वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.65
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.65.1
स तथोक्तस्तु निर्भर्त्स्य कुम्भकर्णो महोदरम्।
अब्रवीद् राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः ॥ ६.६५.१ ॥
असे म्हटल्यावर कुंभकर्णाने महोदराची निर्भर्त्सना केली, आणि मग राक्षसश्रेष्ठ आपला भाऊ रावणाला म्हणाला.
6.65.2
सोऽहं तव भयं घोरं वधात् तस्य दुरात्मनः।
रामस्याद्य प्रमार्जामि निर्वैरो हि सुखी भव ॥ ६.६५.२ ॥
मी आज त्या दुरात्मा रामाचा वध करून तुझे घोर भय दूर करीन; वैररहित होऊन सुखी रहा.
6.65.3
गर्जन्ति न वृथा शूरा निर्जला इव तोयदाः।
पश्य सम्पद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा ॥ ६.६५.३ ॥
शूर वीर व्यर्थ गर्जना करत नाहीत, पाण्याविना मेघांसारखे नव्हे. युद्धात कर्माने पूर्ण होणारी गर्जना पाहा.
6.65.4
न मर्षयन्ति चात्मानं सम्भावयितुमात्मना।
अदर्शयित्वा शूरास्तु कर्म कुर्वन्ति दुष्करम् ॥ ६.६५.४ ॥
स्वतःची स्तुती करवून घेणे ते सहन करत नाहीत; शूर स्वतःला न दाखवता दुष्कर कर्म करतात.
6.65.5
विक्लवानां ह्यबुद्धीनां राज्ञां पण्डितमानिनाम्।
रोचते त्वद्वचो नित्यं कथ्यमानं महोदर ॥ ६.६५.५ ॥
हे महोदरा, दुर्बल आणि बुद्धिहीन, स्वतःला पंडित समजणाऱ्या राजांना तुझेच बोल नेहमी आवडतात.
6.65.6
युद्धे कापुरुषैर्नित्यं भवद्भिः प्रियवादिभिः।
राजानमनुगच्छद्भिः सर्वं कृत्यं विनाशितम् ॥ ६.६५.६ ॥
युद्धात नेहमी भ्याडांसारखे, गोड बोलणाऱ्या तुम्ही राजाच्या मागे जाऊन सर्व कार्य नष्ट केले आहे.
6.65.7
राजशेषा कृता लङ्का क्षीणः कोशो बलं हतम्।
राजानमिममासाद्य सुहृच्चिह्नममित्रकम् ॥ ६.६५.७ ॥
राजा वगळता लंकेत काहीही उरलेले नाही. कोष क्षीण झाला, सैन्य नष्ट झाले. मित्राचे चिन्ह धारण करणारा शत्रू या राजापर्यंत पोहोचला आहे.
6.65.8
एष निर्याम्यहं युद्धमुद्यतः शत्रुनिर्जये।
दुर्नयं भवतामद्य समीकर्तुं महाहवे ॥ ६.६५.८ ॥
शत्रूवर विजय मिळवण्यासाठी युद्धास सज्ज होऊन मी आता निघत आहे. आज या महायुद्धात तुमची दुर्नीती सुधारण्यासाठी (मी जात आहे).
6.65.9
एवमुक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन् राक्षसाधिपः ॥ ६.६५.९ ॥
बुद्धिमान कुंभकर्णाने असे म्हटल्यावर राक्षसाधिपती हसत हसत असे उत्तरला.
6.65.10
महोदरोऽयं रामात् तु परित्रस्तो न संशयः।
न हि रोचयते तात युद्धं युद्धविशारद ॥ ६.६५.१० ॥
हे महोदरा, हा रामाला पूर्णपणे घाबरलेला आहे, यात संशय नाही. हे तात, हे युद्धकुशल, तुला युद्ध आवडत नाही.
6.65.11
कश्चिन्मे त्वत्समो नास्ति सौहृदेन बलेन च।
गच्छ शत्रुवधाय त्वं कुम्भकर्ण जयाय च ॥ ६.६५.११ ॥
प्रेमात आणि बळात तुझ्यासारखा माझ्याजवळ कोणी नाही. हे कुंभकर्णा, शत्रूच्या वधासाठी आणि विजयासाठी तू जा.
