वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.43.1
युध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम्।
रक्षसां सम्बभूवाथ बलरोषः सुदारुणः ॥ ६.४३.१ ॥
तेव्हा युद्ध करणाऱ्या त्या महात्मा वानरांना आणि राक्षसांना बलामुळे अतिशय भयंकर क्रोध उत्पन्न झाला.
6.43.2
ते हयैः काञ्चनापीडैर्गजैश्चाग्निशिखोपमैः।
रथैश्चादित्यसंकाशैः कवचैश्च मनोरमैः ॥ ६.४३.२ ॥
ते राक्षस सोन्याच्या साजाचे घोडे, अग्निज्वालेसारखे हत्ती, सूर्यासारखे रथ आणि मनोहर कवचे घेऊन निघाले.
6.43.3
निर्ययू राक्षसा वीरा नादयन्तो दिशो दश।
राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः ॥ ६.४३.३ ॥
दहा दिशा दुमदुमवीत ते वीर राक्षस बाहेर पडले; भयंकर कर्म करणारे ते रावणाच्या विजयाची इच्छा धरणारे होते.
6.43.4
वानराणामपि चमूर्बृहती जयमिच्छताम्।
अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां घोरकर्मणाम् ॥ ६.४३.४ ॥
विजयाची इच्छा धरणारी वानरांची मोठी सेनाही त्या घोर कर्म करणाऱ्या राक्षसांच्या सेनेवर धावून गेली.
6.43.5
एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम्।
रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत ॥ ६.४३.५ ॥
याच दरम्यान, एकमेकांवर धावून जाणाऱ्या त्या राक्षस आणि वानरांमध्ये द्वंद्वयुद्ध सुरू झाले.
6.43.6
अङ्गदेनेन्द्रजित्सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः।
अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथान्धकः ॥ ६.४३.६ ॥
महातेजस्वी तो राक्षस इंद्रजित वालिपुत्र अंगदाशी लढला, जसा अंधक त्र्यंबकाशी (शिवाशी) लढला होता.
6.43.7
प्रजङ्घेन च सम्पातिर्नित्यं दुर्धर्षणो रणे।
जम्बुमालिनमारब्धो हनूमानपि वानरः ॥ ६.४३.७ ॥
प्रजंघासह संपाती, जो रणात सदैव दुर्धर्ष आहे; वानर हनुमानही जंबुमालीशी लढू लागला.
6.43.8
संगतस्तु महाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः।
समरे तीक्ष्णवेगेन शत्रुघ्नेन विभीषणः ॥ ६.४३.८ ॥
रावणाचा धाकटा भाऊ, महाक्रोधी राक्षस विभीषण रणात तीव्र वेगाने शत्रुघ्नाशी भिडला.
6.43.9
तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः।
निकुम्भेन महातेजा नीलोऽपि समयुध्यत ॥ ६.४३.९ ॥
महाबली गज राक्षस तपनासह लढला; महातेजस्वी नीलही निकुंभाशी लढू लागला.
6.43.10
वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन सुसंगतः।
संगतः समरे श्रीमान् विरूपाक्षेण लक्ष्मणः ॥ ६.४३.१० ॥
वानरराज सुग्रीव प्रघसाशी चांगला भिडला; श्रीमान लक्ष्मण रणात विरूपाक्षाशी भिडला.
6.43.11
अग्निकेतुः सुदुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह संगताः ॥ ६.४३.११ ॥
अग्निकेतू, अति दुर्धर्ष; राक्षस रश्मिकेतू, सुप्तघ्न आणि यज्ञकोप हे रामाशी लढले.
6.43.12
वज्रमुष्टिश्च मैन्देन द्विविदेनाशनिप्रभः।
राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ ॥ ६.४३.१२ ॥
वज्रमुष्टी मैंदाशी आणि अशनिप्रभ द्विविदाशी भिडले; दोन भयंकर राक्षसांशी दोन प्रमुख वानर सामोरे गेले.
6.43.13
वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः।
समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुध्यत ॥ ६.४३.१३ ॥
वीर, तापविणारा, भयंकर असा तो राक्षस, रणांगणात दुर्धर्ष, समरात तीक्ष्ण वेगाने नलाशी लढला.
6.43.14
धर्मस्य पुत्रो बलवान् सुषेण इति विश्रुतः।
स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः ॥ ६.४३.१४ ॥
धर्माचा पुत्र, बलवान, सुषेण नावाने प्रसिद्ध असा तो महाकपी विद्युन्मालीशी लढला.
6.43.15
वानराश्चापरे घोरा राक्षसैरपरैः सह।
द्वन्द्वं समीयुः सहसा युद्ध्वा च बहुभिः सह ॥ ६.४३.१५ ॥
इतर भयंकर वानर इतर राक्षसांशी अचानक द्वंद्वात भिडले, आणि अनेकांशी लढले.
6.43.16
तत्रासीत् सुमहद् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्।
रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम् ॥ ६.४३.१६ ॥
तेथे अत्यंत मोठे, गोंधळाचे, अंगावर काटा आणणारे युद्ध झाले; राक्षस आणि वानर वीर विजयाची इच्छा करीत होते.
