Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.43

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.43.1

युध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम्।
रक्षसां सम्बभूवाथ बलरोषः सुदारुणः ॥ ६.४३.१ ॥

तब युद्ध करते उन महात्मा वानरों और राक्षसों में बल और क्रोध से अत्यंत भयंकर रोष उत्पन्न हुआ।

6.43.2

ते हयैः काञ्चनापीडैर्गजैश्चाग्निशिखोपमैः।
रथैश्चादित्यसंकाशैः कवचैश्च मनोरमैः ॥ ६.४३.२ ॥

वे राक्षस स्वर्णजटित साज वाले घोड़ों, अग्निशिखा समान हाथियों, सूर्य जैसे चमकते रथों और मनोहर कवचों के साथ निकले।

6.43.3

निर्ययू राक्षसा वीरा नादयन्तो दिशो दश।
राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः ॥ ६.४३.३ ॥

दसों दिशाओं को गुँजाते हुए वे वीर राक्षस निकले, भयंकर कर्म करने वाले, रावण की विजय चाहने वाले।

6.43.4

वानराणामपि चमूर्बृहती जयमिच्छताम्।
अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां घोरकर्मणाम् ॥ ६.४३.४ ॥

जय चाहने वाले वानरों की विशाल सेना भी उन घोर कर्म करने वाले राक्षसों की उस सेना की ओर दौड़ पड़ी।

6.43.5

एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम्।
रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत ॥ ६.४३.५ ॥

इसी बीच, एक-दूसरे पर दौड़ते उन राक्षसों और वानरों में द्वन्द्व युद्ध आरंभ हो गया।

6.43.6

अङ्गदेनेन्द्रजित्सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः।
अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथान्धकः ॥ ६.४३.६ ॥

महातेजस्वी राक्षस इन्द्रजित वालि-पुत्र अंगद से वैसे ही लड़ा, जैसे अंधकासुर त्र्यम्बक (शिव) से लड़ा था।

6.43.7

प्रजङ्घेन च सम्पातिर्नित्यं दुर्धर्षणो रणे।
जम्बुमालिनमारब्धो हनूमानपि वानरः ॥ ६.४३.७ ॥

प्रजङ्घ के साथ सम्पाति, जो रणभूमि में सदा दुर्धर्ष है, और वानर हनुमान भी जम्बुमाली से भिड़ गए।

6.43.8

संगतस्तु महाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः।
समरे तीक्ष्णवेगेन शत्रुघ्नेन विभीषणः ॥ ६.४३.८ ॥

और रावण का छोटा भाई, महाक्रोधी राक्षस विभीषण, युद्ध में तीखे वेग से शत्रुघ्न से भिड़ गया।

6.43.9

तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः।
निकुम्भेन महातेजा नीलोऽपि समयुध्यत ॥ ६.४३.९ ॥

महाबली गज राक्षस तपन के साथ युद्ध करने लगा, और महातेजस्वी नील भी निकुम्भ से भिड़ गया।

6.43.10

वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन सुसंगतः।
संगतः समरे श्रीमान् विरूपाक्षेण लक्ष्मणः ॥ ६.४३.१० ॥

वानरराज सुग्रीव प्रघस से भली प्रकार भिड़ गए, और श्रीमान् लक्ष्मण युद्ध में विरूपाक्ष से भिड़ गए।

6.43.11

अग्निकेतुः सुदुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह संगताः ॥ ६.४३.११ ॥

अग्निकेतु, जो अति दुर्धर्ष है, राक्षस रश्मिकेतु, सुप्तघ्न और यज्ञकोप राम से भिड़ गए।

6.43.12

वज्रमुष्टिश्च मैन्देन द्विविदेनाशनिप्रभः।
राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ ॥ ६.४३.१२ ॥

वज्रमुष्टि मैन्द से और अशनिप्रभ द्विविद से भिड़ गए; दो भयंकर राक्षसों से दो प्रमुख वानर भिड़ गए।

6.43.13

वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः।
समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुध्यत ॥ ६.४३.१३ ॥

वह वीर, तपाने वाला, भयंकर राक्षस, रण में दुर्धर्ष, युद्धभूमि में तीखे वेग से नल से लड़ा।

6.43.14

धर्मस्य पुत्रो बलवान् सुषेण इति विश्रुतः।
स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः ॥ ६.४३.१४ ॥

धर्म के पुत्र, बलवान सुषेण नाम से प्रसिद्ध वह महाकपि विद्युन्माली के साथ लड़ा।

6.43.15

वानराश्चापरे घोरा राक्षसैरपरैः सह।
द्वन्द्वं समीयुः सहसा युद्ध्वा च बहुभिः सह ॥ ६.४३.१५ ॥

अन्य भयंकर वानर दूसरे राक्षसों के साथ अचानक द्वंद्व में भिड़ गए, और बहुतों के साथ युद्ध करते हुए।

6.43.16

तत्रासीत् सुमहद् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्।
रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम् ॥ ६.४३.१६ ॥

