वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.61.1
ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान्।
किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥ ६.६१.१ ॥
तेव्हा महातेजस्वी आणि पराक्रमी राम धनुष्य घेऊन मुकुटधारी महाकाय कुंभकर्णाला पाहता झाला.
6.61.2
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम्।
क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं यथा ॥ ६.६१.२ ॥
पर्वताकार दिसणाऱ्या त्या राक्षसश्रेष्ठाला पाहिले; पूर्वी आकाश व्यापणाऱ्या नारायणाप्रमाणे तो दिसला.
6.61.3
सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्।
दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः ॥ ६.६१.३ ॥
पाण्याने भरलेल्या मेघासारखा, सोन्याच्या अंगदांनी शोभणारा तो पाहून वानरांची मोठी सेना पुन्हा पळाली.
6.61.4
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसम्।
सविस्मितमिदं रामो विभीषणमुवाच ह ॥ ६.६१.४ ॥
सेना पळताना आणि तो राक्षस वाढताना पाहून रामाने आश्चर्यचकित होऊन विभीषणाला हे सांगितले.
6.61.5
कोऽसौ पर्वतसंकाशः किरीटी हरिलोचनः।
लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युदिव तोयदः ॥ ६.६१.५ ॥
पर्वतासारखा, मुकुटधारी, पिंगट नेत्रांचा हा वीर कोण, जो लंकेत विजेसह मेघासारखा दिसतो आहे?
6.61.6
पृथिव्यां केतुभूतोऽसौ महानेकोऽत्र दृश्यते।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः ॥ ६.६१.६ ॥
पृथ्वीवर ध्वजेसारखा उभा असलेला हा महान एकटाच येथे दिसतो; त्याला पाहून सर्व वानर इकडे-तिकडे पळत आहेत.
6.61.7
आचक्ष्व सुमहान् कोऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः।
न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन ॥ ६.६१.७ ॥
हा अतिविशाल कोण आहे? राक्षस आहे की असुर? असा प्राणी मी यापूर्वी कधीच पाहिला नाही.
6.61.8
सम्पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ ६.६१.८ ॥
अक्लिष्टकर्मा राजपुत्र रामाने विचारले असता महाप्राज्ञ विभीषणाने काकुत्स्थाला हे सांगितले.
6.61.9
येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः।
सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान्।
अस्य प्रमाणसदृशो राक्षसोऽन्यो न विद्यते ॥ ६.६१.९ ॥
ज्याने युद्धात वैवस्वत (यम) आणि वासव (इंद्र) यांनाही पराजित केले, तो विश्रवसाचा पुत्र पराक्रमी कुंभकर्ण हाच हा आहे. याच्या आकाराशी बरोबरी करणारा दुसरा राक्षस नाही.
6.61.10
एतेन देवा युधि दानवाश्च
यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश्च।
गन्धर्वविद्याधरकिंनराश्च
सहस्रशो राघव सम्प्रभग्नाः ॥ ६.६१.१० ॥
हे राघवा! याच्याद्वारे युद्धात देव, दानव, यक्ष, नाग, मांसभक्षक राक्षस, गंधर्व, विद्याधर आणि किन्नर हजारोंच्या संख्येने पूर्णपणे पराभूत झाले आहेत.
6.61.11
शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम्।
हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालोऽयमिति मोहिताः ॥ ६.६१.११ ॥
शूलपाणी विरूपाक्ष (शिव) सारख्या महाबली कुंभकर्णाला देव मारू शकले नाहीत; 'हा तर काळ आहे' असे समजून ते मोहित झाले.
6.61.12
प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः।
अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम् ॥ ६.६१.१२ ॥
हा कुंभकर्ण स्वभावतःच तेजस्वी व महाबली आहे; इतर राक्षसराजांचे बल वरदानांनी प्राप्त झाले आहे.
6.61.13
बालेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना।
भक्षितानि सहस्राणि प्रजानां सुबहून्यपि ॥ ६.६१.१३ ॥
जन्म होताच भुकेने पीडित झालेल्या त्या महात्म्या बालकाने प्रजांतील हजारो, फार मोठ्या संख्येने प्राणी खाऊन टाकले.