6.43.17
हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभूताः केशशाद्वलाः।
शरीरसंघाटवहाः प्रसुस्रुः शोणतापगाः ॥ ६.४३.१७ ॥
वानर आणि राक्षसांच्या देहांतून भरपूर केसांचे गवताचे पुंजके, देहांचे ढीग वाहवत, रक्ताच्या नद्या होऊन वाहिले.
6.43.18
आजघानेन्द्रजित् क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः।
अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम् ॥ ६.४३.१८ ॥
क्रुद्ध झालेल्या इंद्रजिताने वज्राने इंद्राप्रमाणे, शत्रुसैन्य फोडणाऱ्या वीर अंगदावर गदेने प्रहार केला.
6.43.19
तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम्।
जघान गदया श्रीमानङ्गदो वेगवान् हरिः ॥ ६.४३.१९ ॥
सोन्याने चित्रित त्या रथाला, घोडे व सारथ्यासह, तेजस्वी आणि वेगवान हरी अंगदाने गदेने आघात केला.
6.43.20
सम्पातिस्तु प्रजङ्घेन त्रिभिर्बाणैः समाहतः।
निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि ॥ ६.४३.२० ॥
पण प्रजंघाच्या तीन बाणांनी घायाळ झालेल्या संपातीने युद्धाच्या अग्रभागी अश्वकर्ण वृक्षाने प्रजंघाला ठार केले.
6.43.21
जम्बुमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः।
बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे ॥ ६.४३.२१ ॥
पण रथावर उभा असलेल्या महाबली जंबुमालीने क्रोधाने युद्धात रथशक्तीने हनुमंताच्या छातीत भोसकले.
6.43.22
तस्य तं रथमास्थाय हनूमान् मारुतात्मजः।
प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा ॥ ६.४३.२२ ॥
त्याच्या त्या रथावर चढून वायुपुत्र हनुमंताने त्या राक्षसासह तळहाताने ते लगेच चिरडून टाकले.
6.43.23
नदन् प्रतपनो घोरो नलं सोऽभ्यनुधावत।
नलः प्रतपनस्याशु पातयामास चक्षुषी ॥ ६.४३.२३ ॥
गर्जना करीत भयंकर प्रतपन नलाच्या दिशेने धावला; नलाने लगेच प्रतपनाचे दोन्ही डोळे पाडले.
6.43.24
भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा।
ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः ॥ ६.४३.२४ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी शरीर भेदले गेले असतानाही, चपळ हातांचा तो राक्षस जणू सैन्ये गिळत वानराधिपती प्रघसाच्या समोर आला.
6.43.25
सुग्रीवः सप्तपर्णेन निजघान जवेन च।
प्रपीड्य शरवर्षेण राक्षसं भीमदर्शनम् ॥ ६.४३.२५ ॥
सुग्रीवाने वेगाने सप्तपर्ण बाणाने प्रहार केला आणि बाणांच्या वर्षावाने पीडित करून त्या भयंकर दिसणाऱ्या राक्षसाला ठार केले.
6.43.26
निजघान विरूपाक्षं शरेणैकेन लक्ष्मणः।
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः ॥ ६.४३.२६ ॥
लक्ष्मणाने एकाच बाणाने विरूपाक्षाला ठार केले. अग्निकेतू, दुर्धर्ष रश्मिकेतू हा राक्षस, सुप्तघ्न आणि यज्ञकोप यांनी रामाला बाणांनी विंधले.
6.43.27
तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि समरे शरैः।
क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः ॥ ६.४३.२७ ॥
युद्धात क्रोधित झालेल्या रामाने त्या चौघांची मस्तके अग्निज्वालेसारख्या भयंकर चार बाणांनी छाटली.
6.43.28
वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे।
पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले ॥ ६.४३.२८ ॥
वज्रमुष्टी युद्धात मैंदाच्या मुष्टिप्रहाराने मारला जाऊन रथ व घोड्यांसह पर्वताप्रमाणे भूमीवर कोसळला.
6.43.29
निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम्।
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान् ॥ ६.४३.२९ ॥
निकुंभाने युद्धात नीलाला, जो नीलांजनाच्या राशीसारखा तेजस्वी होता, तीक्ष्ण बाणांनी विंधले; जसे सूर्य किरणांनी मेघाला विंधतो.
6.43.30
पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः।
बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च ॥ ६.४३.३० ॥
मग क्षिप्रहस्त निशाचर निकुंभाने शंभर बाणांनी पुन्हा युद्धात नीलाला विंधले आणि तो हसला.
6.43.31
तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे।
शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः ॥ ६.४३.३१ ॥
युद्धात त्याच्याच रथचक्राने विष्णूप्रमाणे नीलाने निकुंभाचे आणि त्याच्या सारथ्याचे मस्तक छाटले.