6.65.12
शयानः शत्रुनाशार्थं भवान् सम्बोधितो मया।
अयं हि कालः सुमहान् राक्षसानामरिंदम ॥ ६.६५.१२ ॥
शत्रूच्या नाशासाठी झोपलेल्या तुला मी जागे केले आहे. हे शत्रुदमना, हा राक्षसांसाठी फार मोठा काळ आहे.
6.65.13
संगच्छ शूलमादाय पाशहस्त इवान्तकः।
वानरान् राजपुत्रौ च भक्षयादित्यतेजसौ ॥ ६.६५.१३ ॥
यमासारखा पाश हाती घेऊन, शूल घेऊन जा; सूर्यासारख्या तेजस्वी त्या दोन राजपुत्रांना व वानरांना भक्षण कर.
6.65.14
समालोक्य तु ते रूपं विद्रविष्यन्ति वानराः।
रामलक्ष्मणयोश्चापि हृदये प्रस्फुटिष्यतः ॥ ६.६५.१४ ॥
तुझे रूप पाहून वानर पळून जातील; राम व लक्ष्मण यांचीही हृदये फुटून जातील.
6.65.15
एवमुक्त्वा महातेजाः कुम्भकर्णं महाबलम्।
पुनर्जातमिवात्मानं मेने राक्षसपुङ्गवः ॥ ६.६५.१५ ॥
महाबली कुंभकर्णाला असे सांगून, महातेजस्वी राक्षसश्रेष्ठ आपणच पुन्हा जन्मल्यासारखा समजला.
6.65.16
कुम्भकर्णबलाभिज्ञो जानंस्तस्य पराक्रमम्।
बभूव मुदितो राजा शशाङ्क इव निर्मलः ॥ ६.६५.१६ ॥
कुंभकर्णाचे बळ जाणणारा राजा त्याचा पराक्रम जाणून निर्मल चंद्रासारखा आनंदित झाला.
6.65.17
इत्येवमुक्तः संहृष्टो निर्जगाम महाबलः।
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा योद्धुमुद्युक्तवांस्तदा ॥ ६.६५.१७ ॥
असे सांगितल्यावर महाबली आनंदाने बाहेर पडला; राजाचे शब्द ऐकून त्याच वेळी युद्धासाठी सज्ज झाला.
6.65.18
आददे निशितं शूलं वेगाच्छत्रुनिबर्हणः।
सर्वं कालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम् ॥ ६.६५.१८ ॥
शत्रुसंहारकाने वेगाने तीक्ष्ण शूल उचलला; तो सर्व काळ्या लोखंडाचा, तेजस्वी, तापवलेल्या सोन्याने सजवलेला होता.
6.65.19
इन्द्राशनिसमप्रख्यं वज्रप्रतिमगौरवम्।
देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ॥ ६.६५.१९ ॥
इंद्राच्या वज्रासारखे तेजस्वी, वज्राइतकेच वजनदार, देव, दानव, गंधर्व, यक्ष आणि नागांचा संहार करणारे (शूळ).
6.65.20
रक्तमाल्यमहादामं स्वतश्चोद्गतपावकम्।
आदाय विपुलं शूलं शत्रुशोणितरञ्जितम् ॥ ६.६५.२० ॥
लाल माळांचा मोठा हार असलेले, स्वतःहून अग्नी उसळणारे, शत्रूंच्या रक्ताने रंगलेले विशाल शूळ घेऊन (कुंभकर्ण).
6.65.21
कुम्भकर्णो महातेजा रावणं वाक्यमब्रवीत्।
गमिष्याम्यहमेकाकी तिष्ठत्विह बलं मम ॥ ६.६५.२१ ॥
महातेजस्वी कुंभकर्ण रावणाला म्हणाला: "मी एकटाच जाईन; माझे सैन्य येथेच राहू दे."
6.65.22
अद्य तान् क्षुधितः क्रुद्धो भक्षयिष्यामि वानरान्।
कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.६५.२२ ॥
"आज भुकेला आणि क्रोधित झालेला मी त्या वानरांना खाऊन टाकीन." कुंभकर्णाचे बोल ऐकून रावण म्हणाला.