वहाँ अत्यंत महान, कोलाहलपूर्ण, रोंगटे खड़े कर देने वाला युद्ध हुआ, जिसमें राक्षसों और वानरों के वीर विजय चाहते थे।

6.43.17

हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभूताः केशशाद्वलाः।
शरीरसंघाटवहाः प्रसुस्रुः शोणतापगाः ॥ ६.४३.१७ ॥

वानरों और राक्षसों के शरीरों से बहुत-से केशरूपी घास-समूह, शरीरों के ढेर बहाते हुए, रक्त की नदियाँ बनकर बह निकले।

6.43.18

आजघानेन्द्रजित् क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः।
अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम् ॥ ६.४३.१८ ॥

क्रुद्ध इन्द्रजित् ने वज्र से इन्द्र की भाँति, शत्रु-सेना को विदीर्ण करने वाले वीर अंगद पर गदा से प्रहार किया।

6.43.19

तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम्।
जघान गदया श्रीमानङ्गदो वेगवान् हरिः ॥ ६.४३.१९ ॥

उसके सोने से चित्रित शरीर वाले रथ को, घोड़ों और सारथी सहित, तेजस्वी और वेगवान वानर अंगद ने गदा से मार गिराया।

6.43.20

सम्पातिस्तु प्रजङ्घेन त्रिभिर्बाणैः समाहतः।
निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि ॥ ६.४३.२० ॥

परन्तु सम्पाति, जो प्रजंघ के तीन बाणों से आहत हुआ था, ने युद्ध के अग्रभाग में अश्वकर्ण वृक्ष से प्रजंघ को मार गिराया।

6.43.21

जम्बुमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः।
बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे ॥ ६.४३.२१ ॥

परन्तु रथ पर खड़े महाबली जम्बुमाली ने क्रोधित होकर युद्ध में रथ-शक्ति से हनुमान की छाती में भेदन किया।

6.43.22

तस्य तं रथमास्थाय हनूमान् मारुतात्मजः।
प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा ॥ ६.४३.२२ ॥

उसके उस रथ पर चढ़कर वायुपुत्र हनुमान ने तुरंत हथेली के प्रहार से उसी राक्षस के साथ उसे कुचल डाला।

6.43.23

नदन् प्रतपनो घोरो नलं सोऽभ्यनुधावत।
नलः प्रतपनस्याशु पातयामास चक्षुषी ॥ ६.४३.२३ ॥

गरजता हुआ भयानक प्रतपन नल की ओर दौड़ा, पर नल ने शीघ्र ही प्रतपन की दोनों आँखें गिरा दीं।

6.43.24

भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा।
ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः ॥ ६.४३.२४ ॥

तीखे बाणों से शरीर छिदने पर भी, फुर्तीले हाथ वाले उस राक्षस ने मानो सेनाओं को निगलते हुए वानराधिप प्रघस को घेरा।

6.43.25

सुग्रीवः सप्तपर्णेन निजघान जवेन च।
प्रपीड्य शरवर्षेण राक्षसं भीमदर्शनम् ॥ ६.४३.२५ ॥

सुग्रीव ने सप्तपर्ण (बाण) से तेज़ी के साथ प्रहार करके उस भयानक दिखने वाले राक्षस को मार डाला, बाणों की वर्षा से उसे पीड़ित करते हुए।

6.43.26

निजघान विरूपाक्षं शरेणैकेन लक्ष्मणः।
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः ॥ ६.४३.२६ ॥

लक्ष्मण ने एक ही बाण से विरूपाक्ष को मार डाला। और अग्निकेतु, दुर्धर्ष रश्मिकेतु राक्षस, सुप्तघ्न तथा यज्ञकोप ने राम को बाणों से बींध दिया।

6.43.27

तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि समरे शरैः।
क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः ॥ ६.४३.२७ ॥

राम ने रण में क्रोधित होकर उन चारों के सिर अग्निशिखा के समान भयानक चार बाणों से काट डाले।

6.43.28

वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे।
पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले ॥ ६.४३.२८ ॥

वज्रमुष्टि को मैन्द ने रण में मुष्टि-प्रहार से मार डाला, और वह रथ और घोड़ों सहित पर्वत की भाँति भूमि पर गिर पड़ा।

6.43.29

निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम्।
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान् ॥ ६.४३.२९ ॥

निकुम्भ ने रण में नील को, जो नीले अंजन के ढेर जैसे चमक रहा था, तीखे बाणों से वैसे ही बींध दिया जैसे सूर्य अपनी किरणों से मेघ को बींध देता है।

6.43.30

पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः।
बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च ॥ ६.४३.३० ॥

फिर क्षिप्रहस्त निशाचर निकुम्भ ने सैकड़ों बाणों से रण में नील को पुनः बींधा और हँस पड़ा।

6.43.31

तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे।
शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः ॥ ६.४३.३१ ॥

नील ने युद्ध में उसी के रथ-चक्र से, विष्णु के समान, निकुम्भ का सिर और उसके सारथी का सिर काट डाला।

6.43.32

वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदोऽप्यशनिप्रभम्।
जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ६.४३.३२ ॥

