Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.54

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.54.1

स्वबलस्य च घातेन अङ्गदस्य बलेन च।
राक्षसः क्रोधमाविष्टो वज्रदंष्ट्रो महाबलः ॥ ६.५४.१ ॥

अपने बल के आघात से और अङ्गद के बल से, क्रोध से भरा हुआ वह राक्षस वज्रदंष्ट्र, महाबली था।

6.54.2

विस्फार्य च धनुर्घोरं शक्राशनिसमप्रभम्।
वानराणामनीकानि प्राकिरच्छरवृष्टिभिः ॥ ६.५४.२ ॥

भयंकर धनुष को खींचकर, इन्द्र के वज्र के समान प्रभा वाला वह बाणों की वर्षा से वानर-सेनाओं को छा गया।

6.54.3

राक्षसाश्चापि मुख्यास्ते रथेषु समवस्थिताः।
नानाप्रहरणाः शूराः प्रायुध्यन्त तदा रणे ॥ ६.५४.३ ॥

और वे प्रमुख राक्षस भी रथों पर स्थित होकर, नाना प्रकार के शस्त्र लिए हुए शूरवीर तब रणभूमि में युद्ध करने लगे।

6.54.4

वानराणां च शूरास्तु ते सर्वे प्लवगर्षभाः।
अयुध्यन्त शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः ॥ ६.५४.४ ॥

और वानरों के वे सभी शूरवीर, श्रेष्ठ वानर, हाथों में शिलाएँ लिए, चारों ओर एकत्र होकर युद्ध करने लगे।

6.54.5

तत्रायुधसहस्राणि तस्मिन्नायोधने भृशम्।
राक्षसाः कपिमुख्येषु पातयांचक्रिरे तदा ॥ ६.५४.५ ॥

उस युद्धभूमि में राक्षसों ने तब प्रमुख वानरों पर सहस्रों शस्त्र बड़े वेग से गिराए।

6.54.6

वानराश्चैव रक्षःसु गिरिवृक्षान् महाशिलाः।
प्रवीराः पातयामासुर्मत्तवारणसंनिभाः ॥ ६.५४.६ ॥

और वानर भी, मदमत्त हाथियों के समान वीर वानरों ने राक्षसों पर पर्वत, वृक्ष और विशाल शिलाएँ गिराईं।

6.54.7

शूराणां युध्यमानानां समरेष्वनिवर्तिनाम्।
तद् राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत ॥ ६.५४.७ ॥

समरभूमि में पीछे न हटने वाले शूरवीर योद्धाओं के बीच, और राक्षस-दलों के साथ वह घोर युद्ध छिड़ गया।

6.54.8

प्रभिन्नशिरसः केचिच्छिन्नैः पादैश्च बाहुभिः।
शस्त्रैरर्दितदेहास्तु रुधिरेण समुक्षिताः ॥ ६.५४.८ ॥

कुछ के सिर फट गए थे, कुछ के पैर और भुजाएँ कट गई थीं; शस्त्रों से घायल शरीर खून से लथपथ हो गए थे।

6.54.9

हरयो राक्षसाश्चैव शेरते गां समाश्रिताः।
कङ्कगृध्रबलाढ्याश्च गोमायुकुलसंकुलाः ॥ ६.५४.९ ॥

वानर और राक्षस दोनों भूमि पर पड़े हुए थे; कंक और गिद्धों की शक्ति से भरे और सियारों के झुंडों से घिरे हुए।

6.54.10

कबन्धानि समुत्पेतुर्भीरूणां भीषणानि वै।
भुजपाणिशिरश्छिन्नाश्छिन्नकायाश्च भूतले ॥ ६.५४.१० ॥

भीरुओं को डराने वाले भयानक कबंध (धड़) उठ खड़े हुए; भुजाएँ, हाथ और सिर कटे हुए, शरीर कटे हुए, भूमि पर पड़े थे।

6.54.11

वानरा राक्षसाश्चापि निपेतुस्तत्र भूतले।
ततो वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरम् ॥ ६.५४.११ ॥

वहाँ वानर और राक्षस दोनों भूमि पर गिर पड़े। तब वानर-सेना द्वारा मारे जाते हुए निशाचर (राक्षस)…

6.54.12

प्राभज्यत बलं सर्वं वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः।
राक्षसान् भयवित्रस्तान् हन्यमानान् प्लवंगमैः ॥ ६.५४.१२ ॥

वज्रदंष्ट्र के देखते-देखते उसकी पूरी सेना भाग खड़ी हुई; भय से त्रस्त राक्षस वानरों से मारे जाते हुए…

6.54.13

दृष्ट्वा स रोषताम्राक्षो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान्।
प्रविवेश धनुष्पाणिस्त्रासयन् हरिवाहिनीम् ॥ ६.५४.१३ ॥

उसे देखकर क्रोध से लाल आँखों वाला, पराक्रमी वज्रदंष्ट्र हाथ में धनुष लिए वानर-सेना को भयभीत करता हुआ उसमें घुस गया।

