વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.61.1
ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान्।
किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥ ६.६१.१ ॥
ત્યારે મહાતેજસ્વી અને પરાક્રમી રામે ધનુષ્ય ઉઠાવીને મુકુટધારી વિશાળકાય કુંભકર્ણને જોયો.
6.61.2
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम्।
क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं यथा ॥ ६.६१.२ ॥
પર્વત જેવા દેખાતા તે રાક્ષસશ્રેષ્ઠને જોઈને, પૂર્વે આકાશને ચરણોથી માપનાર નારાયણ સમાન તે દેખાયો.
6.61.3
सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्।
दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः ॥ ६.६१.३ ॥
જળભર્યા મેઘ જેવા, સોનાના બાજુબંધથી શોભતા તેને જોઈને વાનરોની મહાસેના ફરી ભાગી ગઈ.
6.61.4
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसम्।
सविस्मितमिदं रामो विभीषणमुवाच ह ॥ ६.६१.४ ॥
સેનાને ભાગતી અને તે રાક્ષસને વધતો જોઈને રામે આશ્ચર્યચકિત થઈ વિભીષણને આમ કહ્યું.
6.61.5
कोऽसौ पर्वतसंकाशः किरीटी हरिलोचनः।
लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युदिव तोयदः ॥ ६.६१.५ ॥
પર્વત સમાન, મુકુટધારી, પીળી આંખોવાળો આ વીર કોણ છે, જે લંકામાં વીજળી સહિતના મેઘ જેવો દેખાય છે?
6.61.6
पृथिव्यां केतुभूतोऽसौ महानेकोऽत्र दृश्यते।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः ॥ ६.६१.६ ॥
પૃથ્વી પર ધ્વજ સમાન ઊભેલો આ મહાન એકલો અહીં દેખાય છે; તેને જોઈને બધા વાનરો આમતેમ ભાગી રહ્યા છે.
6.61.7
आचक्ष्व सुमहान् कोऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः।
न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन ॥ ६.६१.७ ॥
આ અતિ વિશાળ કોણ છે? રાક્ષસ છે કે અસુર? આવું પ્રાણી મેં પહેલાં ક્યારેય જોયું નથી.
6.61.8
सम्पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ ६.६१.८ ॥
અક્લિષ્ટકર્મા રાજકુમાર રામે પૂછ્યું ત્યારે મહાપ્રાજ્ઞ વિભીષણે કાકુત્સ્થને આ કહ્યું.
6.61.9
येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः।
सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान्।
अस्य प्रमाणसदृशो राक्षसोऽन्यो न विद्यते ॥ ६.६१.९ ॥
યુદ્ધમાં વૈવસ્વત (યમ) અને વાસવ (ઇન્દ્ર)ને પણ જેણે પરાજિત કર્યા, તે વિશ્રવાનો પુત્ર પ્રતાપી કુંભકર્ણ આ જ છે. તેના કદ સમાન બીજો કોઈ રાક્ષસ નથી.
6.61.10
एतेन देवा युधि दानवाश्च
यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश्च।
गन्धर्वविद्याधरकिंनराश्च
सहस्रशो राघव सम्प्रभग्नाः ॥ ६.६१.१० ॥
હે રાઘવ! આના દ્વારા યુદ્ધમાં દેવો, દાનવો, યક્ષો, નાગો, માંસભક્ષી રાક્ષસો, ગંધર્વો, વિદ્યાધરો અને કિંનરો હજારોની સંખ્યામાં સંપૂર્ણપણે પરાજિત થયા છે.
6.61.11
शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम्।
हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालोऽयमिति मोहिताः ॥ ६.६१.११ ॥
શૂલપાણિ વિરૂપાક્ષ (શિવ) સમાન મહાબળવાન કુંભકર્ણને દેવો મારી શક્યા નહીં; 'આ તો કાળ છે' એમ વિચારીને તેઓ મોહિત થયા.
6.61.12
प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः।
अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम् ॥ ६.६१.१२ ॥
આ કુંભકર્ણ સ્વભાવથી જ તેજસ્વી અને મહાબળવાન છે; બીજા રાક્ષસરાજોનું બળ વરદાનોથી મળેલું છે.
6.61.13
बालेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना।
भक्षितानि सहस्राणि प्रजानां सुबहून्यपि ॥ ६.६१.१३ ॥
જન્મતાંજ ભૂખથી પીડાયેલા તે મહાત્માં બાળકે પ્રજાના હજારો, ઘણા પ્રાણીઓ પણ ખાઈ નાખ્યા.
6.61.14
तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः।
यान्त स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन् ॥ ६.६१.१४ ॥
તેઓ ખવાતા હતા ત્યારે ભયથી પીડિત પ્રજા શરણ માટે શક્ર (ઇન્દ્ર) પાસે ગઈ અને તે વાત પણ નિવેદિત કરી.
