वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.46
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.46.1
ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः।
ददृशुः संततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४६.१ ॥
तब आकाश और पृथ्वी की ओर देखते हुए वनवासी वानरों ने बाणों से आच्छादित दोनों भाई राम और लक्ष्मण को देखा।
6.46.2
वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे।
आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः ॥ ६.४६.२ ॥
जब वह देव-समान राक्षस अपना कार्य पूरा करके बाण-वर्षा रोककर चला गया, तब सुग्रीव के साथ विभीषण उस स्थान पर आए।
6.46.3
नीलश्च द्विविदो मैन्दः सुषेणः कुमुदोऽङ्गदः।
तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ ॥ ६.४६.३ ॥
नील, द्विविद, मैन्द, सुषेण, कुमुद और अंगद, हनुमान के साथ शीघ्र ही दोनों रघुवंशियों के लिए शोक करने लगे।
6.46.4
अचेष्टौ मन्दनिःश्वासौ शोणितेन परिप्लुतौ।
शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पगौ ॥ ६.४६.४ ॥
वे दोनों निश्चेष्ट थे, धीमी साँस ले रहे थे, रक्त से भीगे हुए थे, बाणों के जाल से ढके हुए, स्तब्ध होकर बाणों की शय्या पर लेटे थे।
6.46.5
निःश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ।
रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तपनीयाविव ध्वजौ ॥ ६.४६.५ ॥
वे दोनों साँप की तरह फुफकारते, निश्चेष्ट और मंद पराक्रम वाले, रक्त-धारा से लिपटे अंगों वाले, सुनहरे ध्वजों के समान पड़े थे।
6.46.6
तौ वीरशयने वीरौ शयानौ मन्दचेष्टितौ।
यूथपैः स्वैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः ॥ ६.४६.६ ॥
वीर-शय्या पर लेटे उन दोनों वीरों की चेष्टा मंद थी; उनके अपने यूथपति आँसू-भरी व्याकुल आँखों से उन्हें घेरे खड़े थे।
6.46.7
राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमन्वितौ।
बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः ॥ ६.४६.७ ॥
राघवों को शरजाल से आच्छादित होकर गिरा हुआ देखकर विभीषण सहित सभी वानर व्यथित हो गए।
6.46.8
अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः।
न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे ॥ ६.४६.८ ॥
आकाश और सभी दिशाओं को देखते हुए भी वानरों ने माया से छिपे हुए रावणपुत्र को युद्ध में नहीं देखा।
6.46.9
तं तु मायाप्रतिच्छन्नं माययैव विभीषणः।
वीक्षमाणो ददर्शाग्रे भ्रातुः पुत्रमवस्थितम्।
तमप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ॥ ६.४६.९ ॥
माया से छिपे उस रावणपुत्र को विभीषण ने माया से ही देखा; उसने अपने भाई के पुत्र को सामने खड़ा देखा — अनुपम कर्म करने वाले, युद्ध में अप्रतिम प्रतिद्वंद्वी को।
6.46.10
ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद् विभीषणः।
तेजसा यशसा चैव विक्रमेण च संयुतः ॥ ६.४६.१० ॥
वरदान के कारण विभीषण ने अदृश्य हुए उस वीर को देख लिया; वह तेज, यश और पराक्रम से संपन्न था।
6.46.11
इन्द्रजित् त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च।
उवाच परमप्रीतो हर्षयन् सर्वराक्षसान् ॥ ६.४६.११ ॥
इन्द्रजित् ने अपना कर्म देखा और उन दोनों को पड़ा हुआ देखकर अत्यंत प्रसन्न होकर सभी राक्षसों को हर्षित करते हुए कहा।
6.46.12
दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ।
सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४६.१२ ॥
दूषण और खर के वध करने वाले, महाबलशाली दोनों भाई राम और लक्ष्मण मेरे बाणों से मार गिराए गए हैं।
6.46.13
नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात्।
सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः ॥ ६.४६.१३ ॥
इन दोनों को इस बाण-बंधन से छुड़ाना संभव नहीं है, चाहे सभी देवता और असुर, ऋषि-समूहों सहित, एकत्र होकर भी प्रयास करें।
6.46.14
यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम।
अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वरी ॥ ६.४६.१४ ॥
जिनके कारण चिंता में डूबे, शोक से पीड़ित मेरे पिता रात भर अपने शरीर से शय्या का स्पर्श किए बिना ही रात बिताते हैं।
6.46.15
कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला।
सोऽयं मूलहरोऽनर्थः सर्वेषां शमितो मया ॥ ६.४६.१५ ॥
जिनके कारण यह संपूर्ण लंका वर्षा-ऋतु की नदी की भाँति व्याकुल हो गई है, वह सबकी जड़ उखाड़ने वाली विपत्ति मैंने शांत कर दी है।
6.46.16
रामस्य लक्ष्मणस्यैव सर्वेषां च वनौकसाम्।
विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः ॥ ६.४६.१६ ॥
राम, लक्ष्मण और सभी वनवासियों के सभी पराक्रम व्यर्थ रहे, जैसे शरद-ऋतु के बादल (बरसे बिना व्यर्थ हो जाते हैं)।
6.46.17
एवमुक्त्वा तु तान् सर्वान् राक्षसान् परिपश्यतः।
यूथपानपि तान् सर्वांस्ताडयत् स च रावणिः ॥ ६.४६.१७ ॥
इस प्रकार उन सभी राक्षसों से कहकर, उनके देखते-देखते, रावण-पुत्र ने उन सभी यूथपतियों पर भी प्रहार किया।
6.46.18
नीलं नवभिराहत्य मैन्दं सद्विविदं तथा।
त्रिभिस्त्रिभिरमित्रघ्नस्तताप परमेषुभिः ॥ ६.४६.१८ ॥
नील को नौ बाणों से प्रहार करके, और मैन्द तथा द्विविद को भी, शत्रुहंता ने तीन-तीन परम बाणों से पीड़ित किया।
6.46.19
जाम्बवन्तं महेष्वासो विद्ध्वा बाणेन वक्षसि।
हनूमतो वेगवतो विससर्ज शरान् दश ॥ ६.४६.१९ ॥
महान धनुर्धर ने जाम्बवान को बाण से छाती में घायल करके, वेगवान हनुमान पर दस बाण छोड़े।
6.46.20
गवाक्षं शरभं चैव तावप्यमितविक्रमौ।
द्वाभ्यां द्वाभ्यां महावेगो विव्याध युधि रावणिः ॥ ६.४६.२० ॥
अपार पराक्रमी गवाक्ष और शरभ को भी, महावेगी रावणि ने युद्ध में दो-दो बाणों से बींध दिया।
6.46.21
गोलाङ्गूलेश्वरं चैव वालिपुत्रमथाङ्गदम्।
विव्याध बहुभिर्बाणैस्त्वरमाणोऽथ रावणिः ॥ ६.४६.२१ ॥
गोलाङ्गूल के स्वामी और बाली-पुत्र अंगद को भी, शीघ्रता करते हुए रावणि ने अनेक बाणों से बींध दिया।
6.46.22
तान् वानरवरान् भित्त्वा शरैरग्निशिखोपमैः।
ननाद बलवांस्तत्र महासत्त्वः स रावणिः ॥ ६.४६.२२ ॥
उन श्रेष्ठ वानरों को अग्निज्वाला के समान बाणों से छेदकर, वह बलवान और महासत्त्वशाली रावणि वहाँ गरज उठा।
6.46.23
तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रसयित्वा च वानरान्।
प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६.४६.२३ ॥
उन्हें बाणों की बाढ़ से पीड़ित और वानरों को भयभीत करके, महाबाहु रावणि जोर से हँसा और यह वचन बोला।
6.46.24
शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे।
सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः ॥ ६.४६.२४ ॥
भयानक शरबंधन से मेरे द्वारा सेना के मुख पर बँधे हुए ये दोनों भाई, हे राक्षसो, देखो!
