्षण करत आणि त्याला वेढा घालत होता.
6.41.34
लङ्कामुपनिविष्टस्तु रामो दशरथात्मजः।
लक्ष्मणानुचरो वीरः पुरीं रावणपालिताम् ॥ ६.४१.३४ ॥
दशरथपुत्र वीर राम लक्ष्मणासह रावणाने रक्षिलेल्या त्या लंकापुरीजवळ तळ देऊन राहिला.
6.41.35
उत्तरद्वारमासाद्य यत्र तिष्ठति रावणः।
नान्यो रामाद्धि तद् द्वारं समर्थः परिरक्षितुम् ॥ ६.४१.३५ ॥
उत्तर द्वारी पोहोचल्यावर, जिथे रावण उभा आहे, रामाशिवाय दुसरा कोणीही ते द्वार राखण्यास समर्थ नाही.
6.41.36
रावणाधिष्ठितं भीमं वरुणेनेव सागरम्।
सायुधै राक्षसैर्भीमैरभिगुप्तं समन्ततः ॥ ६.४१.३६ ॥
वरुणाने अधिष्ठित केलेल्या सागराप्रमाणे रावणाने अधिष्ठित असलेली ती भयानक लंका सर्व बाजूंनी शस्त्रधारी भयंकर राक्षसांनी सुरक्षित होती.
6.41.37
लघूनां त्रासजननं पातालमिव दानवैः।
विन्यस्तानि च योधानां बहूनि विविधानि च ॥ ६.४१.३७ ॥
दानवांनी भरलेल्या पातालासारखे ते लहान वानरांना भय उत्पन्न करत होते; तेथे योद्ध्यांची अनेक प्रकारची शस्त्रे मांडून ठेवलेली होती.
6.41.38
ददर्शायुधजालानि तथैव कवचानि च।
पूर्वं तु द्वारमासाद्य नीलो हरिचमूपतिः ॥ ६.४१.३८ ॥
त्याने शस्त्रांचे समूह आणि कवचेही तसेच पाहिली. प्रथम द्वारापाशी पोहोचून वानरसेनापती नील.
6.41.39
अतिष्ठत् सह मैन्देन द्विविदेन च वीर्यवान्।
अङ्गदो दक्षिणद्वारं जग्राह सुमहाबलः ॥ ६.४१.३९ ॥
पराक्रमी मैंद आणि द्विविद यांच्यासह तो उभा राहिला. अत्यंत बलवान अंगदाने दक्षिण द्वार धरले.
6.41.40
ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च।
हनूमान् पश्चिमद्वारं ररक्ष बलवान् कपिः ॥ ६.४१.४० ॥
ऋषभ, गवाक्ष, गज आणि गवय यांच्यासह. बलवान वानर हनुमानाने पश्चिम द्वाराचे रक्षण केले.
6.41.41
प्रमाथिप्रघसाभ्यां च वीरैरन्यैश्च संगतः।
मध्यमे च स्वयं गुल्मे सुग्रीवः समतिष्ठत ॥ ६.४१.४१ ॥
प्रमाथी, प्रघस आणि इतर वीरांसह, सुग्रीव स्वतः मध्यभागी असलेल्या तुकडीत उभा राहिला.
6.41.42
सह सर्वैर्हरिश्रेष्ठैः सुपर्णपवनोपमैः।
वानराणां तु षट्त्रिंशत्कोट्यः प्रख्यातयूथपाः ॥ ६.४१.४२ ॥
गरुड व वायूसमान श्रेष्ठ वानरांसह. वानरांचे छत्तीस कोटी प्रसिद्ध यूथपती (तेथे होते).
6.41.43
निपीड्योपनिविष्टाश्च सुग्रीवो यत्र वानरः।
शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणः सविभीषणः ॥ ६.४१.४३ ॥
सुग्रीव व वानरसेना दाबाव घालून उभी होती तिथे, रामाच्या आज्ञेने लक्ष्मण विभीषणासह उभा राहिला.
6.41.44
द्वारे द्वारे हरीणां तु कोटिं कोटीर्न्यवेशयत्।
पश्चिमेन तु रामस्य सुषेणः सहजाम्बवान् ॥ ६.४१.४४ ॥
प्रत्येक द्वारावर वानरांची कोटी-कोटी सेना ठेवली; रामाच्या बाजूला पश्चिमेस सुषेण जांबवानासह होता.
