વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.46
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.46.1
ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः।
ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४६.१ ॥
ત્યારે આકાશ અને પૃથ્વી તરફ જોતા વનવાસી વાનરોએ બાણોથી ઢંકાયેલા બે ભાઈ રામ અને લક્ષ્મણને જોયા.
6.46.2
वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे।
आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः ॥ ६.४६.२ ॥
વરસાદ જેમ બાણ વરસાવીને તે રાક્ષસ પોતાનું કાર્ય પૂરું કરી પાછો ફર્યો ત્યારે સુગ્રીવ સાથે વિભીષણ તે સ્થળે આવ્યો.
6.46.3
नीलश्च द्विविदो मैन्दः सुषेणः कुमुदोऽङ्गदः।
तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ ॥ ६.४६.३ ॥
નીલ, દ્વિવિદ, મૈંદ, સુષેણ, કુમુદ અને અંગદ હનુમાન સાથે તરત જ બે રાઘવો માટે શોક કરવા લાગ્યા.
6.46.4
अचेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितेन परिप्लुतौ।
शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पगौ ॥ ६.४६.४ ॥
તેઓ બંને નિશ્ચેષ્ટ, મંદ શ્વાસ લેતા, લોહીથી ભીંજાયેલા, બાણોની જાળથી ઢંકાયેલા, સ્તબ્ધ થઈને બાણશય્યા પર પડેલા હતા.
6.46.5
निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ।
रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तपनीयाविव ध्वजौ ॥ ६.४६.५ ॥
સાપની જેમ નિસાસા નાખતા, નિશ્ચેષ્ટ, મંદ પરાક્રમવાળા, લોહીના પ્રવાહથી અંગો ખરડાયેલા, સોનેરી ધ્વજોની જેમ તેઓ પડ્યા હતા.
6.46.6
तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ।
यूथपैः स्वैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः ॥ ६.४६.६ ॥
વીરશય્યા પર પડેલા તે બે વીરોની ચેષ્ટા મંદ હતી; તેમના પોતાના યૂથપતિઓ આંસુભરી વ્યાકુળ આંખોથી તેમને ઘેરીને ઊભા હતા.
6.46.7
राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमन्वितौ।
बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः ॥ ६.४६.७ ॥
બાણજાળથી ઘેરાયેલા અને પડેલા બે રાઘવોને જોઈને વિભીષણ સહિત સર્વ વાનરો વ્યથિત થયા.
6.46.8
अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः।
न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे ॥ ६.४६.८ ॥
આકાશ અને સર્વ દિશાઓ જોતા છતાં વાનરોએ માયાથી છુપાયેલા રાવણિને યુદ્ધમાં જોયો નહીં.
6.46.9
तं तु मायाप्रतिच्छन्नं माययैव विभीषणः।
वीक्षमाणो ददर्शाग्रे भ्रातुः पुत्रमवस्थितम्।
तमप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ॥ ६.४६.९ ॥
માયાથી છુપાયેલા તેને વિભીષણે માયાથી જ જોયો; પોતાના ભાઈના પુત્રને આગળ ઊભેલો જોયો — અપ્રતિમ કર્મો કરનાર, યુદ્ધમાં જેનો કોઈ પ્રતિસ્પર્ધી નથી તેવો.
6.46.10
ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद् विभीषणः।
तेजसा यशसा चैव विक्रमेण च संयुतः ॥ ६.४६.१० ॥
વરદાનના પ્રતાપે વિભીષણે અદૃશ્ય થયેલા તે વીરને જોયો; તે તેજ, યશ અને પરાક્રમથી યુક્ત હતો.
6.46.11
इन्द्रजित् त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च।
उवाच परमप्रीतो हर्षयन् सर्वराक्षसान् ॥ ६.४६.११ ॥
ઇન્દ્રજિતે પોતાનું કર્મ અને તે બંનેને પડેલા જોઈને અત્યંત પ્રસન્ન થઈ સર્વ રાક્ષસોને ઉત્સાહિત કરતાં કહ્યું.
6.46.12
दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ।
सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४६.१२ ॥
દૂષણ અને ખરનો વધ કરનારા મહાબળવાન બે ભાઈ રામ અને લક્ષ્મણ મારા બાણોથી ધરાશાયી થયા છે.
6.46.13
नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात्।
सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः ॥ ६.४६.१३ ॥
આ બંનેને આ બાણબંધનથી છોડાવવા શક્ય નથી, ઋષિસમૂહો સહિત બધા દેવો અને અસુરો ભેગા થઈને પણ.