6.43.32
वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदोऽप्यशनिप्रभम्।
जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ६.४३.३२ ॥
वज्र आणि विजेसारखा स्पर्श असलेल्या द्विविदाने विजेसारख्या तेजाच्या त्या राक्षसाला, सर्व राक्षस पाहत असताना पर्वतशिखराने मारले.
6.43.33
द्विविदं वानरेन्द्रं तु द्रुमयोधिनमाहवे।
शरैरशनिसंकाशैः स विव्याधाशनिप्रभः ॥ ६.४३.३३ ॥
वृक्षांनी युद्ध करणाऱ्या वानरराज द्विविदाला त्या विजेसारख्या तेजाच्या राक्षसाने वज्रासारख्या बाणांनी विंधले.
6.43.34
स शरैरभिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधर्मूच्छितः।
सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम् ॥ ६.४३.३४ ॥
बाणांनी शरीर विंधले गेलेला द्विविद क्रोधाने मूर्च्छित होऊन, सालवृक्षाने रथ आणि घोड्यांसह त्या विजेसारख्या राक्षसाला ठार मारले.
6.43.35
विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः।
सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः ॥ ६.४३.३५ ॥
रथावर उभा असलेल्या विद्युन्मालीने सोन्याने अलंकृत बाणांनी सुषेणाला मारले आणि वारंवार गर्जना केली.
6.43.36
तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः।
गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत् ॥ ६.४३.३६ ॥
त्याला रथावर उभा असलेला पाहून वानरश्रेष्ठ सुषेणाने मोठ्या पर्वतशिखराने त्याचा रथ लगेच पाडला.
6.43.37
लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः।
अपक्रम्य रथात् तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः ॥ ६.४३.३७ ॥
परंतु चपळाईने युक्त विद्युन्माली निशाचर रथातून त्वरित उतरून, हातात गदा घेऊन भूमीवर उभा राहिला.
6.43.38
ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुङ्गवः।
शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत् ॥ ६.४३.३८ ॥
तेव्हा क्रोधाने भरलेला वानरश्रेष्ठ सुषेण एक मोठी शिला उचलून त्या निशाचराच्या दिशेने धावला.
6.43.39
तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः।
वक्षस्यभिजघानाशु सुषेणं हरिपुङ्गवम् ॥ ६.४३.३९ ॥
त्याच्यावर चालून येणाऱ्या सुषेणाच्या छातीवर विद्युन्माली निशाचराने तत्काळ गदेने प्रहार केला.
6.43.40
गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्य प्लवगोत्तमः।
तां तूष्णीं पातयामास तस्योरसि महामृधे ॥ ६.४३.४० ॥
त्या भयानक गदाप्रहाराला न जुमानता वानरश्रेष्ठाने महायुद्धात मौन राहून ती शिला त्याच्या छातीवर पाडली.
6.43.41
शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः।
निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह ॥ ६.४३.४१ ॥
शिलेच्या प्रहाराने घायाळ होऊन, हृदय चिरडलेला विद्युन्माली निशाचर प्राणहीन होऊन भूमीवर कोसळला.
6.43.42
एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः।
द्वन्द्वे विमथितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः ॥ ६.४३.४२ ॥
अशा प्रकारे त्या शूर वानरांनी ते शूर निशाचर तेथे द्वंद्वयुद्धात, देवांनी दैत्यांना मथावे तसे मथून टाकले.
6.43.43
भल्लैश्चान्यैर्गदाभिश्च शक्तितोमरसायकैः।
अपविद्धैश्चापि रथैस्तथा सांग्रामिकैर्हयैः ॥ ६.४३.४३ ॥
भाले, गदा, शक्ती, तोमर व बाण, फेकलेले रथ आणि युद्धासाठी सज्ज घोडेही त्या युद्धात वापरले गेले.
6.43.44
निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः।
चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः ॥ ६.४३.४४ ॥
मारलेल्या मदोन्मत्त हत्तींनी, वानरांनी व राक्षसांनी, तसेच चाके, आस, जू व दांडे मोडून जमिनीवर पडलेल्या वस्तूंनी (रणभूमी भरली होती).
6.43.45
बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसेवितम्।
कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम्।
विमर्दे तुमुले तस्मिन् देवासुररणोपमे ॥ ६.४३.४५ ॥
ती रणभूमी भयंकर झाली; कोल्ह्यांचे कळप तिच्याभोवती फिरत होते. दिशादिशांत वानरांची व राक्षसांची शिरविरहित धडे उठून पुन्हा पडत होती. देव-असुरांच्या युद्धासारख्या त्या भीषण, कोलाहलपूर्ण संहारात (हे घडले).
6.43.46
निहन्यमाना हरिपुङ्गवैस्तदा
निशाचराः शोणितगन्धमूर्च्छिताः।
पुनः सुयुद्धं तरसा समाश्रिता
दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ॥ ६.४३.४६ ॥
तेव्हा श्रेष्ठ वानरांकडून मारले जात असलेले निशाचर, रक्ताच्या गंधाने मूर्च्छित होऊन, सूर्यास्ताची इच्छा धरून, पुन्हा भीषण युद्धात वेगाने गुंतले.