6.41.45
अदूरान्मध्यमे गुल्मे तस्थौ बहुबलानुगः।
ते तु वानरशार्दूलाः शार्दूला इव दंष्ट्रिणः।
गृहीत्वा द्रुमशैलाग्रान् हृष्टा युद्धाय तस्थिरे ॥ ६.४१.४५ ॥
जवळच मध्यव्यूहात प्रचंड सेनेसह तो उभा राहिला; ते वानर-व्याघ्र दाढांच्या वाघांप्रमाणे वृक्ष व पर्वतशिखरे उचलून आनंदाने युद्धासाठी उभे राहिले.
6.41.46
सर्वे विकृतलाङ्गूलाः सर्वे दंष्ट्रानखायुधाः।
सर्वे विकृतचित्राङ्गाः सर्वे च विकृताननाः ॥ ६.४१.४६ ॥
सर्वांच्या शेपटा वाकड्या होत्या; सर्वांची शस्त्रे दात व नखे होती; सर्वांची शरीरे विचित्र खुणांनी भरलेली होती; सर्वांची तोंडे विकराल होती.
6.41.47
दशनागबलाः केचित् केचिद् दशगुणोत्तराः।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ॥ ६.४१.४७ ॥
कोणाला दहा हत्तींचे बळ होते; कोणी त्याहून दहापट बलवान होते; कोणी हजार हत्तींच्या पराक्रमाच्या बरोबरीचे होते.
6.41.48
सन्ति चौघबलाः केचित् केचिच्छतगुणोत्तराः।
अप्रमेयबलाश्चान्ये तत्रासन् हरियूथपाः ॥ ६.४१.४८ ॥
कोणाजवळ महापुराचे बळ होते; कोणी शंभरपट बलवान होते; आणि इतर कोणाचे बळ मोजता न येण्याजोगे होते—तेथे वानरयूथपती होते.
6.41.49
अद्भुतश्च विचित्रश्च तेषामासीत् समागमः।
तत्र वानरसैन्यानां शलभानामिवोद्गमः ॥ ६.४१.४९ ॥
त्यांचा तो समागम अद्भुत आणि विचित्र होता; तेथे वानरसेना टोळांच्या उसळीप्रमाणे उसळली.
6.41.50
परिपूर्णमिवाकाशं सम्पूर्णेव च मेदिनी।
लङ्कामुपनिविष्टैश्च सम्पतद्भिश्च वानरैः ॥ ६.४१.५० ॥
आकाश जणू भरून गेले आणि पृथ्वीही परिपूर्ण झाली; लंकेभोवती तळ ठोकलेल्या आणि झेपावत येणाऱ्या वानरांनी.
6.41.51
शतं शतसहस्राणां पृतनर्क्षवनौकसाम्।
लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुरन्ये योद्धुं समन्ततः ॥ ६.४१.५१ ॥
शेकडो-हजारो अस्वले आणि वनवासी वानरांची सेना लंकेच्या द्वारांपाशी आली; इतर लोक युद्धासाठी सर्व बाजूंनी आले.
6.41.52
आवृतः स गिरिः सर्वैस्तैः समन्तात् प्लवङ्गमैः।
अयुतानां सहस्रं च पुरीं तामभ्यवर्तत ॥ ६.४१.५२ ॥
तो पर्वत चहूबाजूंनी त्या उड्या मारणाऱ्या सर्व वानरांनी वेढला गेला; दहा हजार हजार वानरांनी ती नगरी वेढली.
6.41.53
वानरैर्बलवद्भिश्च बभूव द्रुमपाणिभिः।
सर्वतः संवृता लङ्का दुष्प्रवेशापि वायुना ॥ ६.४१.५३ ॥
वृक्ष हातात घेतलेल्या बलवान वानरांनी लंका चहूबाजूंनी वेढली गेली; वाऱ्यालाही तिच्यात प्रवेश दुरापास्त झाला.
6.41.54
राक्षसा विस्मयं जग्मुः सहसाभिनिपीडिताः।
वानरैर्मेघसंकाशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ॥ ६.४१.५४ ॥
अचानक दाबाखाली आलेले राक्षस चकित झाले; मेघांसारख्या आणि इंद्रासमान पराक्रमी वानरांनी.
6.41.55
महाञ्छब्दोऽभवत् तत्र बलौघस्याभिवर्ततः।
सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात् सलिलस्वनः ॥ ६.४१.५५ ॥
तेथे सैन्यप्रवाह पुढे सरताच महान शब्द उठला, जणू फुटलेल्या सागराचा जलनाद.
