वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.44
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.44.1
युध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम्।
रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी ॥ ६.४४.१ ॥
वानर आणि राक्षस युद्ध करत असतानाच सूर्य अस्ताला गेला आणि प्राणहारिणी रात्र सुरू झाली.
6.44.2
अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणं जयमिच्छताम्।
सम्प्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वानररक्षसाम् ॥ ६.४४.२ ॥
परस्पर वैर धरलेल्या, विजय इच्छिणाऱ्या त्या भयंकर वानर-राक्षसांचे रात्रीचे युद्ध तेव्हा पूर्ण रंगात आले.
6.44.3
राक्षसोऽसीति हरयो वानरोऽसीति राक्षसाः।
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥ ६.४४.३ ॥
"तू राक्षस आहेस" असे म्हणून वानरांनी आणि "तू वानर आहेस" असे म्हणून राक्षसांनी त्या भयानक अंधारात युद्धात एकमेकांवर प्रहार केले.
6.44.4
हत दारय चैहीति कथं विद्रवसीति च।
एवं सुतुमुलः शब्दस्तस्मिन् सैन्ये तु शुश्रुवे ॥ ६.४४.४ ॥
"मार, फाड, ये" आणि "का पळतोस?" अशा आरोळ्या त्या सैन्यात अत्यंत भयानक गोंधळाच्या रूपात ऐकू आल्या.
6.44.5
कालाः काञ्चनसंनाहास्तस्मिंस्तमसि राक्षसाः।
सम्प्रदृश्यन्त शैलेन्द्रा दीप्तौषधिवना इव ॥ ६.४४.५ ॥
त्या अंधारात सोन्याचे चिलखत घातलेले काळे राक्षस, तेजस्वी औषधी वनांनी युक्त श्रेष्ठ पर्वतांसारखे दिसत होते.
6.44.6
तस्मिंस्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूिर्च्छताः।
परिपेतुर्महावेगा भक्षयन्तः प्लवङ्गमान् ॥ ६.४४.६ ॥
त्या दुर्भेद्य अंधारात क्रोधाने बेभान झालेले, महावेगवान राक्षस वानरांना खाऊ पाहत त्यांच्यावर तुटून पडले.
6.44.7
ते हयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान्।
आप्लुत्य दशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपा व्यदारयन् ॥ ६.४४.७ ॥
त्यांनी सोन्याने सजवलेल्या घोड्यांवर आणि सर्पासारख्या ध्वजांवर उडी घेऊन, भयंकर क्रोधाने तीक्ष्ण दातांनी त्यांना फाडून टाकले.
6.44.8
वानरा बलिनो युद्धेऽक्षोभयन् राक्षसीं चमूम्।
कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनो रथान् ॥ ६.४४.८ ॥
बलवान वानरांनी युद्धात राक्षससेनेला विचलित केले — हत्ती, त्यांवरील स्वार आणि पताका-ध्वजांनी युक्त रथ यांना.
6.44.9
चकर्षुश्च ददंशुश्च दशनैः क्रोधमूिर्च्छताः।
लक्ष्मणश्चापि रामश्च शरैराशीविषोपमैः ॥ ६.४४.९ ॥
क्रोधाने मूर्च्छित होऊन त्यांनी ओढले, दातांनी चावले. लक्ष्मण आणि रामही सर्पासारख्या बाणांनी (लढले).
6.44.10
दृश्यादृश्यानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः।
तुरंगखुरविध्वस्तं रथनेमिसमुत्थितम् ॥ ६.४४.१० ॥
दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या श्रेष्ठ राक्षसांना त्यांनी ठार केले. घोड्यांच्या टापांनी चिरडलेली, रथचक्राच्या नेमीतून उठलेली (धूळ).