वज्र और अशनि के समान स्पर्श वाले द्विविद ने भी, बिजली की प्रभा वाले उस राक्षस को, सभी राक्षसों के देखते-देखते पर्वत-शिखर से मार डाला।

6.43.33

द्विविदं वानरेन्द्रं तु द्रुमयोधिनमाहवे।
शरैरशनिसंकाशैः स विव्याधाशनिप्रभः ॥ ६.४३.३३ ॥

वानरराज द्विविद को, जो युद्ध में वृक्षों से लड़ता था, उस बिजली-सी प्रभा वाले राक्षस ने वज्र-सदृश बाणों से बींध दिया।

6.43.34

स शरैरभिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधर्मूच्छितः।
सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम् ॥ ६.४३.३४ ॥

बाणों से जिसके अंग बिंध गए थे, वह द्विविद क्रोध से मूर्छित-सा हो गया और साल-वृक्ष से रथ और घोड़ों सहित उस बिजली-प्रभा वाले राक्षस को मार डाला।

6.43.35

विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः।
सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः ॥ ६.४३.३५ ॥

रथ पर खड़े विद्युन्माली ने सोने से अलंकृत बाणों से सुषेण को मारा और बारम्बार गर्जना की।

6.43.36

तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः।
गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत् ॥ ६.४३.३६ ॥

उसे रथ पर खड़ा देखकर वानरश्रेष्ठ सुषेण ने शीघ्र ही एक विशाल पर्वत-शिखर से उसका रथ गिरा दिया।

6.43.37

लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः।
अपक्रम्य रथात् तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः ॥ ६.४३.३७ ॥

परन्तु फुर्ती से युक्त विद्युन्माली निशाचर रथ से शीघ्र उतरकर, हाथ में गदा लिए, भूमि पर खड़ा हो गया।

6.43.38

ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुङ्गवः।
शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत् ॥ ६.४३.३८ ॥

तब क्रोध से भरे हरिश्रेष्ठ सुषेण ने एक विशाल शिला उठाकर उस निशाचर की ओर दौड़ लगाई।

6.43.39

तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः।
वक्षस्यभिजघानाशु सुषेणं हरिपुङ्गवम् ॥ ६.४३.३९ ॥

उस आक्रमण करते हुए सुषेण की छाती पर विद्युन्माली निशाचर ने शीघ्र ही गदा से प्रहार किया।

6.43.40

गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्य प्लवगोत्तमः।
तां तूष्णीं पातयामास तस्योरसि महामृधे ॥ ६.४३.४० ॥

उस भयानक गदा-प्रहार को गिनते हुए भी न गिनकर, वानरश्रेष्ठ ने महासंग्राम में चुपचाप वह शिला उसकी छाती पर गिरा दी।

6.43.41

शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः।
निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह ॥ ६.४३.४१ ॥

शिला के प्रहार से आहत, हृदय चूर-चूर हुआ वह विद्युन्माली निशाचर प्राणहीन होकर भूमि पर गिर पड़ा।

6.43.42

एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः।
द्वन्द्वे विमथितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः ॥ ६.४३.४२ ॥

इस प्रकार उन शूर वानरों द्वारा वे शूर निशाचर वहाँ द्वंद्व-युद्ध में वैसे ही मथ डाले गए, जैसे देवताओं द्वारा दैत्य मथे गए थे।

6.43.43

भल्लैश्चान्यैर्गदाभिश्च शक्तितोमरसायकैः।
अपविद्धैश्चापि रथैस्तथा सांग्रामिकैर्हयैः ॥ ६.४३.४३ ॥

भाले, गदाएँ, शक्ति, तोमर और बाण, तथा फेंके गए रथ और युद्ध के लिए सजे घोड़े भी उस युद्ध में चले।

6.43.44

निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः।
चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः ॥ ६.४३.४४ ॥

मारे गए मदमत्त हाथियों, वानरों और राक्षसों से, तथा टूटे पहिये, धुरी, जुए और दण्डों से, जो धरती पर पड़े थे।

6.43.45

बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसेवितम्।
कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम्।
विमर्दे तुमुले तस्मिन् देवासुररणोपमे ॥ ६.४३.४५ ॥

वह युद्धभूमि भयानक हो गई, जहाँ सियारों के झुंड घूम रहे थे। दिशाओं में वानरों और राक्षसों के धड़ उठ-उठकर गिरने लगे। उस भीषण, कोलाहलपूर्ण संहार में, जो देवों और असुरों के युद्ध के समान था।

6.43.46

निहन्यमाना हरिपुङ्गवैस्तदा
निशाचराः शोणितगन्धमूर्च्छिताः।
पुनः सुयुद्धं तरसा समाश्रिता
दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ॥ ६.४३.४६ ॥

तब वानरश्रेष्ठों द्वारा मारे जाते हुए निशाचर, रक्त की गंध से मूर्छित होकर, फिर से घोर युद्ध में वेग से जुट गए, सूर्यास्त की कामना करते हुए।