6.41.56
तेन शब्देन महता सप्राकारा सतोरणा।
लङ्का प्रचलिता सर्वा सशैलवनकानना ॥ ६.४१.५६ ॥
त्या महान शब्दाने प्राकार आणि तोरणांसह संपूर्ण लंका, पर्वत वने आणि अरण्यांसह, हादरली.
6.41.57
रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी।
बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः ॥ ६.४१.५७ ॥
राम व लक्ष्मणांनी रक्षिलेली ती सेना, सुग्रीवासह, सर्व सुर-असुरांनाही अजिंक्य झाली.
6.41.58
राघवः संनिवेश्यैवं स्वसैन्यं रक्षसां वधे।
सम्मन्त्र्य मन्त्रिभिः सार्धं निश्चित्य च पुनः पुनः ॥ ६.४१.५८ ॥
राघवाने राक्षसांच्या वधासाठी आपल्या सैन्याची अशी रचना करून, मंत्र्यांशी विचारविनिमय करून, वारंवार निश्चय केला.
6.41.59
आनन्तर्यमभिप्रेप्सुः क्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।
विभीषणस्यानुमते राजधर्ममनुस्मरन् ॥ ६.४१.५९ ॥
क्रम आणि उपायांचे तत्त्व जाणणारे राम, पुढील कर्माची इच्छा धरून, विभीषणाच्या अनुमतीने, राजधर्माचे स्मरण करीत (निश्चय केला).
6.41.60
अङ्गदं वालितनयं समाहूयेदमब्रवीत्।
गत्वा सौम्य दशग्रीवं ब्रूहि मद्वचनात् कपे ॥ ६.४१.६० ॥
वालीचा पुत्र अंगदाला बोलावून ते म्हणाले: "हे सौम्य कपि, जाऊन माझ्या वचनाने दशग्रीवाला सांग."
6.41.61
लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां भयं त्यक्त्वा गतव्यथः।
भ्रष्टश्रीकं गतैश्वर्यं मुमूर्षानष्टचेतनम् ॥ ६.४१.६१ ॥
लंका नगरी ओलांडून, भय सोडून, व्यथारहित होऊन, शोभा गमावलेल्या, ऐश्वर्यहीन, मरणाची इच्छा करणाऱ्या, चेतना हरवलेल्या (तुझे नगर मी पाहिले).
6.41.62
ऋषीणां देवतानां च गन्धर्वाप्सरसां तथा।
नागानामथ यक्षाणां राज्ञां च रजनीचर ॥ ६.४१.६२ ॥
ऋषी, देव, गंधर्व, अप्सरा, नाग, यक्ष आणि राजे यांचीही (अवस्था तशीच), हे रजनीचरा.
6.41.63
यच्च पापं कृतं मोहादवलिप्तेन राक्षस।
नूनं ते विगतो दर्पः स्वयंभूवरदानजः।
तस्य पापस्य सम्प्राप्ता व्युष्टिरद्य दुरासदा ॥ ६.४१.६३ ॥
हे राक्षसा, मोहामुळे आणि गर्वाने तू जे पाप केलेस, स्वयंभूच्या वरदानातून जन्मलेला तुझा दर्प निश्चितच नष्ट झाला आहे. त्या पापाचे दुर्धर फळ आज प्राप्त झाले आहे.
6.41.64
यस्य दण्डधरस्तेऽहं दाराहरणकर्शितः।
दण्डं धारयमाणस्तु लङ्काद्वारे व्यवस्थितः ॥ ६.४१.६४ ॥
पत्नीच्या अपहरणाने खचलेला मी, दंड धारण करून लंकेच्या दारात उभा आहे; तुला दंड देणारा मीच आहे.
6.41.65
पदवीं देवतानां च महर्षीणां च राक्षस।
राजर्षीणां च सर्वेषां गमिष्यसि युधि स्थिरः ॥ ६.४१.६५ ॥
हे राक्षसा, युद्धात स्थिर राहिलास तर देव, महर्षी, राजर्षी यांच्या सर्वांच्या मार्गाने तू जाशील.
6.41.66
बलेन येन वै सीतां मायया राक्षसाधम।
मामतिक्रमयित्वा त्वं हृतवांस्तन्निदर्शय ॥ ६.४१.६६ ॥
हे अधम राक्षसा, मायेने मला चुकवून तू जे बळ वापरून सीतेला नेलेस, ते बळ आता दाखव.