6.44.11
रुरोध कर्णनेत्राणि युध्यतां धरणीरजः।
वर्तमाने तथा घोरे संग्रामे लोमहर्षणे।
रुधिरौघा महाघोरा नद्यस्तत्र विसुस्रुवुः ॥ ६.४४.११ ॥
लढणाऱ्यांचे कान आणि डोळे धरतीच्या धुळीने अडवले गेले. असे भयंकर, रोमांचकारी युद्ध चालू असताना, तेथे अत्यंत भयानक रक्ताचे प्रवाह नद्यांसारखे वाहिले.
6.44.12
ततो भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निःस्वनः।
शङ्खनेमिस्वनोन्मिश्रः सम्बभूवाद्भुतोपमः ॥ ६.४४.१२ ॥
तेव्हा भेरी, मृदंग आणि पणवांचा निनाद, शंख आणि रथचक्राच्या नेमीच्या ध्वनींमध्ये मिसळून एक अद्भुत असा नाद उठला.
6.44.13
हतानां स्तनमानानां राक्षसानां च निःस्वनः।
शस्तानां वानराणां च सम्बभूवात्र दारुणः ॥ ६.४४.१३ ॥
येथे मारले गेलेल्या आणि विव्हळणाऱ्या राक्षसांचा तसेच जखमी वानरांचा भयानक आक्रोश उठला.
6.44.14
हतैर्वानरमुख्यैश्च शक्तिशूलपरश्वधैः।
निहतैः पर्वताकारै राक्षसैः कामरूपिभिः ॥ ६.४४.१४ ॥
शक्ती, शूळ आणि परशूंनी मारले गेलेले श्रेष्ठ वानर आणि पर्वताएवढे, इच्छेनुसार रूप धारण करणारे राक्षस यांच्यामुळे (भूमी भरून गेली).
6.44.15
शस्त्रपुष्पोपहारा च तत्रासीद् युद्धमेदिनी।
दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा च शोणितास्त्रावकर्दमा ॥ ६.४४.१५ ॥
तेथे युद्धभूमी शस्त्रपुष्पांची भेट वाहिलेली होती; ती ओळखणे व ओलांडणे कठीण होते, रक्तप्रवाहाने चिखलमय झाली होती.
6.44.16
सा बभूव निशा घोरा हरिराक्षसहारिणी।
कालरात्रीव भूतानां सर्वेषां दुरतिक्रमा ॥ ६.४४.१६ ॥
ती रात्र भयानक झाली, वानर आणि राक्षसांचा संहार करणारी; सर्व प्राण्यांसाठी कालरात्रीसारखी, ओलांडता न येणारी.
6.44.17
ततस्ते राक्षसास्तत्र तस्मिंस्तमसि दारुणे।
राममेवाभ्यवर्तन्त संहृष्टाः शरवृष्टिभिः ॥ ६.४४.१७ ॥
तेव्हा ते राक्षस त्या भयानक अंधारात आनंदाने बाणांचा वर्षाव करत रामावरच तुटून पडले.
6.44.18
तेषामापततां शब्दः क्रुद्धानामपि गर्जताम्।
उद्वर्त इव सप्तानां समुद्राणामभूत् स्वनः ॥ ६.४४.१८ ॥
क्रुद्ध होऊन गर्जना करीत धावून येणाऱ्यांचा आवाज जणू सात समुद्रांचे मंथन होत असल्यासारखा झाला.
6.44.19
तेषां रामः शरैः षड्भिः षड् जघान निशाचरान्।
निमेषान्तरमात्रेण शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ६.४४.१९ ॥
रामाने त्यांच्यातील प्रत्येकी सहा निशाचरांना सहा बाणांनी ठार केले; डोळ्याच्या पापणीच्या उघडझापेइतक्या वेळात, अग्निज्वाळेसारख्या बाणांनी.
6.44.20
यज्ञशत्रुश्च दुर्धर्षो महापार्श्वमहोदरौ।
वज्रदंष्ट्रो महाकायस्तौ चोभौ शुकसारणौ ॥ ६.४४.२० ॥
यज्ञशत्रू आणि दुर्धर्ष, महापार्श्व आणि महोदर, वज्रदंष्ट्र आणि महाकाय, आणि ते दोघे शुक आणि सारण.