6.65.23
सैन्यैः परिवृतो गच्छ शूलमुद्गरपाणिभिः।
वानरा हि महात्मानः शूराः सुव्यवसायिनः ॥ ६.६५.२३ ॥
"शूळ आणि गदा हाती घेतलेल्या सैनिकांनी वेढलेला जा. वानर खरोखर महात्मे, शूर आणि निश्चयी आहेत."
6.65.24
एकाकिनं प्रमत्तं वा नयेयुर्दशनैः क्षयम्।
तस्मात् परमदुर्धर्षः सैन्यैः परिवृतो व्रज।
रक्षसामहितं सर्वं शत्रुपक्षं निषूदय ॥ ६.६५.२४ ॥
"एकटा किंवा बेसावध असलेल्याला ते दातांनी नाशाकडे नेऊ शकतील. म्हणून अत्यंत अजेय होऊन सैन्याने वेढलेला जा आणि राक्षसांच्या सर्व शत्रुपक्षाचा नाश कर."
6.65.25
अथासनात् समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम्।
आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः ॥ ६.६५.२५ ॥
मग आसनावरून उठून महातेजस्वी रावणाने कुंभकर्णाला मण्यांनी मध्ये मध्ये जडवलेली माळ बांधली.
6.65.26
अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान् वराण्याभरणानि च।
हारं च शशिसंकाशमाबबन्ध महात्मनः ॥ ६.६५.२६ ॥
बाजूबंद, बोटांच्या अंगठ्या आणि इतर उत्तम अलंकार, चंद्रासारखा चमकणारा हार त्या महात्म्याला घातला.
6.65.27
दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः।
गात्रेषु सज्जयामास श्रोत्रयोश्चास्य कुण्डले ॥ ६.६५.२७ ॥
रावणाने दिव्य व सुगंधी माळा त्याच्या अंगांवर सजवल्या आणि त्याच्या कानांत कुंडले घातली.
6.65.28
काञ्चनाङ्गदकेयूरनिष्काभरणभूषितः।
कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ॥ ६.६५.२८ ॥
सोन्याचे बाजूबंद, कंकण व सुवर्णालंकारांनी सजलेला मोठ्या कानांचा कुंभकर्ण सुहुत अग्नीसारखा तेजाने झळकला.
6.65.29
श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन व्यराजत।
अमृतोत्पादने नद्धो भुजङ्गेनेव मन्दरः ॥ ६.६५.२९ ॥
मोठ्या काळ्या कटिसूत्राने तो झळकला; अमृत-मंथनाच्या वेळी सर्पाने बांधलेल्या मंदर पर्वतासारखा.
6.65.30
स काञ्चनं भारसहं निवातं
विद्युत्प्रभं दीप्तमिवात्मभासा।
आबध्यमानः कवचं रराज
संध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः ॥ ६.६५.३० ॥
सोन्याचे, भार सहन करणारे, वाराही न शिरणारे, विजेसारखे चमकणारे कवच बांधले जात असता तो स्वतःच्या तेजाने प्रज्वलित, संध्याकाळच्या मेघांनी वेढलेल्या पर्वतराजासारखा झळकला.
6.65.31
सर्वाभरणसर्वाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः।
त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ ॥ ६.६५.३१ ॥
सर्व अलंकारांनी सजलेला, हातात शूळ धरलेला तो राक्षस, त्रिविक्रमाप्रमाणे उत्साहाने भरलेला, नारायणासारखा शोभला.
6.65.32
भ्रातरं सम्परिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।
प्रणम्य शिरसा तस्मै प्रतस्थे स महाबलः ॥ ६.६५.३२ ॥
भावाला आलिंगन देऊन, प्रदक्षिणा घालून, मस्तक झुकवून नमस्कार करून तो महाबली निघाला.
6.65.33
तमाशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयामास रावणः।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश्चापि वरायुधैः ॥ ६.६५.३३ ॥
शंख व दुंदुभींच्या गर्जनेसह, उत्तम शस्त्रधारी सैन्यासह, शुभ आशीर्वादांनी रावणाने त्याला पाठवले.