6.41.67
अराक्षसमिमं लोकं कर्तास्मि निशितैः शरैः।
न चेच्छरणमभ्येषि तामादाय तु मैथिलीम् ॥ ६.४१.६७ ॥
जर तू मैथिलीला घेऊन शरण आला नाहीस, तर मी तीक्ष्ण बाणांनी हे जग राक्षसविरहित करीन.
6.41.68
धर्मात्मा राक्षसश्रेष्ठः सम्प्राप्तोऽयं विभीषणः।
लङ्कैश्वर्यमिदं श्रीमान् ध्रुवं प्राप्नोत्यकण्टकम् ॥ ६.४१.६८ ॥
धर्मात्मा आणि राक्षसश्रेष्ठ विभीषण इथे आला आहे; हा श्रीमान लंकेचे हे ऐश्वर्य निश्चितपणे निष्कंटक प्राप्त करेल.
6.41.69
नहि राज्यमधर्मेण भोक्तुं क्षणमपि त्वया।
शक्यं मूर्खसहायेन पापेनाविदितात्मना ॥ ६.४१.६९ ॥
अधर्माने, मूर्ख सहाय्यकांसह, पापी आणि आत्मज्ञानशून्य अशा तुला राज्य क्षणभरही उपभोगता येणार नाही.
6.41.70
युध्यस्व मा धृतिं कृत्वा शौर्यमालम्ब्य राक्षस।
मच्छरैस्त्वं रणे शान्तस्ततः पूतो भविष्यसि ॥ ६.४१.७० ॥
हे राक्षसा, धीर धरून आणि शौर्याचा आधार घेऊन युद्ध कर; रणांगणात माझ्या बाणांनी शांत झाल्यावर तू पवित्र होशील.
6.41.71
यद्याविशसि लोकांस्त्रीन् पक्षीभूतो निशाचर।
मम चक्षुःपथं प्राप्य न जीवन् प्रतियास्यसि ॥ ६.४१.७१ ॥
हे निशाचरा, तू पक्षी होऊन तिन्ही लोकांत शिरलास तरी, माझ्या दृष्टिपथात येऊन जिवंत परत जाणार नाहीस.
6.41.72
ब्रवीमि त्वां हितं वाक्यं क्रियतामौर्ध्वदेहिकम्।
सुदृष्टा क्रियतां लङ्का जीवितं ते मयि स्थितम् ॥ ६.४१.७२ ॥
तुला हितकारक गोष्ट सांगतो: तुझे और्ध्वदैहिक कर्म करवून घे; लंकेला नीट पाहून घे; तुझे जीवन माझ्याच ठायी स्थिर आहे.
6.41.73
इत्युक्तः स तु तारेयो रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
जगामाकाशमाविश्य मूर्तिमानिव हव्यवाट् ॥ ६.४१.७३ ॥
अक्लिष्टकर्मा रामाने असे सांगितल्यावर, तारेचा पुत्र अंगद मूर्तिमंत हव्यवाहनाप्रमाणे आकाशात झेपावला.
6.41.74
सोऽतिपत्य मुहूर्तेन श्रीमान् रावणमन्दिरम्।
ददर्शासीनमव्यग्रं रावणं सचिवैः सह ॥ ६.४१.७४ ॥
तो तेजस्वी अंगद क्षणार्धात रावणाच्या महालात पोहोचला आणि मंत्र्यांसह निश्चिंतपणे बसलेला रावण त्याने पाहिला.
6.41.75
ततस्तस्याविदूरेण निपत्य हरिपुंगवः।
दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदः कनकाङ्गदः ॥ ६.४१.७५ ॥
मग त्याच्या जवळच उतरून वानरश्रेष्ठ अंगद, प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे, सुवर्णबाहुभूषणे घालून उभा राहिला.
6.41.76
तद् रामवचनं सर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम्।
सामात्यं श्रावयामास निवेद्यात्मानमात्मना ॥ ६.४१.७६ ॥
स्वतःची ओळख देऊन त्याने रामाचे ते सर्व उत्तम शब्द, कमीजास्त न करता, मंत्र्यांसह ऐकवले.
6.41.77
दूतोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।
वालिपुत्रोऽङ्गदो नाम यदि ते श्रोत्रमागतः ॥ ६.४१.७७ ॥
अक्लिष्टकर्मा कोसलेंद्र रामाचा मी दूत आहे; वालीचा पुत्र अंगद हे माझे नाव आहे — ते तुमच्या कानापर्यंत पोहोचले असेल तर.
