वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.54.1
स्वबलस्य च घातेन अङ्गदस्य बलेन च।
राक्षसः क्रोधमाविष्टो वज्रदंष्ट्रो महाबलः ॥ ६.५४.१ ॥
स्वतःच्या बलाच्या प्रहाराने आणि अंगदाच्या बलाने, क्रोधाने व्याप्त झालेला तो राक्षस वज्रदंष्ट्र महाबलवान होता.
6.54.2
विस्फार्य च धनुर्घोरं शक्राशनिसमप्रभम्।
वानराणामनीकानि प्राकिरच्छरवृष्टिभिः ॥ ६.५४.२ ॥
इंद्राच्या वज्रासारखी प्रभा असलेले भयंकर धनुष्य ताणून त्याने बाणांच्या वर्षावाने वानरसेनांना झाकून टाकले.
6.54.3
राक्षसाश्चापि मुख्यास्ते रथेषु समवस्थिताः।
नानाप्रहरणाः शूराः प्रायुध्यन्त तदा रणे ॥ ६.५४.३ ॥
ते प्रमुख राक्षसही रथांवर उभे राहून, नाना प्रकारची शस्त्रे घेतलेले शूर वीर तेव्हा रणांगणात लढले.
6.54.4
वानराणां च शूरास्तु ते सर्वे प्लवगर्षभाः।
अयुध्यन्त शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः ॥ ६.५४.४ ॥
वानरांचे ते सर्व शूर, श्रेष्ठ वानर, हातात शिला घेऊन, चहूबाजूंनी एकत्र होऊन लढले.
6.54.5
तत्रायुधसहस्राणि तस्मिन्नायोधने भृशम्।
राक्षसाः कपिमुख्येषु पातयांचक्रिरे तदा ॥ ६.५४.५ ॥
त्या रणांगणावर राक्षसांनी तेव्हा प्रमुख वानरांवर हजारो शस्त्रे अतिशय वेगाने फेकली.
6.54.6
वानराश्चैव रक्षःसु गिरिवृक्षान् महाशिलाः।
प्रवीराः पातयामासुर्मत्तवारणसंनिभाः ॥ ६.५४.६ ॥
मत्त हत्तींसारखे वीर वानर राक्षसांवर पर्वत, वृक्ष आणि मोठमोठ्या शिला फेकू लागले.
6.54.7
शूराणां युध्यमानानां समरेष्वनिवर्तिनाम्।
तद् राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत ॥ ६.५४.७ ॥
रणांगणावर मागे न हटणारे शूर योद्धे लढत असताना राक्षसगणांशी घोर युद्ध सुरू झाले.
6.54.8
प्रभिन्नशिरसः केचिच्छिन्नैः पादैश्च बाहुभिः।
शस्त्रैरर्दितदेहास्तु रुधिरेण समुक्षिताः ॥ ६.५४.८ ॥
कोणाची डोकी फुटली होती, कोणाचे पाय व हात तुटले होते; शस्त्रांनी जखमी झालेली शरीरे रक्ताने माखली होती.
6.54.9
हरयो राक्षसाश्चैव शेरते गां समाश्रिताः।
कङ्कगृध्रबलाढ्याश्च गोमायुकुलसंकुलाः ॥ ६.५४.९ ॥
वानर आणि राक्षस जमिनीवर पडले होते; कंक आणि गिधाडांच्या बळाने भरलेले, कोल्ह्यांच्या कळपांनी वेढलेले.
6.54.10
कबन्धानि समुत्पेतुर्भीरूणां भीषणानि वै।
भुजपाणिशिरश्छिन्नाश्छिन्नकायाश्च भूतले ॥ ६.५४.१० ॥
भित्र्यांना घाबरवणारी भयानक कबंधे (धडे) उठली; बाहू, हात व डोकी तुटलेली, शरीरे छिन्नभिन्न होऊन जमिनीवर पडलेली.
6.54.11
वानरा राक्षसाश्चापि निपेतुस्तत्र भूतले।
ततो वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरम् ॥ ६.५४.११ ॥
तेथे वानर आणि राक्षस दोघेही जमिनीवर कोसळले. मग वानरसेनेकडून मारले जाणारे निशाचर…
6.54.12
प्राभज्यत बलं सर्वं वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः।
राक्षसान् भयवित्रस्तान् हन्यमानान् प्लवंगमैः ॥ ६.५४.१२ ॥
वज्रदंष्ट्र पाहत असतानाच त्याचे सर्व सैन्य पळून गेले; भयाने थरथरणारे राक्षस वानरांकडून मारले जात असताना…
6.54.13
दृष्ट्वा स रोषताम्राक्षो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान्।
प्रविवेश धनुष्पाणिस्त्रासयन् हरिवाहिनीम् ॥ ६.५४.१३ ॥
ते पाहून क्रोधाने लालबुंद डोळ्यांचा, पराक्रमी वज्रदंष्ट्र हातात धनुष्य घेऊन वानरसेनेला भयभीत करत आत शिरला.