6.61.15
स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो
जघान वज्रेण शितेन वज्री।
स शक्रवज्राभिहतो महात्मा
चचाल कोपाच्च भृशं ननाद ॥ ६.६१.१५ ॥
ત્યારે ક્રોધિત મહેન્દ્ર, વજ્રધારી ઇન્દ્રે, તીક્ષ્ણ વજ્રથી કુંભકર્ણને પ્રહાર કર્યો. ઇન્દ્રવજ્રથી ઘાયલ થયેલો તે મહાત્મા ક્રોધથી ડગમગી ગયો અને અત્યંત ગર્જના કરવા લાગ્યો.
6.61.16
तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः।
श्रुत्वा निनादं वित्रस्ताः प्रजा भूयो वितत्रसुः ॥ ६.६१.१६ ॥
ગર્જના કરતા તે રાક્ષસ કુંભકર્ણનો અવાજ સાંભળીને પ્રજા ફરીથી ભયથી કંપી ઊઠી.
6.61.17
ततः क्रुद्धो महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः।
निष्कृष्यैरावताद् दन्तं जघानोरसि वासवम् ॥ ६.६१.१७ ॥
ત્યારે ક્રોધિત મહાબળવાન કુંભકર્ણે ઐરાવતનો એક દાંત ખેંચીને વાસવ (ઇન્દ્ર)ની છાતી પર પ્રહાર કર્યો.
6.61.18
कुम्भकर्णप्रहारार्तो विजज्वाल स वासवः।
ततो विषेदुः सहसा देवा ब्रह्मर्षिदानवाः ॥ ६.६१.१८ ॥
કુંભકર્ણના પ્રહારથી પીડિત તે વાસવ (ઇન્દ્ર) બળી ઊઠ્યો. ત્યારે દેવો, બ્રહ્મર્ષિઓ અને દાનવો અચાનક વિષાદમાં ડૂબી ગયા.
6.61.19
प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयंभुवः।
कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः ॥ ६.६१.१९ ॥
પ્રજાઓ સાથે ઇન્દ્ર પણ સ્વયંભૂના ધામે ગયો; તેમણે પ્રજાપતિને કુંભકર્ણની દુષ્ટતા જણાવી.
6.61.20
प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम्।
आश्रमध्वंसनं चापि परस्त्रीहरणं भृशम् ॥ ६.६१.२० ॥
પ્રજાનું ભક્ષણ, દેવોનું અપમાન, આશ્રમોનો વિનાશ, પરસ્ત્રીઓનું હરણ—આ બધું અતિશય થઈ રહ્યું છે.
6.61.21
एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः।
अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति ॥ ६.६१.२१ ॥
આ જો આમ રોજ પ્રજાને ખાતો રહેશે, તો થોડા જ સમયમાં લોક શૂન્ય થઈ જશે.
6.61.22
वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः।
रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥ ६.६१.२२ ॥
ઇન્દ્રના વચન સાંભળીને સર્વલોકપિતામહે રાક્ષસોને બોલાવ્યા અને કુંભકર્ણને જોયો.
6.61.23
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः।
कुम्भकर्णमथाश्वास्तः स्वयंभूरिदमब्रवीत् ॥ ६.६१.२३ ॥
કુંભકર્ણને જોતાં જ પ્રજાપતિ ભયભીત થયા; પછી આશ્વસ્ત થઈ સ્વયંભૂએ આ કહ્યું.
6.61.24
ध्रुवं लोकविनाशाय पौलस्त्येनासि निर्मितः।
तस्मात् त्वमद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे ॥ ६.६१.२४ ॥
"ચોક્કસ લોકોના વિનાશ માટે પૌલસ્ત્ય (રાવણ) વડે તું સર્જાયો છે; તેથી આજથી તું મૃતપ્રાય થઈને સૂતો રહીશ."
6.61.25
ब्रह्मशापाभिभूतोऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः।
ततः परमसम्भ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.६१.२५ ॥
બ્રહ્મશાપથી અભિભૂત થઈને તે પ્રભુની આગળ પડી ગયો. ત્યારે અતિશય વ્યાકુળ રાવણે આ વચન કહ્યું.
6.61.26
प्रवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते।
न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते ॥ ६.६१.२६ ॥
વધેલું સોનેરી વૃક્ષ ફળના સમયે કાપવામાં આવે છે. હે પ્રજાપતિ, પોતાના પૌત્રને આ રીતે શાપ આપવો ન્યાયી નથી.