6.41.78
आह त्वां राघवो रामः कौसल्यानन्दवर्धनः।
निष्पत्य प्रतियुध्यस्व नृशंस पुरुषो भव ॥ ६.४१.७८ ॥
कौसल्येचा आनंद वाढवणारा राघव राम तुला सांगतो: हे निर्दया, बाहेर येऊन प्रतिकार कर; पुरुष हो.
6.41.79
हन्तास्मि त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवम्।
निरुद्विग्नास्त्रयो लोका भविष्यन्ति हते त्वयि ॥ ६.४१.७९ ॥
मी तुला मंत्री, पुत्र, नातेवाईक आणि बांधवांसह ठार मारीन. तू मारला गेल्यावर तिन्ही लोक निर्भय होतील.
6.41.80
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्।
शत्रुमद्योद्धरिष्यामि त्वामृषीणां च कण्टकम् ॥ ६.४१.८० ॥
देव, दानव, यक्ष, गंधर्व, नाग आणि राक्षसांचा शत्रू आणि ऋषींचा काटा असलेल्या तुला आज मी उपटून टाकीन.
6.41.81
विभीषणस्य चैश्वर्यं भविष्यति हते त्वयि।
न चेत् सत्कृत्य वैदेहीं प्रणिपत्य प्रदास्यसि ॥ ६.४१.८१ ॥
तू मारला गेलास तर विभीषणाला ऐश्वर्य मिळेल. वैदेहीला सन्मानाने नमस्कार करून तू परत देणार नसशील तर,
6.41.82
इत्येवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे हरिपुङ्गवे।
अमर्षवशमापन्नो निशाचरगणेश्वरः ॥ ६.४१.८२ ॥
वानरश्रेष्ठ असे कठोर शब्द बोलत असताना निशाचरांचा स्वामी रागाच्या आहारी गेला.
6.41.83
ततः स रोषमापन्नः शशास सचिवांस्तदा।
गृह्यतामिति दुर्मेधा वध्यतामिति चासकृत् ॥ ६.४१.८३ ॥
तेव्हा रागावलेल्या त्या दुर्बुद्धीने मंत्र्यांना आज्ञा दिली—'याला पकडा', 'याला मारा' असे वारंवार.
6.41.84
रावणस्य वचः श्रुत्वा दीप्ताग्निमिव तेजसा।
जगृहुस्तं ततो घोराश्चत्वारो रजनीचराः ॥ ६.४१.८४ ॥
रावणाचे शब्द ऐकून, तेजाने पेटलेल्या अग्नीसारख्या त्याला चार भयंकर निशाचरांनी पकडले.
6.41.85
ग्राहयामास तारेयः स्वयमात्मानमात्मवान्।
बलं दर्शयितुं वीरो यातुधानगणे तदा ॥ ६.४१.८५ ॥
ताराचा पुत्र तो वीर, आत्मसंयमी असल्याने, त्या वेळी राक्षसगणांसमोर आपले बळ दाखवण्यासाठी स्वतःलाच पकडू दिले.
6.41.86
स तान् बाहुद्वयासक्तानादाय पतगानिव।
प्रासादं शैलसंकाशमुत्पपाताङ्गदस्तदा ॥ ६.४१.८६ ॥
अंगद, आपल्या दोन्ही बाहूंना लटकलेल्या त्यांना पक्ष्यांप्रमाणे उचलून, तेव्हा पर्वतासारख्या प्रासादावर झेपावला.
6.41.87
तस्योत्पतनवेगेन निर्धूतास्तत्र राक्षसाः।
भूमौ निपतिताः सर्वे राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः ॥ ६.४१.८७ ॥
त्याच्या उड्डाणाच्या वेगाने तेथील सर्व राक्षस झटका बसून दूर फेकले गेले आणि राक्षसराजाच्या डोळ्यांदेखत भूमीवर कोसळले.
6.41.88
ततः प्रासादशिखरं शैलशृङ्गमिवोन्नतम्।
चक्राम राक्षसेन्द्रस्य वालिपुत्रः प्रतापवान् ॥ ६.४१.८८ ॥
मग वालीचा पुत्र, पराक्रमी अंगद, पर्वतशिखरासारख्या उंच राक्षसराजाच्या प्रासादशिखरावरून चालू लागला.
