वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.46
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.46.1
ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः।
ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४६.१ ॥
तेव्हा आकाश आणि पृथ्वीकडे पाहणाऱ्या वनवासी वानरांनी बाणांनी आच्छादलेले दोन बंधू राम आणि लक्ष्मण पाहिले.
6.46.2
वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे।
आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः ॥ ६.४६.२ ॥
पावसासारखे बाण सोडून ते राक्षस आपले काम संपवून परतल्यावर सुग्रीवासह विभीषण त्या ठिकाणी आला.
6.46.3
नीलश्च द्विविदो मैन्दः सुषेणः कुमुदोऽङ्गदः।
तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ ॥ ६.४६.३ ॥
नील, द्विविद, मैंद, सुषेण, कुमुद आणि अंगद हनुमानासह लगेच दोन राघवांसाठी शोक करू लागले.
6.46.4
अचेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितेन परिप्लुतौ।
शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पगौ ॥ ६.४६.४ ॥
ते दोघे निश्चल, मंद श्वास घेत, रक्ताने भिजलेले, बाणांच्या जाळ्याने झाकलेले, स्तब्ध होऊन बाणशय्येवर पडलेले होते.
6.46.5
निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ।
रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तपनीयाविव ध्वजौ ॥ ६.४६.५ ॥
साप जसे फुत्कारे टाकतात तसे, निश्चल, मंद पराक्रमाने, रक्ताच्या प्रवाहाने अंग माखलेले, सोनेरी ध्वजांसारखे ते पडलेले होते.
6.46.6
तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ।
यूथपैः स्वैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः ॥ ६.४६.६ ॥
वीरशय्येवर पडलेले ते दोन वीर मंद हालचाल करत होते; त्यांचे स्वतःचे यूथपती अश्रूंनी व्याकूळ डोळ्यांनी त्यांच्याभोवती उभे होते.
6.46.7
राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमन्वितौ।
बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः ॥ ६.४६.७ ॥
बाणांच्या जाळ्यात वेढलेल्या आणि पडलेल्या दोन राघवांना पाहून विभीषणासह सर्व वानर व्यथित झाले.
6.46.8
अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः।
न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे ॥ ६.४६.८ ॥
आकाश आणि सर्व दिशा पाहत असूनही वानरांना मायेने लपलेला रावणपुत्र युद्धात दिसला नाही.
6.46.9
तं तु मायाप्रतिच्छन्नं माययैव विभीषणः।
वीक्षमाणो ददर्शाग्रे भ्रातुः पुत्रमवस्थितम्।
तमप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ॥ ६.४६.९ ॥
मायेने लपलेल्या त्याला विभीषणाने मायेनेच पाहिले; आपल्या भावाचा पुत्र समोर उभा असलेला पाहिला — अतुल्य पराक्रमी, युद्धात ज्याचा प्रतिस्पर्धी नाही असा.
6.46.10
ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद् विभीषणः।
तेजसा यशसा चैव विक्रमेण च संयुतः ॥ ६.४६.१० ॥
वरदानामुळे विभीषणाने अदृश्य झालेल्या त्या वीराला पाहिले; तो तेज, यश आणि पराक्रमाने युक्त होता.
6.46.11
इन्द्रजित् त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च।
उवाच परमप्रीतो हर्षयन् सर्वराक्षसान् ॥ ६.४६.११ ॥
इंद्रजिताने आपले कर्म आणि ते दोघे पडलेले पाहून अत्यंत आनंदित होऊन सर्व राक्षसांना उत्तेजित करत म्हटले.
6.46.12
दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ।
सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४६.१२ ॥
दूषण आणि खराचे वध करणारे, महाबलवान दोन भाऊ राम आणि लक्ष्मण माझ्या बाणांनी धराशायी झाले आहेत.
6.46.13
नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात्।
सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः ॥ ६.४६.१३ ॥
या दोघांना या बाणबंधनातून सोडवणे शक्य नाही, ऋषिसमूहांसह सर्व देव आणि असुर एकत्र आले तरीही.