6.54.14
शरैर्विदारयामास कङ्कपत्रैरजिह्मगैः।
बिभेद वानरांस्तत्र सप्ताष्टौ नव पञ्च च ॥ ६.५४.१४ ॥
कंक पक्ष्यांच्या पिसांचे सरळ जाणारे बाण मारून त्याने वानरांना फाडले; तेथे सात-आठ, नऊ आणि पाच वानरांना विद्ध केले.
6.54.15
विव्याध परमक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान्।
त्रस्ताः सर्वे हरिगणाः शरैः संकृत्तदेहिनः।
अङ्गदं सम्प्रधावन्ति प्रजापतिमिव प्रजाः ॥ ६.५४.१५ ॥
अत्यंत क्रुद्ध झालेल्या पराक्रमी वज्रदंष्ट्राने प्रहार केला. भयभीत झालेले सर्व वानरगण, बाणांनी देह छिन्नभिन्न होऊन, अंगदाकडे धावले—जसे प्रजा प्रजापतीकडे धावते.
6.54.16
ततो हरिगणान् भग्नान् दृष्ट्वा वालिसुतस्तदा।
क्रोधेन वज्रदंष्ट्रं तमुदीक्षन्तमुदैक्षत ॥ ६.५४.१६ ॥
तेव्हा वानरगण भग्न झालेले पाहून वालीपुत्र क्रोधाने, त्याच्याकडेच पाहणाऱ्या वज्रदंष्ट्राकडे पाहू लागला.
6.54.17
वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौ योयुध्येते परस्परम्।
चेरतुः परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजाविव ॥ ६.५४.१७ ॥
वज्रदंष्ट्र आणि अंगद दोघे एकमेकांशी युद्ध करू लागले; अत्यंत क्रुद्ध होऊन ते दोन उन्मत्त वानर-हत्तींप्रमाणे संचारले.
6.54.18
ततः शतसहस्रेण हरिपुत्रं महाबलम्।
जघान मर्मदेशेषु शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ६.५४.१८ ॥
तेव्हा लाखो बाणांनी त्याने महाबली वानरपुत्राला (अंगदाला) मर्मस्थानी प्रहार केला—ते बाण अग्निज्वालांसारखे होते.
6.54.19
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो वालिसूनुर्महाबलः।
चिक्षेप वज्रदंष्ट्राय वृक्षं भीमपराक्रमः ॥ ६.५४.१९ ॥
रक्ताने माखलेल्या सर्व अंगांचा, महाबलवान, भयंकर पराक्रमी वालीपुत्राने वज्रदंष्ट्रावर एक वृक्ष फेकला.
6.54.20
दृष्ट्वा पतन्तं तं वृक्षमसम्भ्रान्तश्च राक्षसः।
चिच्छेद बहुधा सोऽपि मथितः प्रापतद् भुवि ॥ ६.५४.२० ॥
कोसळत येणारा तो वृक्ष पाहून तो राक्षस न घाबरता त्याचे अनेक तुकडे केले; तोही आघाताने जमिनीवर कोसळला.
6.54.21
तं दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रस्य विक्रमं प्लवगर्षभः।
प्रगृह्य विपुलं शैलं चिक्षेप च ननाद च ॥ ६.५४.२१ ॥
वज्रदंष्ट्राचा तो पराक्रम पाहून वानरश्रेष्ठाने एक मोठे पर्वतशिखर उचलून फेकले आणि गर्जना केली.
6.54.22
तमापतन्तं दृष्ट्वा स रथादाप्लुत्य वीर्यवान्।
गदापाणिरसम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत ॥ ६.५४.२२ ॥
आपल्यावर येत असलेले ते पाहून तो वीर रथावरून उडी मारून खाली उतरला आणि हाती गदा घेऊन न घाबरता जमिनीवर दृढपणे उभा राहिला.
6.54.23
अङ्गदेन शिला क्षिप्ता गत्वा तु रणमूर्धनि।
सचक्रकूबरं साश्वं प्रममाथ रथं तदा ॥ ६.५४.२३ ॥
अंगदाने फेकलेली शिला रणभूमीच्या अग्रभागी जाऊन चाके, कुबर आणि घोड्यांसह रथाचा चक्काचूर करून टाकली.
6.54.24
ततोऽन्यच्छिखरं गृह्य विपुलं द्रुमभूषितम्।
वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास वानरः ॥ ६.५४.२४ ॥
मग त्या वानराने वृक्षांनी सुशोभित केलेले दुसरे मोठे शिखर उचलून वज्रदंष्ट्राच्या डोक्यावर पाडले.
6.54.25
अभवच्छोणितोद्गारी वज्रदंष्ट्रः सुमूर्च्छितः।
मुहूर्तमभवन्मूढो गदामालिङ्ग्य निःश्वसन् ॥ ६.५४.२५ ॥
रक्ताची उलटी करणारा वज्रदंष्ट्र अत्यंत मूर्छित झाला. क्षणभर तो मूढ होऊन गदेला कवटाळून उसासे टाकत राहिला.