6.46.25
एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः।
परं विस्मयमापन्नाः कर्मणा तेन हर्षिताः ॥ ६.४६.२५ ॥
ऐसा कहे जाने पर वे सभी छली योद्धा राक्षस अत्यंत विस्मित हुए और उस कर्म से हर्षित हो गए।
6.46.26
विनेदुश्च महानादान् सर्वे ते जलदोपमाः।
हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन् ॥ ६.४६.२६ ॥
वे सभी मेघों के समान गरजने लगे और 'राम मारे गए' ऐसा जानकर रावणि (इन्द्रजित) का सम्मान किया।
6.46.27
निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत ॥ ६.४६.२७ ॥
तब भूमि पर निश्चल और निःश्वास रहित उन दोनों भाइयों राम और लक्ष्मण को देखकर उन्होंने मान लिया कि वे मारे गए हैं।
6.46.28
हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित् समितिञ्जयः।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन् सर्वनैर्ऋतान् ॥ ६.४६.२८ ॥
हर्ष से भरे हुए, युद्ध में विजयी इन्द्रजित ने सभी निर्ऋतों (राक्षसों) को हर्षित करते हुए लङ्का नगरी में प्रवेश किया।
6.46.29
रामलक्ष्मणयोर्दृष्ट्वा शरीरे सायकैश्चिते।
सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत् ॥ ६.४६.२९ ॥
राम और लक्ष्मण के शरीर बाणों से भरे हुए देखकर, और उनके सभी अंग-उपांगों को देखकर, सुग्रीव के मन में भय समा गया।
6.46.30
तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः।
सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम् ॥ ६.४६.३० ॥
भयभीत वानरराज सुग्रीव से विभीषण ने, आँसुओं से भरे मुख और शोक से व्याकुल नेत्रों के साथ, दीन स्वर में ये बातें कहीं।
6.46.31
अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम्।
एवंप्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः ॥ ६.४६.३१ ॥
सुग्रीव, भय मत करो, आँसुओं का वेग रोको। युद्ध प्रायः ऐसे ही होते हैं; विजय निश्चित नहीं होती।
6.46.32
सभाग्यशेषतास्माकं यदि वीर भविष्यति।
मोहमेतौ प्रहास्येते महात्मानौ महाबलौ ॥ ६.४६.३२ ॥
वीर, यदि हमारा शेष सौभाग्य बना रहा, तो ये दोनों महात्मा, महाबली, मोह को त्याग देंगे।
6.46.33
पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर।
सत्यधर्माभिरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम् ॥ ६.४६.३३ ॥
वानर, अपने को और असहाय मुझको भी संभालो। सत्य और धर्म में अनुरक्त लोगों को मृत्यु से उत्पन्न भय नहीं होता।
6.46.34
एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना।
सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः ॥ ६.४६.३४ ॥
ऐसा कहकर विभीषण ने जल से भीगे हाथ से सुग्रीव की सुंदर आँखें पोंछ दीं।
6.46.35
ततः सलिलमादाय विद्यया परिजप्य च।
सुग्रीवनेत्रे धर्मात्मा प्रममार्ज विभीषणः ॥ ६.४६.३५ ॥
फिर जल लेकर और विद्या से मंत्रित करके धर्मात्मा विभीषण ने सुग्रीव की आँखें पोंछीं।
6.46.36
विमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः।
अब्रवीत् कालसम्प्राप्तमसम्भ्रान्तमिदं वचः ॥ ६.४६.३६ ॥
उस बुद्धिमान वानरराज का मुख पोंछकर विभीषण ने यह समयोचित, शांत वचन कहा।
6.46.37
न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमवलम्बितुम्।
अतिस्नेहोऽपि कालेऽस्मिन् मरणायोपकल्पते ॥ ६.४६.३७ ॥
हे कपिराजेन्द्र, यह समय दुर्बलता का सहारा लेने का नहीं है। इस समय अत्यधिक स्नेह भी मृत्यु का कारण बन सकता है।
6.46.38
तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम्।
हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्तय ॥ ६.४६.३८ ॥