6.46.14
यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम।
अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वरी ॥ ६.४६.१४ ॥
ज्यांच्यामुळे चिंतेत बुडालेले, शोकपीडित माझे वडील शरीराने शय्येला स्पर्श न करता रात्र घालवतात.
6.46.15
कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला।
सोऽयं मूलहरोऽनर्थः सर्वेषां शमितो मया ॥ ६.४६.१५ ॥
ज्यांच्यामुळे ही संपूर्ण लंका पावसाळ्यातील नदीप्रमाणे खवळली आहे, सर्वांचे मूळ उखडणारे ते संकट मी शमवले आहे.
6.46.16
रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम्।
विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः ॥ ६.४६.१६ ॥
राम, लक्ष्मण आणि सर्व वनवासींचे पराक्रम शरद ऋतूतील ढगांप्रमाणे निष्फळ ठरले.
6.46.17
एवमुक्त्वा तु तान् सर्वान् राक्षसान् परिपश्यतः।
यूथपानपि तान् सर्वांस्ताडयत् स च रावणिः ॥ ६.४६.१७ ॥
असे त्या सर्व राक्षसांना सांगून, ते पाहत असतानाच रावणपुत्राने त्या सर्व यूथपतींनाही प्रहार केला.
6.46.18
नीलं नवभिराहत्य मैन्दं सद्विविदं तथा।
त्रिभिस्त्रिभिरमित्रघ्नस्तताप परमेषुभिः ॥ ६.४६.१८ ॥
नीलाला नऊ बाणांनी प्रहार करून, आणि मैंद व द्विविद यांनाही तसेच प्रत्येकी तीन उत्तम बाणांनी शत्रुघातकाने पीडा दिली.
6.46.19
जाम्बवन्तं महेष्वासो विद्ध्वा बाणेन वक्षसि।
हनूमतो वेगवतो विससर्ज शरान् दश ॥ ६.४६.१९ ॥
महाधनुर्धराने जांबवानाच्या छातीवर बाण मारून, वेगवान हनुमानावर दहा बाण सोडले.
6.46.20
गवाक्षं शरभं चैव तावप्यमितविक्रमौ।
द्वाभ्यां द्वाभ्यां महावेगो विव्याध युधि रावणिः ॥ ६.४६.२० ॥
अमर्याद पराक्रमी गवाक्ष आणि शरभ यांनाही महावेगवान रावणीने युद्धात दोन-दोन बाणांनी भेदले.
6.46.21
गोलाङ्गूलेश्वरं चैव वालिपुत्रमथाङ्गदम्।
विव्याध बहुभिर्बाणैस्त्वरमाणोऽथ रावणिः ॥ ६.४६.२१ ॥
गोलांगूलाधिपती आणि वालीपुत्र अंगद यांनाही त्वरेने रावणीने अनेक बाणांनी भेदले.
6.46.22
तान् वानरवरान् भित्त्वा शरैरग्निशिखोपमैः।
ननाद बलवांस्तत्र महासत्त्वः स रावणिः ॥ ६.४६.२२ ॥
त्या श्रेष्ठ वानरांना अग्निज्वालांसारख्या बाणांनी भेदून, बलवान आणि महासत्त्व असलेला तो रावणी तेथे गर्जला.
6.46.23
तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रसयित्वा च वानरान्।
प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६.४६.२३ ॥
बाणांच्या वर्षावाने त्यांना पीडित करून आणि वानरांना भयभीत करून, महाबाहू रावणी जोरात हसला आणि हे वचन बोलला.
6.46.24
शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे।
सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः ॥ ६.४६.२४ ॥
भयानक शरबंधनाने मी सेनेच्या अग्रभागी बांधलेल्या या दोन भावांकडे पाहा, हे राक्षसांनो!
6.46.25
एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः।
परं विस्मयमापन्नाः कर्मणा तेन हर्षिताः ॥ ६.४६.२५ ॥
असे सांगितल्यावर ते सर्व कपटयोद्धे राक्षस अत्यंत विस्मित झाले आणि त्या कृत्याने हर्षित झाले.