6.54.26
स लब्धसंज्ञो गदया वालिपुत्रमवस्थितम्।
जघान परमक्रुद्धो वक्षोदेशे निशाचरः ॥ ६.५४.२६ ॥
शुद्धीवर आलेला तो निशाचर अत्यंत क्रुद्ध होऊन तेथे उभ्या असलेल्या वालिपुत्र अंगदाच्या छातीवर गदेने प्रहार करता झाला.
6.54.27
गदां त्यक्त्वा ततस्तत्र मुष्टियुद्धमकुर्वत।
अन्योन्यं जघ्नतुस्तत्र तावुभौ हरिराक्षसौ ॥ ६.५४.२७ ॥
मग गदा टाकून तिथे त्यांनी मुष्टियुद्ध केले. ते दोघे — वानर आणि राक्षस — एकमेकांवर प्रहार करत राहिले.
6.54.28
रुधिरोद्गारिणौ तौ तु प्रहारैर्जनितश्रमौ।
बभूवतुः सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव ॥ ६.५४.२८ ॥
रक्त ओकणारे, प्रहारांनी थकलेले ते दोघे अत्यंत पराक्रमी होऊन मंगळ आणि बुधाप्रमाणे भासले.
6.54.29
ततः परमतेजस्वी अङ्गदः प्लवगर्षभः।
उत्पाट्य वृक्षं स्थितवानासीत् पुष्पफलैर्युतः ॥ ६.५४.२९ ॥
मग परम तेजस्वी अंगद, वानरश्रेष्ठ, फुलाफळांनी युक्त असा एक वृक्ष उपटून उभा राहिला.
6.54.30
जग्राह चार्षभं चर्म खड्गं च विपुलं शुभम्।
किङ्किणीजालसंछन्नं चर्मणा च परिष्कृतम् ॥ ६.५४.३० ॥
त्याने वृषभचर्माची ढाल आणि लहान घंटांच्या जाळ्याने आच्छादलेली, चामड्याने सजवलेली मोठी सुंदर तलवार घेतली.
6.54.31
चित्रांश्च रुचिरान् मार्गांश्चेरतुः कपिराक्षसौ।
जघ्नतुश्च तदान्योन्यं नर्दन्तौ जयकांक्षिणौ ॥ ६.५४.३१ ॥
वानर आणि राक्षस विचित्र व सुंदर हालचालींमध्ये फिरले; विजयाची इच्छा धरून गर्जना करत ते एकमेकांवर प्रहार करू लागले.
6.54.32
व्रणैः सास्रैरशोभेतां पुष्पिताविव किंशुकौ।
युध्यमानौ परिश्रान्तौ जानुभ्यामवनीं गतौ ॥ ६.५४.३२ ॥
जखमांतून रक्त वाहत असताना ते दोघे फुललेल्या पळस वृक्षांसारखे शोभू लागले; लढून थकून गुडघ्यांवर ते जमिनीवर टेकले.
6.54.33
निमेषान्तरमात्रेण अङ्गदः कपिकुञ्जरः।
उदतिष्ठत दीप्ताक्षो दण्डाहत इवोरगः ॥ ६.५४.३३ ॥
क्षणार्धात कपिकुंजर अंगद प्रज्वलित डोळ्यांनी उठला; काठीच्या प्रहाराने चावटलेल्या सापासारखा.
6.54.34
निर्मलेन सुधौतेन खड्गेनास्य महच्छिरः।
जघान वज्रदंष्ट्रस्य वालिसूनुर्महाबलः ॥ ६.५४.३४ ॥
महाबली वालीपुत्राने आपल्या निर्मल, चांगल्या घासलेल्या तलवारीने वज्रदंष्ट्राचे मोठे मस्तक छाटले.
6.54.35
रुधिरोक्षितगात्रस्य बभूव पतितं द्विधा।
तच्च तस्य परीताक्षं शुभं खड्गहतं शिरः ॥ ६.५४.३५ ॥
रक्ताने माखलेले त्याचे शरीर दोन भागांत पडले; तलवारीने तोडलेले ते सुंदर मस्तकही, उलटलेल्या डोळ्यांनी, पडले.
6.54.36
वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसा भयमोहिताः।
त्रस्ता ह्यभ्यद्रवँल्लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमैः।
विषण्णवदना दीना ह्रिया किंचिदवाङ्मुखाः ॥ ६.५४.३६ ॥
वज्रदंष्ट्र मारला गेलेला पाहून राक्षस भयाने मोहित व त्रस्त झाले; वानरांकडून मारले जात असताना, म्लान चेहऱ्याने, दीनपणे, लाजेने थोडेसे मान खाली घालून ते लंकेच्या दिशेने पळाले.
6.54.37
निहत्य तं वज्रधरः प्रतापवान्
स वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये।
जगाम हर्षं महितो महाबलः
सहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः ॥ ६.५४.३७ ॥
वज्रधारी इंद्राप्रमाणे प्रतापी वालिपुत्राने त्याला मारून कपिसैन्याच्या मध्ये आनंद मिळवला; महाबली, सन्मानित तो देवांनी वेढलेल्या सहस्रनेत्र इंद्राप्रमाणे शोभला.