6.54.14

शरैर्विदारयामास कङ्कपत्रैरजिह्मगैः।
बिभेद वानरांस्तत्र सप्ताष्टौ नव पञ्च च ॥ ६.५४.१४ ॥

कंक पक्षियों के पंखों वाले सीधे जाने वाले बाणों से उसने वानरों को चीर डाला; वहाँ सात-आठ, नौ और पाँच वानरों को बींध दिया।

6.54.15

विव्याध परमक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान्।
त्रस्ताः सर्वे हरिगणाः शरैः संकृत्तदेहिनः।
अङ्गदं सम्प्रधावन्ति प्रजापतिमिव प्रजाः ॥ ६.५४.१५ ॥

परम क्रोधित पराक्रमी वज्रदंष्ट्र ने प्रहार किया। भयभीत सभी वानर-समूह, बाणों से शरीर कटे हुए, अंगद की ओर दौड़ पड़े, जैसे प्रजा प्रजापति की ओर दौड़ती है।

6.54.16

ततो हरिगणान् भग्नान् दृष्ट्वा वालिसुतस्तदा।
क्रोधेन वज्रदंष्ट्रं तमुदीक्षन्तमुदैक्षत ॥ ६.५४.१६ ॥

तब वानर-समूहों को भग्न होते देखकर वाली-पुत्र क्रोध से उस वज्रदंष्ट्र की ओर देखने लगा, जो उसी को देख रहा था।

6.54.17

वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौ योयुध्येते परस्परम्।
चेरतुः परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजाविव ॥ ६.५४.१७ ॥

वज्रदंष्ट्र और अंगद दोनों एक-दूसरे से युद्ध करने लगे; अत्यंत क्रुद्ध होकर वे दो मदमत्त वानर-हाथियों की भाँति विचरने लगे।

6.54.18

ततः शतसहस्रेण हरिपुत्रं महाबलम्।
जघान मर्मदेशेषु शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ६.५४.१८ ॥

तब लाखों बाणों से उसने महाबली वानर-पुत्र (अंगद) को मर्मस्थानों पर प्रहार किया—वे बाण अग्निज्वालाओं के समान थे।

6.54.19

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो वालिसूनुर्महाबलः।
चिक्षेप वज्रदंष्ट्राय वृक्षं भीमपराक्रमः ॥ ६.५४.१९ ॥

रक्त से सने सारे अंगों वाले, महाबली, भयंकर पराक्रमी वालि-पुत्र (अंगद) ने वज्रदंष्ट्र पर एक वृक्ष फेंका।

6.54.20

दृष्ट्वा पतन्तं तं वृक्षमसम्भ्रान्तश्च राक्षसः।
चिच्छेद बहुधा सोऽपि मथितः प्रापतद् भुवि ॥ ६.५४.२० ॥

उस वृक्ष को गिरते देख, बिना घबराए उस राक्षस ने उसे अनेक टुकड़ों में काट डाला, और वह भी आघात खाकर धरती पर गिर पड़ा।

6.54.21

तं दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रस्य विक्रमं प्लवगर्षभः।
प्रगृह्य विपुलं शैलं चिक्षेप च ननाद च ॥ ६.५४.२१ ॥

वज्रदंष्ट्र का वह पराक्रम देखकर वानरश्रेष्ठ ने एक विशाल पर्वत-शिखर उठाकर फेंका और गर्जना की।

6.54.22

तमापतन्तं दृष्ट्वा स रथादाप्लुत्य वीर्यवान्।
गदापाणिरसम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत ॥ ६.५४.२२ ॥

उसे अपने ऊपर आते देख वह वीर रथ से कूदकर उतरा, हाथ में गदा लिए बिना घबराए धरती पर दृढ़ होकर खड़ा रहा।

6.54.23

अङ्गदेन शिला क्षिप्ता गत्वा तु रणमूर्धनि।
सचक्रकूबरं साश्वं प्रममाथ रथं तदा ॥ ६.५४.२३ ॥

अंगद द्वारा फेंकी गई शिला युद्धभूमि के अगले भाग तक जाकर उस समय पहिये और धुरे सहित, घोड़ों समेत रथ को चूर-चूर कर गई।

6.54.24

ततोऽन्यच्छिखरं गृह्य विपुलं द्रुमभूषितम्।
वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास वानरः ॥ ६.५४.२४ ॥

फिर वानर ने वृक्षों से सुशोभित एक और विशाल शिखर उठाकर वज्रदंष्ट्र के सिर पर गिरा दिया।

6.54.25

अभवच्छोणितोद्गारी वज्रदंष्ट्रः सुमूर्च्छितः।
मुहूर्तमभवन्मूढो गदामालिङ्ग्य निःश्वसन् ॥ ६.५४.२५ ॥

वज्रदंष्ट्र रक्त उगलता हुआ अत्यंत मूर्छित हो गया। क्षण भर के लिए वह मूढ़ होकर गदा को पकड़े हुए गहरी साँसें लेता रहा।