6.46.26
विनेदुश्च महानादान् सर्वे ते जलदोपमाः।
हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन् ॥ ६.४६.२६ ॥
ते सर्व मेघांसारखे मोठे गर्जना करू लागले; 'राम मारला गेला' हे जाणून त्यांनी रावणिचा (इंद्रजिताचा) पूर्ण सन्मान केला.
6.46.27
निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत ॥ ६.४६.२७ ॥
तेव्हा जमिनीवर निश्चल आणि निःश्वास झालेल्या राम व लक्ष्मण या दोन भावांना पाहून ते मेले असावेत असे त्यांनी मानले.
6.46.28
हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित् समितिञ्जयः।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन् सर्वनैर्ऋतान् ॥ ६.४६.२८ ॥
आनंदाने भरलेला, युद्धविजयी इंद्रजित सर्व नैर्ऋतांना (राक्षसांना) हर्षवीत करत लंका नगरीत प्रवेशला.
6.46.29
रामलक्ष्मणयोर्दृष्ट्वा शरीरे सायकैश्चिते।
सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत् ॥ ६.४६.२९ ॥
राम व लक्ष्मण यांची शरीरे बाणांनी भरलेली पाहून, त्यांचे सर्व अवयव पाहून, सुग्रीवाच्या मनात भय शिरले.
6.46.30
तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः।
सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम् ॥ ६.४६.३० ॥
घाबरलेल्या वानरराज सुग्रीवाला, अश्रुपूर्ण मुखाने आणि शोकाने व्याकूळ डोळ्यांनी, दीनपणे विभीषण बोलला.
6.46.31
अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम्।
एवंप्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः ॥ ६.४६.३१ ॥
सुग्रीवा, भय पुरे; अश्रूंचा वेग आवर. युद्धे सहसा अशीच असतात; विजय निश्चित नसतो.
6.46.32
सभाग्यशेषतास्माकं यदि वीर भविष्यति।
मोहमेतौ प्रहास्येते महात्मानौ महाबलौ ॥ ६.४६.३२ ॥
वीरा, आपले उरलेले भाग्य राहिले तर ते दोन महात्मे, महाबलवान, मोह सोडतील.
6.46.33
पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर।
सत्यधर्माभिरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम् ॥ ६.४६.३३ ॥
वानरा, स्वतःला आणि अनाथ अशा मलाही स्थिर कर. सत्य आणि धर्मात रमणाऱ्यांना मृत्यूमुळे भय नसते.
6.46.34
एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना।
सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः ॥ ६.४६.३४ ॥
असे बोलून विभीषणाने पाण्याने ओल्या झालेल्या हाताने सुग्रीवाचे सुंदर डोळे पुसले.
6.46.35
ततः सलिलमादाय विद्यया परिजप्य च।
सुग्रीवनेत्रे धर्मात्मा प्रममार्ज विभीषणः ॥ ६.४६.३५ ॥
मग पाणी घेऊन विद्येने मंत्रून धर्मात्मा विभीषणाने सुग्रीवाचे डोळे पुसले.
6.46.36
विमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः।
अब्रवीत् कालसम्प्राप्तमसम्भ्रान्तमिदं वचः ॥ ६.४६.३६ ॥
त्या बुद्धिमान वानरराजाचे तोंड पुसून विभीषणाने हे समयोचित, अविचल वचन सांगितले.
6.46.37
न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमवलम्बितुम्।
अतिस्नेहोऽपि कालेऽस्मिन् मरणायोपकल्पते ॥ ६.४६.३७ ॥
हे कपिराजेन्द्रा, आता दुर्बलतेचा आधार घेण्याची वेळ नाही. या वेळी अतिस्नेहही मृत्यूला कारणीभूत ठरू शकतो.
6.46.38
तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम्।
हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्तय ॥ ६.४६.३८ ॥
म्हणून सर्व कार्यांचा नाश करणारी दुर्बलता सोडून, रामाच्या नेतृत्वाखालील सैन्याच्या हिताचा विचार करा.