6.61.14
तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः।
यान्त स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन् ॥ ६.६१.१४ ॥
त्यांना खाल्ले जात असताना भयाने पीडित झालेले प्रजाजन शरणागतीसाठी शक्र (इंद्र)कडे गेले आणि ही गोष्टही त्यांना कळवली.
6.61.15
स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो
जघान वज्रेण शितेन वज्री।
स शक्रवज्राभिहतो महात्मा
चचाल कोपाच्च भृशं ननाद ॥ ६.६१.१५ ॥
तेव्हा कुपित झालेल्या महेंद्राने, वज्रधारी इंद्राने, तीक्ष्ण वज्राने कुंभकर्णावर प्रहार केला. इंद्रवज्राने आहत झालेला तो महात्मा क्रोधाने डळमळला आणि अत्यंत गर्जना करू लागला.
6.61.16
तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः।
श्रुत्वा निनादं वित्रस्ताः प्रजा भूयो वितत्रसुः ॥ ६.६१.१६ ॥
गर्जणाऱ्या त्या राक्षस कुंभकर्णाची गर्जना ऐकून प्रजा पुन्हा अत्यंत भयभीत झाली.
6.61.17
ततः क्रुद्धो महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः।
निष्कृष्यैरावताद् दन्तं जघानोरसि वासवम् ॥ ६.६१.१७ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या महाबली कुंभकर्णाने ऐरावतापासून एक दात उपटून वासवाच्या (इंद्राच्या) छातीवर प्रहार केला.
6.61.18
कुम्भकर्णप्रहारार्तो विजज्वाल स वासवः।
ततो विषेदुः सहसा देवा ब्रह्मर्षिदानवाः ॥ ६.६१.१८ ॥
कुंभकर्णाच्या प्रहाराने पीडित झालेला तो वासव (इंद्र) संतापाने पेटून उठला. तेव्हा देव, ब्रह्मर्षी आणि दानव अचानक खिन्न झाले.
6.61.19
प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयंभुवः।
कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः ॥ ६.६१.१९ ॥
प्रजांसह इंद्रही स्वयंभूच्या स्थानी गेला; त्यांनी प्रजापतीला कुंभकर्णाच्या दुष्टपणाची माहिती दिली.
6.61.20
प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम्।
आश्रमध्वंसनं चापि परस्त्रीहरणं भृशम् ॥ ६.६१.२० ॥
प्रजांचे भक्षण, देवांवर हल्ला करून त्यांचा अपमान, आश्रमांचा विध्वंस, परस्त्रीहरण—हे सर्व अत्यधिक चालले आहे.
6.61.21
एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः।
अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति ॥ ६.६१.२१ ॥
हा असाच रोज प्रजांचे भक्षण करत राहिला, तर थोड्याच काळात लोक ओस पडेल.
6.61.22
वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः।
रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह ॥ ६.६१.२२ ॥
इंद्राचे वचन ऐकून सर्वलोकपितामहाने राक्षसांना बोलावले आणि कुंभकर्णाला पाहिले.
6.61.23
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः।
कुम्भकर्णमथाश्वास्तः स्वयंभूरिदमब्रवीत् ॥ ६.६१.२३ ॥
कुंभकर्णाला पाहताच प्रजापती घाबरला; मग सावरून स्वयंभू असे बोलला.
6.61.24
ध्रुवं लोकविनाशाय पौलस्त्येनासि निर्मितः।
तस्मात् त्वमद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे ॥ ६.६१.२४ ॥
"निश्चितच लोकांच्या विनाशासाठी पौलस्त्याने (रावणाने) तुला निर्माण केले आहे; म्हणून आजपासून तू मृतप्राय होऊन झोपशील."
6.61.25
ब्रह्मशापाभिभूतोऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः।
ततः परमसम्भ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.६१.२५ ॥
ब्रह्मशापाने पराभूत होऊन तो प्रभूंसमोर कोसळला. तेव्हा अत्यंत व्याकूळ झालेला रावण हे वचन बोलला.
6.61.26
प्रवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते।
न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते ॥ ६.६१.२६ ॥
वाढलेला सोन्याचा वृक्ष फळाच्या काळात तोडला जातो. हे प्रजापती, आपल्या नातवाला असा शाप देणे योग्य नाही.