6.46.14
यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम।
अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वरी ॥ ६.४६.१४ ॥
જેમના કારણે ચિંતામાં ડૂબેલા, શોકથી પીડિત મારા પિતા શરીરથી પથારીને સ્પર્શ્યા વિના રાત વિતાવે છે.
6.46.15
कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला।
सोऽयं मूलहरोऽनर्थः सर्वेषां शमितो मया ॥ ६.४६.१५ ॥
જેમના કારણે આ આખી લંકા વર્ષાઋતુની નદીની જેમ ખળભળી ઊઠી છે, સૌનાં મૂળ ઉખેડનારું તે અનર્થ મેં શાંત કરી દીધું છે.
6.46.16
रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम्।
विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः ॥ ६.४६.१६ ॥
રામ, લક્ષ્મણ અને સર્વ વનવાસીઓના બધા પરાક્રમ શરદઋતુના વાદળોની જેમ નિષ્ફળ ગયા.
6.46.17
एवमुक्त्वा तु तान् सर्वान् राक्षसान् परिपश्यतः।
यूथपानपि तान् सर्वांस्ताडयत् स च रावणिः ॥ ६.४६.१७ ॥
આ રીતે તે બધા રાક્ષસોને કહીને, તેઓ જોતા રહ્યા ત્યારે, રાવણપુત્રે તે બધા યૂથપતિઓને પણ પ્રહાર કર્યા.
6.46.18
नीलं नवभिराहत्य मैन्दं सद्विविदं तथा।
त्रिभिस्त्रिभिरमित्रघ्नस्तताप परमेषुभिः ॥ ६.४६.१८ ॥
નીલને નવ બાણોથી પ્રહાર કરીને, અને મૈંદ તથા દ્વિવિદને પણ એ રીતે ત્રણ-ત્રણ ઉત્તમ બાણોથી શત્રુઘાતકે પીડ્યા.
6.46.19
जाम्बवन्तं महेष्वासो विद्ध्वा बाणेन वक्षसि।
हनूमतो वेगवतो विससर्ज शरान् दश ॥ ६.४६.१९ ॥
મહાધનુર્ધરે જાંબવાનની છાતીમાં બાણ મારીને, વેગવાન હનુમાન પર દસ બાણ છોડ્યા.
6.46.20
गवाक्षं शरभं चैव तावप्यमितविक्रमौ।
द्वाभ्यां द्वाभ्यां महावेगो विव्याध युधि रावणिः ॥ ६.४६.२० ॥
અપાર પરાક્રમી ગવાક્ષ અને શરભને પણ મહાવેગવાન રાવણિએ યુદ્ધમાં બે-બે બાણોથી વીંધ્યા.
6.46.21
गोलाङ्गूलेश्वरं चैव वालिपुत्रमथाङ्गदम्।
विव्याध बहुभिर्बाणैस्त्वरमाणोऽथ रावणिः ॥ ६.४६.२१ ॥
ગોલાંગૂલોના સ્વામીને અને વાલીપુત્ર અંગદને પણ ત્વરાથી રાવણિએ અનેક બાણોથી વીંધ્યા.
6.46.22
तान् वानरवरान् भित्त्वा शरैरग्निशिखोपमैः।
ननाद बलवांस्तत्र महासत्त्वः स रावणिः ॥ ६.४६.२२ ॥
તે શ્રેષ્ઠ વાનરોને અગ્નિજ્વાળા સમાન બાણોથી વીંધીને, બળવાન અને મહાસત્ત્વશાળી રાવણિ ત્યાં ગર્જ્યો.
6.46.23
तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रसयित्वा च वानरान्।
प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६.४६.२३ ॥
બાણોની ધારથી તેમને પીડિત કરીને અને વાનરોને ભયભીત કરીને, મહાબાહુ રાવણિ જોરથી હસ્યો અને આ વચન બોલ્યો.
6.46.24
शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे।
सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः ॥ ६.४६.२४ ॥
ભયાનક શરબંધનથી મેં સેનાના મોખરે બાંધેલા આ બે ભાઈઓને જુઓ, હે રાક્ષસો!
6.46.25
एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः।
परं विस्मयमापन्नाः कर्मणा तेन हर्षिताः ॥ ६.४६.२५ ॥
આમ કહેવાયેલા તે બધા કપટયોદ્ધા રાક્ષસો અત્યંત વિસ્મિત થયા અને તે કર્મથી હર્ષિત થયા.