6.65.34
तं गजैश्च तुरंगैश्च स्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः।
अनुजग्मुर्महात्मानो रथिनो रथिनां वरम् ॥ ६.६५.३४ ॥
हत्ती, घोडे व रथ मेघगर्जनेसारखा नाद करत असताना, महात्मे रथी रथिश्रेष्ठाच्या मागे चालले.
6.65.35
सर्पैरुष्ट्रैः खरैश्चैव सिंहद्विपमृगद्विजैः।
अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६.६५.३५ ॥
साप, उंट, गाढवे, सिंह, हत्ती, हरिण व पक्ष्यांसह ते त्या भयंकर महाबली कुंभकर्णाच्या मागे चालले.
6.65.36
स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणो
धृतातपत्रः शितशूलपाणिः।
मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो
विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः ॥ ६.६५.३६ ॥
फुलांच्या वर्षावात न्हालेला, मस्तकावर छत्र धरलेला, हातात तीक्ष्ण शूळ घेतलेला, मदाने उन्मत्त, रक्ताच्या गंधाने धुंद, दानव-देवांचा शत्रू बाहेर पडला.
6.65.37
पदातयश्च बहवो महानादा महाबलाः।
अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः ॥ ६.६५.३७ ॥
पायी चालणारे अनेक महानादी, महाबली, भयंकर आणि भयानक डोळ्यांचे राक्षस हातात शस्त्रे घेऊन त्याच्यामागे निघाले.
6.65.38
रक्ताक्षाः सुबहुव्यामा नीलाञ्जनचयोपमाः।
शूलानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान् ॥ ६.६५.३८ ॥
लाल डोळ्यांचे, अतिशय लांब बाहूंचे, विशाल देहाचे, निळ्या अंजनाच्या राशीसारखे ते राक्षस शूळ, खड्ग आणि तीक्ष्ण परशू उगारून होते.
6.65.39
भिन्दिपालांश्च परिघान् गदाश्च मुसलानि च।
तालस्कन्धांश्च विपुलान् क्षेपणीयान् दुरासदान् ॥ ६.६५.३९ ॥
भिंदिपाल, परिघ, गदा आणि मुसळे, तसेच तालवृक्षाच्या खोडासारखी विशाल, फेकण्यायोग्य, दुर्धर्ष शस्त्रेही.
6.65.40
अथान्यद्वपुरादाय दारुणं घोरदर्शनम्।
निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६.६५.४० ॥
मग दुसरे भयंकर, घोर रूप धारण करून महातेजस्वी, महाबली कुंभकर्ण बाहेर पडला.
6.65.41
धनुःशतपरीणाहः स षट्शतसमुच्छ्रितः।
रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसंनिभः ॥ ६.६५.४१ ॥
शंभर धनू रुंद आणि सहाशे धनू उंच तो भयंकर होता; गाडीच्या चाकासारखे डोळे असलेला, महापर्वतासारखा.
6.65.42
संनिपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान्।
कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ६.६५.४२ ॥
राक्षसांजवळ येऊन, जळलेल्या पर्वतासारखा विशाल, मोठ्या मुखाचा कुंभकर्ण हसत हे म्हणाला.
6.65.43
अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः।
निर्दहिष्यामि संक्रुद्धः पतङ्गानिव पावकः ॥ ६.६५.४३ ॥
आज संतापलेला मी ते श्रेष्ठ वानरांचे समूह अग्नी पतंगांना जाळतो तसे तुकड्या-तुकड्याने जाळून टाकीन.
6.65.44
नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः।
जातिरस्मद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम् ॥ ६.६५.४४ ॥
हे वनचारी वानर माझा काहीही अपराध करत नाहीत; आमच्यासारख्यांसाठी ती जात नगरासमोरील उद्यानांची शोभाच आहे.
6.65.45
पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः।
हते तस्मिन् हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे ॥ ६.६५.४५ ॥
नगराच्या वेढ्याचे मूळ तर राघव आणि लक्ष्मण हेच आहेत; ते मारले गेले की सर्वच मारले गेले; युद्धात मी त्यांना ठार मारीन.