6.44.21
ते तु रामेण बाणौघैः सर्वमर्मसु ताडिताः।
युद्धादपसृतास्तत्र सावशेषायुषोऽभवन् ॥ ६.४४.२१ ॥
रामाच्या बाणांच्या धारांनी ते सर्व मर्मस्थानी घायाळ होऊन युद्धातून माघारी फिरले; तेथे त्यांचे आयुष्य केवळ अर्धेच उरले.
6.44.22
निमेषान्तरमात्रेण घोरैरग्निशिखोपमैः।
दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महारथः ॥ ६.४४.२२ ॥
डोळ्याच्या पापणीच्या उघडझापेइतक्या वेळात, अग्निज्वाळेसारख्या भयंकर बाणांनी त्या महारथाने दिशा आणि उपदिशा निर्मळ केल्या.
6.44.23
ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्याभिमुखे स्थिताः।
तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतङ्गा इव पावकम् ॥ ६.४४.२३ ॥
रामासमोर उभे असलेले इतर वीर राक्षसही अग्नीजवळ गेलेल्या पतंगांप्रमाणे नष्ट झाले.
6.44.24
सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैः सम्पतद्भिः समन्ततः।
बभूव रजनी चित्रा खद्योतैरिव शारदी ॥ ६.४४.२४ ॥
सोन्याच्या पंखांचे बाण चोहीकडे उडत असताना ती रात्र शरद ऋतूतील रात्रीप्रमाणे काजव्यांनी विचित्र रंगीत झाली.
6.44.25
राक्षसानां च निनदैर्भेरीणां चैव निःस्वनैः।
सा बभूव निशा घोरा भूयो घोरतराभवत् ॥ ६.४४.२५ ॥
राक्षसांच्या गर्जनांनी आणि भेरींच्या नादांनी ती रात्र भयंकर झाली, आणि पुन्हा अधिकच भयंकर झाली.
6.44.26
तेन शब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः।
त्रिकूटः कंदराकीर्णः प्रव्याहरदिवाचलः ॥ ६.४४.२६ ॥
त्या महान आवाजाने चहूकडे वाढून, गुहांनी भरलेला त्रिकूट पर्वत जणू प्रतिध्वनित झाला.
6.44.27
गोलाङ्गूला महाकायास्तमसा तुल्यवर्चसः।
सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां भक्षयन् रजनीचरान् ॥ ६.४४.२७ ॥
विशालकाय गोलांगूल वानर, अंधारासारख्या तेजाचे, बाहूंनी रजनीचरांना आवळून धरून खात होते.
6.44.28
अङ्गदस्तु रणे शत्रून् निहन्तुं समुपस्थितः।
रावणिं निजघानाशु सारथिं च हयानपि ॥ ६.४४.२८ ॥
अंगद मात्र युद्धात शत्रूंचा नाश करण्यास सज्ज होता; त्याने तत्काळ रावणीला, त्याच्या सारथ्याला आणि घोड्यांनाही मारले.
6.44.29
इन्द्रजित् तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः।
अङ्गदेन महाकायस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ६.४४.२९ ॥
इंद्रजित मात्र, घोडे आणि सारथी मारले गेलेला रथ सोडून, अंगदापासून तेथेच अंतर्धान पावला.
6.44.30
तत् कर्म वालिपुत्रस्य सर्वे देवाः सहर्षिभिः।
तुष्टुवुः पूजनार्हस्य तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४४.३० ॥
वालीपुत्राच्या त्या कर्माची सर्व देवांनी ऋषींसह प्रशंसा केली; आणि पूजनीय अशा राम-लक्ष्मणांचीही स्तुती केली.