6.46.26
विनेदुश्च महानादान् सर्वे ते जलदोपमाः।
हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन् ॥ ६.४६.२६ ॥
તે બધા મેઘ સમાન મહાન ગર્જના કરવા લાગ્યા; 'રામ હણાયો' એમ જાણીને રાવણિ (ઇન્દ્રજિત)નો સંપૂર્ણ સત્કાર કર્યો.
6.46.27
निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत ॥ ६.४६.२७ ॥
ત્યારે ભૂમિ પર હલનચલન વિના અને શ્વાસ વિના પડેલા રામ અને લક્ષ્મણ એ બંને ભાઈઓને જોઈને તેઓ હણાયા છે એમ તેમણે માની લીધું.
6.46.28
हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित् समितिञ्जयः।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन् सर्वनैर्ऋतान् ॥ ६.४६.२८ ॥
હર્ષથી ભરાયેલો, યુદ્ધવિજયી ઇન્દ્રજિત સર્વ નૈરૃતોને (રાક્ષસોને) હર્ષિત કરતો લંકા નગરીમાં પ્રવેશ્યો.
6.46.29
रामलक्ष्मणयोर्दृष्ट्वा शरीरे सायकैश्चिते।
सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत् ॥ ६.४६.२९ ॥
રામ અને લક્ષ્મણના શરીર બાણોથી ભરેલાં જોઈને, તેમનાં બધાં અંગોપાંગ જોઈને સુગ્રીવના મનમાં ભય પેસી ગયો.
6.46.30
तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः।
सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम् ॥ ६.४६.३० ॥
ભયભીત વાનરરાજ સુગ્રીવને, આંસુભર્યા મુખ અને શોકથી વ્યાકુળ નેત્રો સાથે, દીનભાવે વિભીષણે કહ્યું.
6.46.31
अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम्।
एवंप्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः ॥ ६.४६.३१ ॥
સુગ્રીવ, ભય બસ; આંસુનો વેગ રોકો. યુદ્ધો પ્રાયઃ એવાં જ હોય છે; વિજય નિશ્ચિત નથી.
6.46.32
सभाग्यशेषतास्माकं यदि वीर भविष्यति।
मोहमेतौ प्रहास्येते महात्मानौ महाबलौ ॥ ६.४६.३२ ॥
વીર, આપણું બાકી રહેલું સૌભાગ્ય હશે તો એ બે મહાત્મા, મહાબળવાન, મોહ છોડશે.
6.46.33
पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर।
सत्यधर्माभिरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम् ॥ ६.४६.३३ ॥
વાનર, તું પોતાને અને અનાથ એવા મને પણ સ્થિર કર. સત્ય અને ધર્મમાં અનુરક્ત લોકોને મૃત્યુથી ઉત્પન્ન થતો ભય નથી.
6.46.34
एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना।
सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः ॥ ६.४६.३४ ॥
આમ કહીને વિભીષણે પાણીથી ભીંજાયેલા હાથે સુગ્રીવની સુંદર આંખો લૂછી.
6.46.35
ततः सलिलमादाय विद्यया परिजप्य च।
सुग्रीवनेत्रे धर्मात्मा प्रममार्ज विभीषणः ॥ ६.४६.३५ ॥
પછી પાણી લઈ વિદ્યાથી મંત્રિત કરીને ધર્માત્મા વિભીષણે સુગ્રીવની આંખો લૂછી.
6.46.36
विमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः।
अब्रवीत् कालसम्प्राप्तमसम्भ्रान्तमिदं वचः ॥ ६.४६.३६ ॥
તે બુદ્ધિમાન વાનરરાજનું મુખ લૂછીને વિભીષણે આ સમયોચિત, અવિચલ વચન કહ્યું.
6.46.37
न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमवलम्बितुम्।
अतिस्नेहोऽपि कालेऽस्मिन् मरणायोपकल्पते ॥ ६.४६.३७ ॥
હે કપિરાજેન્દ્ર, હવે નિર્બળતાનો આશ્રય લેવાનો સમય નથી. આ સમયે અતિ સ્નેહ પણ મૃત્યુનું કારણ બની શકે.
6.46.38
तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम्।
हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्तय ॥ ६.४६.३८ ॥
તેથી સર્વ કાર્યોનો નાશ કરનારી નિર્બળતા છોડીને, રામના નેતૃત્વ હેઠળની સેનાઓના હિતનો વિચાર કરો.