6.61.27
न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येव न संशयः।
कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा ॥ ६.६१.२७ ॥
તું જૂઠું બોલનાર નથી; તે ચોક્કસ ઊંઘશે, એમાં સંદેહ નથી. પરંતુ તેની ઊંઘ અને જાગરણ માટે એક સમય નક્કી કરવામાં આવે.
6.61.28
रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयंभूरिदमब्रवीत्।
शयिता ह्येष षण्मासमेकाहं जागरिष्यति ॥ ६.६१.२८ ॥
રાવણનું વચન સાંભળીને સ્વયંભૂએ આ કહ્યું: તે છ મહિના સૂશે, એક દિવસ જાગશે.
6.61.29
एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन् भूमिं बुभुक्षितः।
व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान् संवृद्ध इव पावकः ॥ ६.६१.२९ ॥
પરંતુ એક દિવસમાં તે વીર ભૂખ્યો થઈ પૃથ્વી પર ફરતો, મોં ખોલીને, વધેલા અગ્નિની જેમ લોકોને ગળી જશે.
6.61.30
सोऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत्।
त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा सम्प्रति रावणः ॥ ६.६१.३० ॥
તે સંકટમાં પડીને કુંભકર્ણને જગાડવા લાગ્યો. અને હમણાં રાજા રાવણ તારા પરાક્રમથી ભયભીત છે.
6.61.31
स एष निर्गतो वीरः शिबिराद् भीमविक्रमः।
वानरान् भृशसंक्रुद्धो भक्षयन् परिधावति ॥ ६.६१.३१ ॥
તે વીર, ભયંકર પરાક્રમી, છાવણીમાંથી બહાર નીકળીને અતિશય ક્રોધે ભરાઈ વાનરોને ખાતો દોડી રહ્યો છે.
6.61.32
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयोऽद्य प्रदुद्रुवुः।
कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः ॥ ६.६१.३२ ॥
કુંભકર્ણને જોતાં જ વાનરો આજે ભાગી ગયા. યુદ્ધમાં ક્રોધે ભરાયેલા આને વાનરો કેવી રીતે રોકશે?
6.61.34
उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत् समुच्छ्रितम्।
विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत् सुमुखोद्गतम्।
उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा ॥ ६.६१.३४ ॥
"બધા વાનરોને કહેવામાં આવે, આ યંત્ર ઊંચું ઊભું કરાયું છે." વિભીષણના સુમુખ મુખેથી નીકળેલાં યુક્તિયુક્ત વચન સાંભળીને ત્યારે રાઘવે સેનાપતિ નીલને આ વાક્ય કહ્યું.
6.61.35
गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके।
द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चास्याथ संक्रमान् ॥ ६.६१.३५ ॥
"જાઓ, બધાં સૈન્યોને વ્યૂહમાં ગોઠવી અગ્નિદ્વાર પર ઊભા રહો. લંકાના દ્વારો, તેના માર્ગો અને ચોકડીઓ કબજે કરો."
6.61.36
शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहरन्।
भवन्तः सायुधाः सर्वे वानराः शैलपाणयः ॥ ६.६१.३६ ॥
"પર્વતનાં શિખરો, વૃક્ષો અને શિલાઓ પણ એકઠાં કરીને તમે બધા વાનરો શસ્ત્રો સહિત, હાથમાં પર્વતો ધારણ કરીને રહો."
6.61.37
राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः।
शशास वानरानीकं यथावत् कपिकुञ्जरः ॥ ६.६१.३७ ॥
રાઘવે આદેશ આપેલા વાનરસેનાપતિ નીલે, કપિકુંજર, વાનરસેનાને યથાવિધિ આજ્ઞા આપી.
6.61.38
ततो गवाक्षः शरभो हनूमानङ्गदस्तथा।
शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः ॥ ६.६१.३८ ॥
ત્યારબાદ ગવાક્ષ, શરભ, હનુમાન અને અંગદ પણ પર્વત જેવા રૂપે પર્વતશિખરો ઉપાડીને દ્વાર તરફ આગળ વધ્યા.
6.61.39
रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः।
पादपैरर्दयन् वीरा वानराः परवाहिनीम् ॥ ६.६१.३९ ॥
રામનાં વચન સાંભળી, વિજયનો વિશ્વાસ ધરાવતા વીર વાનરોએ વૃક્ષો વડે શત્રુસેનાને પીડિત કરી.
6.61.40
ततो हरीणां तदनीकमुग्रं
रराज शैलोद्यतवृक्षहस्तम्।
गिरेः समीपानुगतं यथैव
महन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ॥ ६.६१.४० ॥
ત્યારે વાનરોની તે ભયંકર સેના, હાથમાં પર્વતો અને વૃક્ષો ઉપાડીને, પર્વત પાસે છવાયેલા વિશાળ ભયાનક મેઘસમૂહ જેવી શોભી ઊઠી.