इसलिए दुर्बलता को त्यागकर, जो सभी कार्यों का नाश करती है, राम के नेतृत्व में चलने वाली सेनाओं के हित का विचार करो।
6.46.39
अथ वा रक्ष्यतां रामो यावत्संज्ञाविपर्ययः।
लब्धसंज्ञौ हि काकुत्स्थौ भयं नौ व्यपनेष्यतः ॥ ६.४६.३९ ॥
अथवा जब तक राम की चेतना लौट नहीं आती, तब तक उनकी रक्षा की जाए। चेतना प्राप्त होने पर काकुत्स्थ दोनों हमारा भय दूर कर देंगे।
6.46.40
नैतत् किंचन रामस्य न च रामो मुमूर्षति।
नह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम् ॥ ६.४६.४० ॥
यह राम के लिए कुछ भी नहीं है, न राम मरना चाहते हैं। जो लक्ष्मी दुर्लभ है, वह इन्हें नहीं छोड़ेगी, जिनकी आयु समाप्त नहीं हुई है।
6.46.41
तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम्।
यावत् सैन्यानि सर्वाणि पुनः संस्थापयाम्यहम् ॥ ६.४६.४१ ॥
इसलिए अपने आप को धैर्य दो और अपनी सेना को भी धैर्य दो, जब तक मैं सारी सेनाओं को फिर से संगठित कर न लूँ।
6.46.42
एते हि फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः।
कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिसत्तम ॥ ६.४६.४२ ॥
हे हरिश्रेष्ठ, ये वानर भय से चकित हो गए हैं; उनकी आँखें फैल गई हैं, और एक कान से दूसरे कान तक यह बात फैल रही है।
6.46.43
मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं सम्प्रहर्षितम्।
त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम् ॥ ६.४६.४३ ॥
मुझे आगे बढ़ते और सेना को हर्षित देखकर वानर अपना भय त्याग दें, जैसे पहले भोगी हुई माला को त्याग देते हैं।
6.46.44
समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः।
विद्रुतं वानरानीकं तत् समाश्वासयत् पुनः ॥ ६.४६.४४ ॥
राक्षसराज विभीषण ने सुग्रीव को आश्वासन देकर, भागती हुई वानर सेना को फिर से ढाढ़स बँधाया।
6.46.45
इन्द्रजित् तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः।
विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत् ॥ ६.४६.४५ ॥
महामायावी इन्द्रजित ने समस्त सेना से घिरे रहकर लंका नगरी में प्रवेश किया और पिता के पास गया।
6.46.46
तत्र रावणमासाद्य अभिवाद्य कृताञ्जलिः।
आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४६.४६ ॥
वहाँ रावण के पास पहुँचकर, हाथ जोड़कर अभिवादन करके इन्द्रजित ने पिता को यह प्रिय समाचार सुनाया कि राम और लक्ष्मण मारे गए हैं।
6.46.47
उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे।
रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ ॥ ६.४६.४७ ॥
तब हर्षित होकर रावण उठ खड़ा हुआ और राक्षसों के बीच अपने पुत्र को गले लगा लिया, यह सुनकर कि दोनों शत्रु मार गिराए गए हैं।
6.46.48
उपाघ्राय च तं मूर्ध्नि पप्रच्छ प्रीतमानसः।
पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे तस्मै न्यवेदयत् ॥ ६.४६.४८ ॥
सिर सूँघकर प्रसन्न मन से उसने पूछा, और पूछने पर इन्द्रजित ने पिता को जैसा घटा था वैसा ही सब कह सुनाया।
6.46.49
यथा तौ शरबन्धेन निश्चेष्टौ निष्प्रभौ कृतौ ॥ ६.४६.४९ ॥
जैसे उन दोनों को बाणों के बंधन से निश्चेष्ट और निष्प्रभ कर दिया गया था।
6.46.50
स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा
श्रुत्वा गिरं तस्य महारथस्य।
जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थं
प्रहृष्टवाचाभिननन्द पुत्रम् ॥ ६.४६.५० ॥
वह हर्ष के वेग से भरे अंतःकरण वाले होकर उस महारथी की वाणी सुनकर दशरथ-पुत्र का उत्पन्न हुआ ज्वर त्याग बैठे, और प्रसन्न वाणी से पुत्र का अभिनंदन किया।