6.41.89
पफाल च तदाक्रान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः।
पुरा हिमवतः शृङ्गं वज्रेणेव विदारितम् ॥ ६.४१.८९ ॥
तेव्हा दशग्रीव पाहत असताना, अंगदाच्या पायांच्या दाबाने तो प्रासाद फुटला, जसे पूर्वी वज्राने हिमवताचे शिखर विदीर्ण झाले होते.
6.41.90
भङ्क्त्वा प्रासादशिखरं नाम विश्राव्य चात्मनः।
विनद्य सुमहानादमुत्पपात विहायसा ॥ ६.४१.९० ॥
प्रासादशिखर मोडून, आपले नाव जाहीर करून आणि मोठी गर्जना करून, तो आकाशात झेपावला.
6.41.91
व्यथयन् राक्षसान् सर्वान् हर्षयंश्चापि वानरान्।
स वानराणां मध्ये तु रामपार्श्वमुपागतः ॥ ६.४१.९१ ॥
सर्व राक्षसांना पीडा देत आणि वानरांना आनंदित करत तो वानरांच्या मध्यातून येऊन रामाजवळ पोहोचला.
6.41.92
रावणस्तु परं चक्रे क्रोधं प्रासादधर्षणात्।
विनाशं चात्मनः पश्यन् निःश्वासपरमोऽभवत् ॥ ६.४१.९२ ॥
पण रावण प्रासाद उद्ध्वस्त झाल्यामुळे अत्यंत क्रोधित झाला; आपला विनाश पाहून तो दीर्घ नि:श्वास टाकू लागला.
6.41.93
रामस्तु बहुभिर्हृष्टैर्विनदद्भिः प्लवङ्गमैः।
वृतो रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥ ६.४१.९३ ॥
पण राम शत्रुवधाची इच्छा धरून, आनंदाने गर्जना करणाऱ्या अनेक वानरांनी वेढलेला, युद्धासाठीच पुढे सरसावला.
6.41.94
सुषेणस्तु महावीर्यो गिरिकूटोपमो हरिः।
बहुभिः संवृतस्तत्र वानरैः कामरूपिभिः ॥ ६.४१.९४ ॥
महापराक्रमी सुषेण, पर्वतशिखराप्रमाणे विशाल वानर, इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या अनेक वानरांनी तेथे वेढलेला होता.
6.41.95
स तु द्वाराणि संयम्य सुग्रीववचनात् कपिः।
पर्यक्रामत दुर्धर्षो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥ ६.४१.९५ ॥
सुग्रीवाच्या आज्ञेने दरवाजे रोखून, तो अजिंक्य वानर ताऱ्यांमध्ये चंद्राप्रमाणे फिरू लागला.
6.41.96
तेषामक्षौहिणिशतं समवेक्ष्य वनौकसाम्।
लङ्कामुपनिविष्टानां सागरं चाभिवर्तताम् ॥ ६.४१.९६ ॥
लंकेभोवती तळ ठोकून, समुद्राकडे चाल करणाऱ्या त्या वनवासी वानरांच्या शंभर अक्षौहिणी सेनेला पाहून.
6.41.97
राक्षसा विस्मयं जग्मुस्त्रासं जग्मुस्तथापरे।
अपरे समरे हर्षाद्धर्षमेवोपपेदिरे ॥ ६.४१.९७ ॥
काही राक्षस विस्मयात पडले, तर इतर भयभीत झाले. इतर युद्धात हर्षाने केवळ उल्हास अनुभवू लागले.
6.41.98
कृत्स्नं हि कपिभिर्व्याप्तं प्राकारपरिखान्तरम्।
ददृशू राक्षसा दीनाः प्राकारं वानरीकृतम्।
हाहाकारमकुर्वन्त राक्षसा भयमागताः ॥ ६.४१.९८ ॥
प्राकार आणि खंदक यांच्यातील सर्व जागा वानरांनी भरलेली पाहून दीन राक्षस; तटबंदी वानरमय झाली होती. भयग्रस्त राक्षसांनी हाहाकार केला.
6.41.99
तस्मिन् महाभीषणके प्रवृत्ते
कोलाहले राक्षसराजयोधाः।
प्रगृह्य रक्षांसि महायुधानि
युगान्तवाता इव संविचेरुः ॥ ६.४१.९९ ॥
त्या महाभयंकर कोलाहलात राक्षसराजाचे योद्धे मोठी शस्त्रे घेऊन युगांताच्या वाऱ्यांप्रमाणे चहूकडे धावले.