6.61.27
न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येव न संशयः।
कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा ॥ ६.६१.२७ ॥
तू खोटे बोलणारा नाहीस; तो निश्चितच झोपेल, यात संशय नाही. परंतु त्याच्या झोपेसाठी व जागरणासाठी एक काळ ठरवावा.
6.61.28
रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयंभूरिदमब्रवीत्।
शयिता ह्येष षण्मासमेकाहं जागरिष्यति ॥ ६.६१.२८ ॥
रावणाचे वचन ऐकून स्वयंभू असे म्हणाले: तो सहा महिने झोपेल आणि एक दिवस जागा राहील.
6.61.29
एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन् भूमिं बुभुक्षितः।
व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान् संवृद्ध इव पावकः ॥ ६.६१.२९ ॥
परंतु एका दिवसात तो वीर भुकेलेला होऊन पृथ्वीवर फिरत, तोंड उघडून, वाढलेल्या अग्नीप्रमाणे लोकांना गिळेल.
6.61.30
सोऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत्।
त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा सम्प्रति रावणः ॥ ६.६१.३० ॥
तो संकटात सापडून कुंभकर्णाला जागे करू लागला. आणि आता राजा रावण तुझ्या पराक्रमाने भयभीत आहे.
6.61.31
स एष निर्गतो वीरः शिबिराद् भीमविक्रमः।
वानरान् भृशसंक्रुद्धो भक्षयन् परिधावति ॥ ६.६१.३१ ॥
तो वीर, भयंकर पराक्रमी, छावणीतून बाहेर पडून अत्यंत संतप्त होऊन वानरांना खात धावत आहे.
6.61.32
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयोऽद्य प्रदुद्रुवुः।
कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः ॥ ६.६१.३२ ॥
कुंभकर्णाला पाहताच वानर आज पळून गेले. युद्धात संतप्त झालेल्या याला वानर कसे अडवतील?
6.61.34
उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत् समुच्छ्रितम्।
विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत् सुमुखोद्गतम्।
उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा ॥ ६.६१.३४ ॥
"सर्व वानरांना सांगा, हे यंत्र उभारले आहे." विभीषणाचे सुमुखातून आलेले युक्तियुक्त शब्द ऐकून तेव्हा राघवाने सेनापती नीलाला हे वाक्य सांगितले.
6.61.35
गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके।
द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चास्याथ संक्रमान् ॥ ६.६१.३५ ॥
"जा, सर्व सैन्य व्यूहात उभे करून अग्निद्वारावर स्थिर राहा. लंकेची द्वारे, तिचे मार्ग आणि चौक ताब्यात घ्या."
6.61.36
शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहरन्।
भवन्तः सायुधाः सर्वे वानराः शैलपाणयः ॥ ६.६१.३६ ॥
"पर्वतशिखरे, वृक्ष आणि शिळाही गोळा करून तुम्ही सर्व वानर शस्त्रांसह, हातात पर्वत धरलेले असा."
6.61.37
राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः।
शशास वानरानीकं यथावत् कपिकुञ्जरः ॥ ६.६१.३७ ॥
राघवाने आज्ञा दिलेला वानरसेनापती नील, कपिकुंजर, वानरसेनेला यथाविधी आज्ञा देऊ लागला.
6.61.38
ततो गवाक्षः शरभो हनूमानङ्गदस्तथा।
शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः ॥ ६.६१.३८ ॥
नंतर गवाक्ष, शरभ, हनुमान आणि अंगद हे पर्वतासारखे रूप धारण करून पर्वतशिखरे घेऊन द्वाराकडे धावले.
6.61.39
रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः।
पादपैरर्दयन् वीरा वानराः परवाहिनीम् ॥ ६.६१.३९ ॥
रामाचे वचन ऐकून, विजयाचा विश्वास असलेले वीर वानर वृक्षांनी शत्रुसेनेला पीडा देऊ लागले.
6.61.40
ततो हरीणां तदनीकमुग्रं
रराज शैलोद्यतवृक्षहस्तम्।
गिरेः समीपानुगतं यथैव
महन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ॥ ६.६१.४० ॥
तेव्हा वानरांची ती भयंकर सेना, हातांत पर्वत व वृक्ष उचलून, पर्वताजवळ पसरलेल्या भयानक महामेघसमूहासारखी शोभली.