6.46.39
अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत्संज्ञाविपर्ययः।
लब्धसंज्ञौ हि काकुत्स्थौ भयं नौ व्यपनेष्यतः ॥ ६.४६.३९ ॥
અથવા, રામ ભાનમાં આવે ત્યાં સુધી તેમનું રક્ષણ કરવામાં આવે. ભાન પાછું આવતાં એ બંને કાકુત્સ્થ આપણો ભય દૂર કરશે.
6.46.40
नैतत् किंचन रामस्य न च रामो मुमूर्षति।
नह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम् ॥ ६.४६.४० ॥
આ રામ માટે કંઈ નથી; રામ મૃત્યુ ઇચ્છતા નથી. જેમનું આયુષ્ય પૂરું થયું હોય તેમને છોડી જનારી દુર્લભ લક્ષ્મી તેમને નહીં છોડે.
6.46.41
तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम्।
यावत् सैन्यानि सर्वाणि पुनः संस्थापयाम्यहम् ॥ ६.४६.४१ ॥
તેથી તમે પોતાને ધીરજ આપો અને તમારા સૈન્યને પણ ધીરજ આપો; જ્યાં સુધી હું સર્વ સેનાઓને ફરીથી સ્થિર ન કરું ત્યાં સુધી.
6.46.42
एते हि फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः।
कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिसत्तम ॥ ६.४६.४२ ॥
હે હરિશ્રેષ્ઠ, આ વાનરો ભયથી આંખો પહોળી કરીને વ્યાકુળ થઈ ગયા છે; એક કાનથી બીજા કાને આ વાત ફેલાઈ રહી છે.
6.46.43
मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं सम्प्रहर्षितम्।
त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम् ॥ ६.४६.४३ ॥
મને આગળ ધસતો અને સેના હર્ષિત થયેલી જોઈને, પહેલાં પહેરેલી માળાની જેમ વાનરો પોતાનો ભય છોડી દો.
6.46.44
समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः।
विद्रुतं वानरानीकं तत् समाश्वासयत् पुनः ॥ ६.४६.४४ ॥
રાક્ષસરાજ વિભીષણે સુગ્રીવને આશ્વાસન આપીને, ભાગી ગયેલી વાનરસેનાને ફરી ધીરજ આપી.
6.46.45
इन्द्रजित् तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः।
विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत् ॥ ६.४६.४५ ॥
મહામાયાવી ઇન્દ્રજિત સમસ્ત સેનાથી ઘેરાઈને લંકા નગરીમાં પ્રવેશ્યો અને પિતા પાસે ગયો.
6.46.46
तत्र रावणमासाद्य अभिवाद्य कृताञ्जलिः।
आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४६.४६ ॥
ત્યાં રાવણ પાસે પહોંચી, હાથ જોડી વંદન કરીને ઇન્દ્રજિતે પિતાને રામ અને લક્ષ્મણ માર્યા ગયા છે એવા પ્રિય સમાચાર કહ્યા.
6.46.47
उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे।
रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ ॥ ६.४६.४७ ॥
ત્યારે હર્ષિત થઈને રાવણ ઊભો થયો અને બંને શત્રુઓ પાડી દેવાયા છે એ સાંભળી રાક્ષસોની વચ્ચે પુત્રને આલિંગન આપ્યું.
6.46.48
उपाघ्राय च तं मूर्ध्नि पप्रच्छ प्रीतमानसः।
पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे तस्मै न्यवेदयत् ॥ ६.४६.४८ ॥
તેનું મસ્તક સૂંઘી, પ્રસન્ન મનથી તેણે પૂછ્યું; પૂછતાં ઇન્દ્રજિતે જે બન્યું હતું તે પિતાને યથાવત્ કહ્યું.
6.46.49
यथा तौ शरबन्धेन निश्चेष्टौ निष्प्रभौ कृतौ ॥ ६.४६.४९ ॥
બાણબંધનથી તે બંને જેમ નિશ્ચેષ્ટ અને નિષ્પ્રભ થઈ ગયા હતા.
6.46.50
स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा
श्रुत्वा गिरं तस्य महारथस्य।
जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थं
प्रहृष्टवाचाभिननन्द पुत्रम् ॥ ६.४६.५० ॥
હર્ષના વેગથી ભરેલા અંતરાત્માથી તે મહારથીનું વચન સાંભળીને દશરથપુત્રનો ઉત્પન્ન થયેલો તાવ ઊતરી ગયો, અને હર્ષભરી વાણીથી પુત્રને અભિનંદ્યો.