6.54.26

स लब्धसंज्ञो गदया वालिपुत्रमवस्थितम्।
जघान परमक्रुद्धो वक्षोदेशे निशाचरः ॥ ६.५४.२६ ॥

होश में आकर उस परम क्रुद्ध निशाचर ने गदा से वहाँ खड़े वालिपुत्र अंगद की छाती पर प्रहार किया।

6.54.27

गदां त्यक्त्वा ततस्तत्र मुष्टियुद्धमकुर्वत।
अन्योन्यं जघ्नतुस्तत्र तावुभौ हरिराक्षसौ ॥ ६.५४.२७ ॥

तब गदा छोड़कर वहीं दोनों मुक्कों से लड़ने लगे। वे दोनों—वानर और राक्षस—एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।

6.54.28

रुधिरोद्गारिणौ तौ तु प्रहारैर्जनितश्रमौ।
बभूवतुः सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव ॥ ६.५४.२८ ॥

रक्त उगलते हुए, प्रहारों से थके हुए वे दोनों अत्यंत पराक्रमी होकर मंगल और बुध जैसे प्रतीत हुए।

6.54.29

ततः परमतेजस्वी अङ्गदः प्लवगर्षभः।
उत्पाट्य वृक्षं स्थितवानासीत् पुष्पफलैर्युतः ॥ ६.५४.२९ ॥

तब परम तेजस्वी अंगद, वानरों में श्रेष्ठ, एक वृक्ष उखाड़कर खड़े हो गए; वह वृक्ष फूलों और फलों से युक्त था।

6.54.30

जग्राह चार्षभं चर्म खड्गं च विपुलं शुभम्।
किङ्किणीजालसंछन्नं चर्मणा च परिष्कृतम् ॥ ६.५४.३० ॥

उसने वृषभ-चर्म की ढाल और एक विशाल सुंदर तलवार ग्रहण की; वह तलवार घंटियों के जाल से ढकी थी और चमड़े से सजी थी।

6.54.31

चित्रांश्च रुचिरान् मार्गांश्चेरतुः कपिराक्षसौ।
जघ्नतुश्च तदान्योन्यं नर्दन्तौ जयकांक्षिणौ ॥ ६.५४.३१ ॥

वे दोनों, कपि और राक्षस, विचित्र और सुंदर पैंतरों में घूमे, और विजय की इच्छा से गर्जते हुए एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।

6.54.32

व्रणैः सास्रैरशोभेतां पुष्पिताविव किंशुकौ।
युध्यमानौ परिश्रान्तौ जानुभ्यामवनीं गतौ ॥ ६.५४.३२ ॥

घावों से बहते रक्त के साथ वे दोनों फूले हुए पलाश वृक्षों के समान शोभित हो रहे थे; लड़ते-लड़ते थककर वे घुटनों के बल धरती पर बैठ गए।

6.54.33

निमेषान्तरमात्रेण अङ्गदः कपिकुञ्जरः।
उदतिष्ठत दीप्ताक्षो दण्डाहत इवोरगः ॥ ६.५४.३३ ॥

एक पल में ही कपिकुंजर अंगद दहकती आँखों से उठ खड़े हुए, मानो डंडे से प्रहार खाकर सर्प उठ खड़ा हो।

6.54.34

निर्मलेन सुधौतेन खड्गेनास्य महच्छिरः।
जघान वज्रदंष्ट्रस्य वालिसूनुर्महाबलः ॥ ६.५४.३४ ॥

महाबली वालिपुत्र ने अपनी निर्मल, भली-भाँति चमकाई गई तलवार से वज्रदंष्ट्र का विशाल सिर काट डाला।

6.54.35

रुधिरोक्षितगात्रस्य बभूव पतितं द्विधा।
तच्च तस्य परीताक्षं शुभं खड्गहतं शिरः ॥ ६.५४.३५ ॥

रक्त से लथपथ उसका शरीर दो टुकड़ों में गिर पड़ा, और तलवार से कटा वह सुंदर सिर भी, जिसकी आँखें उलट गई थीं, दूर जा गिरा।

6.54.36

वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसा भयमोहिताः।
त्रस्ता ह्यभ्यद्रवँल्लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमैः।
विषण्णवदना दीना ह्रिया किंचिदवाङ्मुखाः ॥ ६.५४.३६ ॥

वज्रदंष्ट्र को मारा गया देखकर राक्षस भय से मोहित और त्रस्त हो गए; कपियों से मारे जाते हुए वे विषण्ण मुख, दीन और लज्जा से कुछ नीचे मुख किए लंका की ओर भाग चले।

6.54.37

निहत्य तं वज्रधरः प्रतापवान्
स वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये।
जगाम हर्षं महितो महाबलः
सहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः ॥ ६.५४.३७ ॥

उस वज्रधारी के समान प्रतापी वालि-पुत्र अंगद ने उसे मारकर कपि-सेना के बीच हर्ष प्राप्त किया; वह महाबली, सम्मानित, देवताओं से घिरे सहस्रनेत्र (इन्द्र) के समान शोभित हुआ।