6.44.31
प्रभावं सर्वभूतानि विदुरिन्द्रजितो युधि।
ततस्ते तं महात्मानं दृष्ट्वा तुष्टाः प्रधर्षितम् ॥ ६.४४.३१ ॥
युद्धात इंद्रजिताचा प्रभाव सर्व प्राणिमात्र जाणत होते. मग आक्रमणाने पीडित झालेल्या त्या महात्म्याला पाहून ते संतुष्ट झाले.
6.44.32
ततः प्रहृष्टाः कपयः ससुग्रीवविभीषणाः।
साधुसाध्विति नेदुश्च दृष्ट्वा शत्रुं पराजितम् ॥ ६.४४.३२ ॥
तेव्हा आनंदित झालेले वानर सुग्रीव आणि विभीषणासह 'साधू, साधू' असे ओरडले, शत्रू पराजित झालेला पाहून.
6.44.33
इन्द्रजित् तु तदानेन निर्जितो भीमकर्मणा।
संयुगे वालिपुत्रेण क्रोधं चक्रे सुदारुणम् ॥ ६.४४.३३ ॥
परंतु तेव्हा इंद्रजित, भयंकर कर्म करणाऱ्या वालिपुत्राकडून युद्धात पराजित होऊन, अत्यंत भयंकर क्रोधाने भरला.
6.44.34
सोऽन्तर्धानगतः पापो रावणी रणकर्शितः।
ब्रह्मदत्तवरो वीरो रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ६.४४.३४ ॥
युद्धाने थकलेला तो पापी रावणपुत्र अदृश्य होऊन गेला. ब्रह्मदेवांचा वर मिळालेला तो वीर रावणी क्रोधाने मूर्च्छित झाला.
6.44.35
अदृश्यो निशितान् बाणान् मुमोचाशनिवर्चसः।
रामं च लक्ष्मणं चैव घोरैर्नागमयैः शरैः ॥ ६.४४.३५ ॥
अदृश्य राहून त्याने विजेसारखे तेजस्वी तीक्ष्ण बाण सोडले; राम आणि लक्ष्मणावर भयंकर सर्परूपी बाणांचा वर्षाव केला.
6.44.36
बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राक्षसः।
मायया संवृतस्तत्र मोहयन् राघवौ युधि ॥ ६.४४.३६ ॥
क्रुद्ध राक्षसाने युद्धात त्यांच्या सर्व अवयवांना भेदले; तेथे मायेने आच्छादित होऊन युद्धात दोन्ही राघवांना मोहित करत राहिला.
6.44.37
अदृश्यः सर्वभूतानां कूटयोधी निशाचरः।
बबन्ध शरबन्धेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४४.३७ ॥
सर्व प्राण्यांना अदृश्य असलेल्या, कपटयुद्ध करणाऱ्या त्या निशाचराने राम आणि लक्ष्मण या दोन भावांना बाणांच्या बंधनात बांधले.
6.44.38
तौ तेन पुरुषव्याघ्रौ क्रुद्धेनाशीविषैः शरैः।
सहसाभिहतौ वीरौ तदा प्रेक्षन्त वानराः ॥ ६.४४.३८ ॥
त्या क्रुद्ध राक्षसाच्या विषारी सर्पासारख्या बाणांनी ते दोन पुरुषश्रेष्ठ वीर अचानक जखमी झाले; तेव्हा वानर त्यांच्याकडे पाहत राहिले.
6.44.39
प्रकाशरूपस्तु यदा न शक्त-
स्तौ बाधितुं राक्षसराजपुत्रः।
मायां प्रयोक्तुं समुपाजगाम
बबन्ध तौ राजसुतौ दुरात्मा ॥ ६.४४.३९ ॥
परंतु प्रकटपणे त्यांना बाधा करण्यास असमर्थ ठरल्यावर त्या राक्षसराजाच्या दुरात्मा पुत्राने माया प्रयोग करण्यासाठी पुढे येऊन त्या दोन राजपुत्रांना बांधले.