6.65.46
एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः।
नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम् ॥ ६.६५.४६ ॥
कुंभकर्ण असे बोलत असताना राक्षसांनी समुद्र कंपित करावा तसा अत्यंत भयंकर गर्जना केला.
6.65.47
तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः।
बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः ॥ ६.६५.४७ ॥
वेगाने निघालेल्या त्या बुद्धिमान कुंभकर्णाभोवती सर्वत्र भयंकर रूपाची अपशकुने प्रकट झाली.
6.65.48
उल्काशनियुता मेघा बभूवुर्गर्दभारुणाः।
ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत ॥ ६.६५.४८ ॥
उल्का आणि वज्रांनी युक्त मेघ गाढवाच्या रंगासारखे तांबडे झाले; समुद्र व वनांसह पृथ्वी पूर्णपणे कंपित झाली.
6.65.49
घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः।
मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहंगमाः ॥ ६.६५.४९ ॥
भयंकर रूपाचे कोल्हे पेटते घास तोंडात घेऊन ओरडू लागले; पक्षी डावीकडे वर्तुळे रचू लागले.
6.65.50
निष्पपात च गृध्रोऽस्य शूले वै पथि गच्छतः।
प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुरकम्पत ॥ ६.६५.५० ॥
तो वाटेने जात असताना त्याच्या शूलावर एक गिधाड पडले; त्याचा डोळा फडफडू लागला आणि डावा हात कापू लागला.
6.65.51
निष्पपात तदा चोल्का ज्वलन्ती भीमनिःस्वना।
आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न वाति च सुखोऽनिलः ॥ ६.६५.५१ ॥
तेव्हा भयंकर गर्जनेसह एक पेटती उल्का कोसळली; सूर्य निस्तेज झाला आणि सुखदायक वारा वाहिना.
6.65.52
अचिन्तयन् महोत्पातानुदितान् रोमहर्षणान्।
निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः ॥ ६.६५.५२ ॥
उद्भवलेल्या या रोमांचकारी महान अपशकुनांचा विचार करूनही, यमाच्या बलाने प्रेरित होऊन कुंभकर्ण निघाला.
6.65.53
स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसंनिभः।
ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम् ॥ ६.६५.५३ ॥
पर्वतासारखा तो पायी चालत प्राकार ओलांडून दाट मेघासारखे अद्भुत वानरसैन्य पाहू लागला.
6.65.54
ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम्।
वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा ॥ ६.६५.५४ ॥
राक्षसश्रेष्ठ, पर्वतासारख्या त्याला पाहून वानर तेव्हा वाऱ्याने ढकललेल्या मेघांप्रमाणे सर्व दिशांना पळाले.
6.65.55
तद् वानरानीकमतिप्रचण्डं
दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम्।
स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षा-
न्ननाद भूयो घनवद्घनाभः ॥ ६.६५.५५ ॥
दिशांदिशांत पळणाऱ्या विखुरलेल्या ढगांच्या समूहासारख्या त्या अतिप्रचंड वानरसेनेला पाहून, मेघासारखा काळा कुंभकर्ण हर्षाने पुन्हा गर्जला.
6.65.56
ते तस्य घोरं निनदं निशम्य
यथा निनादं दिवि वारिदस्य।
पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवङ्गा
निकृत्तमूला इव शालवृक्षाः ॥ ६.६५.५६ ॥
त्याचा भयानक गर्जना आकाशातील मेघगर्जनेसारखी ऐकून, मुळे तुटलेल्या शालवृक्षांप्रमाणे अनेक वानर धरणीवर कोसळले.
6.65.57
विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णो
रिपुनिधनाय विनिःसृतो महात्मा।
कपिगणभयमाददत् सुभीमं
प्रभुरिव किंकरदण्डवान् युगान्ते ॥ ६.६५.५७ ॥
प्रचंड लोखंडी परिघ धारण केलेला तो महात्मा कुंभकर्ण शत्रूच्या विनाशासाठी बाहेर पडला; वानरगणांमध्ये अत्यंत भयंकर भय निर्माण करत, युगान्तात किंकरदंड धारण करणाऱ्या प्रभूप्रमाणे.