6.46.39
अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत्संज्ञाविपर्ययः।
लब्धसंज्ञौ हि काकुत्स्थौ भयं नौ व्यपनेष्यतः ॥ ६.४६.३९ ॥
किंवा, राम शुद्धीवर येईपर्यंत त्याचे रक्षण केले जावे. शुद्धी आल्यावर ते दोन काकुत्स्थ आमची भीती दूर करतील.
6.46.40
नैतत् किंचन रामस्य न च रामो मुमूर्षति।
नह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम् ॥ ६.४६.४० ॥
हे रामासाठी काहीच नाही; राम मरू इच्छित नाहीत. ज्यांचे आयुष्य संपले आहे त्यांना सोडून जाणारी दुर्लभ लक्ष्मी यांना सोडणार नाही.
6.46.41
तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम्।
यावत् सैन्यानि सर्वाणि पुनः संस्थापयाम्यहम् ॥ ६.४६.४१ ॥
म्हणून स्वतःला धीर द्या, आणि आपल्या सैन्यालाही धीर द्या; जोपर्यंत मी सर्व सैन्य पुन्हा स्थिर करत नाही तोपर्यंत.
6.46.42
एते हि फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः।
कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिसत्तम ॥ ६.४६.४२ ॥
हे हरिश्रेष्ठा, हे वानर भयाने डोळे विस्फारून गोंधळले आहेत; एका कानातून दुसऱ्या कानात ही बातमी पसरत आहे.
6.46.43
मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं सम्प्रहर्षितम्।
त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम् ॥ ६.४६.४३ ॥
मला पुढे धावताना आणि सैन्य आनंदित झालेले पाहून, पूर्वी वापरलेल्या माळेप्रमाणे वानरांनी भीती सोडून द्यावी.
6.46.44
समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः।
विद्रुतं वानरानीकं तत् समाश्वासयत् पुनः ॥ ६.४६.४४ ॥
राक्षसराज विभीषणाने सुग्रीवाचे सांत्वन करून, पळून गेलेल्या वानरसेनेला पुन्हा धीर दिला.
6.46.45
इन्द्रजित् तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः।
विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत् ॥ ६.४६.४५ ॥
महामायावी इंद्रजित सर्व सैन्याने वेढलेला असताना लंका नगरीत प्रवेशला आणि पित्याजवळ गेला.
6.46.46
तत्र रावणमासाद्य अभिवाद्य कृताञ्जलिः।
आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४६.४६ ॥
तेथे रावणाजवळ जाऊन, हात जोडून अभिवादन करून इंद्रजिताने पित्याला राम आणि लक्ष्मण मारले गेले, ही प्रिय बातमी सांगितली.
6.46.47
उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे।
रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ ॥ ६.४६.४७ ॥
तेव्हा आनंदित होऊन रावण उठला आणि दोन्ही शत्रू पाडले गेले हे ऐकून राक्षसांमध्ये त्याने पुत्राला आलिंगन दिले.
6.46.48
उपाघ्राय च तं मूर्ध्नि पप्रच्छ प्रीतमानसः।
पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे तस्मै न्यवेदयत् ॥ ६.४६.४८ ॥
त्याच्या मस्तकाचे चुंबन घेऊन प्रसन्न मनाने त्याने विचारले; विचारल्यावर इंद्रजिताने जे घडले होते ते पित्याला यथावत सांगितले.
6.46.49
यथा तौ शरबन्धेन निश्चेष्टौ निष्प्रभौ कृतौ ॥ ६.४६.४९ ॥
बाणबंधनाने ते दोघे जसे निश्चेष्ट आणि निष्प्रभ झाले होते.
6.46.50
स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा
श्रुत्वा गिरं तस्य महारथस्य।
जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थं
प्रहृष्टवाचाभिननन्द पुत्रम् ॥ ६.४६.५० ॥
हर्षाच्या वेगाने भरलेल्या अंतःकरणाने त्या महारथाचे वचन ऐकून दशरथपुत्राचा उत्पन्न झालेला ताप सुटला आणि आनंदी वाणीने त्याने पुत्राचे अभिनंदन केले.