વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.69.1
एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः।
श्रुत्वा शोकाभिभूतस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.६९.१ ॥
આ રીતે શોકથી અભિભૂત થઈને વિલાપ કરતા દુરાત્મા રાવણનાં વચનો સાંભળીને ત્રિશિરાએ આ વાત કહી.
6.69.2
एवमेव महावीर्यो हतो नस्तातमध्यमः।
न तु सत्पुरुषा राजन् विलपन्ति यथा भवान् ॥ ६.६९.२ ॥
અમારો મહાપરાક્રમી મધ્યમ ભાઈ આ જ રીતે માર્યો ગયો; પણ હે રાજન્, સત્પુરુષો તમારી જેમ વિલાપ કરતા નથી.
6.69.3
नूनं त्रिभुवनस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो।
स कस्मात् प्राकृत इव शोचस्यात्मानमीदृशम् ॥ ६.६९.३ ॥
હે પ્રભુ, નિશ્ચે તમે ત્રણે લોકને પણ સમર્થ છો; તો સામાન્ય માણસની જેમ પોતાના માટે આ રીતે કેમ શોક કરો છો?
6.69.4
ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचं सायको धनुः।
सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः ॥ ६.६९.४ ॥
બ્રહ્માએ આપેલી શક્તિ, કવચ, બાણ અને ધનુષ્ય તમારી પાસે છે; અને હજાર ગધેડાં જોડેલો, મેઘ જેવો ગર્જનારો રથ પણ છે.
6.69.5
त्वयासकृद्धि शस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः।
स सर्वायुधसम्पन्नो राघवं शास्तुमर्हसि ॥ ६.६९.५ ॥
તમે શસ્ત્રોથી દેવ-દાનવોને વારંવાર હરાવ્યા છે; સર્વ આયુધોથી સજ્જ તમે રાઘવ (રામ)ને દંડ આપવા યોગ્ય છો.
6.69.6
कामं तिष्ठ महाराज निर्गमिष्याम्यहं रणे।
उद्धरिष्यामि ते शत्रून् गरुडः पन्नगानिव ॥ ६.६९.६ ॥
મહારાજ, તમે રહો; હું રણમાં જઈશ. ગરુડ જેમ સર્પોને ઉખેડી નાખે તેમ હું તમારા શત્રુઓને ઉખેડી નાખીશ.
6.69.7
शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा।
तथाद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः ॥ ६.६९.७ ॥
જેમ દેવરાજ ઇન્દ્રે શંબરને અને વિષ્ણુએ નરકને માર્યા હતા, તેમ આજે મારા દ્વારા યુદ્ધમાં માર્યો જઈને રામ પડ્યો રહેશે.
6.69.8
श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः।
पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः ॥ ६.६९.८ ॥
ત્રિશિરાના વચન સાંભળીને, કાળથી પ્રેરાયેલો રાક્ષસાધિપતિ રાવણ પોતાને જાણે ફરી જન્મેલો માનવા લાગ્યો.
6.69.9
श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ।
अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः ॥ ६.६९.९ ॥
ત્રિશિરાના વચન સાંભળીને દેવાંતક, નરાંતક અને તેજસ્વી અતિકાય યુદ્ધથી હર્ષિત થયા.
6.69.10
ततोऽहमहमित्येवं गर्जन्तो नैर्ऋतर्षभाः।
रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः ॥ ६.६९.१० ॥
ત્યારે 'હું, હું' એમ ગર્જતા, ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાવણના વીર પુત્રો.
6.69.11
अन्तरिक्षगताः सर्वे सर्वे मायाविशारदाः।
सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे समरदुर्मदाः ॥ ६.६९.११ ॥
તેઓ સર્વ આકાશમાં વિચરનારા, માયામાં નિપુણ, દેવોનો દર્પ ચૂર કરનારા અને યુદ્ધમાં ઉન્મત્ત હતા.
6.69.12
सर्वे सुबलसम्पन्नाः सर्वे विस्तीर्णकीर्तयः।
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः ॥ ६.६९.१२ ॥
તેઓ સર્વ મહાબળવાન, વિસ્તૃત કીર્તિવાળા હતા; પરંતુ યુદ્ધમાં પહોંચીને સર્વે પરાજિત થયા અને પછી તેમના વિશે સાંભળવામાં ન આવ્યું.
6.69.13
देवैरपि सगन्धर्वैः सकिंनरमहोरगैः।
सर्वेऽस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः।
सर्वे प्रवरविज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा ॥ ६.६९.१३ ॥
દેવો, ગંધર્વો, કિંનરો અને મહોરગો દ્વારા પણ (અજેય). સૌ અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ, યુદ્ધકુશળ, શ્રેષ્ઠ જ્ઞાની અને વરપ્રાપ્ત હતા.
6.69.14
स तैस्तथा भास्करतुल्यवर्चसैः
सुतैर्वृतः शत्रुबलश्रियार्दनैः।
रराज राजा मघवान् यथामरै-
र्वृतो महादानवदर्पनाशनैः ॥ ६.६९.१४ ॥
સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, શત્રુઓના બળ અને વૈભવનો નાશ કરનારા પોતાના પુત્રોથી ઘેરાયેલો તે રાજા, મહાદાનવોના ગર્વનો નાશ કરનારા દેવોથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્રની જેમ શોભ્યો.
6.69.15
स पुत्रान् सम्परिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः।
आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास वै रणे ॥ ६.६९.१५ ॥
તેણે પુત્રોને આલિંગન આપી, આભૂષણોથી શણગારી અને શુભ આશીર્વાદ સાથે તેમને યુદ્ધમાં મોકલ્યા.
6.69.16
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ चापि रावणः।
रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे ॥ ६.६९.१६ ॥
રાવણે યુદ્ધોન્મત્ત અને મત્ત નામના બે ભાઈઓને પણ રાજકુમારોના રક્ષણ માટે યુદ્ધમાં મોકલ્યા.
6.69.17
तेऽभिवाद्य महात्मानं रावणं लोकरावणम्।
कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे ॥ ६.६९.१७ ॥
તે મહાકાય વીરો જગતને ભયભીત કરનાર મહાત્મા રાવણને પ્રણામ કરી, પ્રદક્ષિણા કરી પ્રયાણ કર્યું.
6.69.18
सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः।
निर्जग्मुर्नैर्ऋतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ६.६९.१८ ॥
સર્વ ઔષધિઓ અને સુગંધોથી લેપાયેલા તે મહાબલી, રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, યુદ્ધાકાંક્ષી છ વીરો નીકળી પડ્યા.
6.69.19
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ।
महोदरमहापार्श्वौ निर्जग्मुः कालचोदिताः ॥ ६.६९.१९ ॥
ત્રિશિરા અને અતિકાય, દેવાંતક અને નરાંતક, મહોદર અને મહાપાર્શ્વ કાળથી પ્રેરિત થઈ યુદ્ધ માટે નીકળ્યા.
6.69.20
ततः सुदर्शनं नागं नीलजीमूतसंनिभम्।
ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः ॥ ६.६९.२० ॥
ત્યારે મહોદર નીલ મેઘ સમાન, ઐરાવતકુળમાં જન્મેલા સુદર્શન નામના હાથી પર ચઢ્યો.
6.69.21
सर्वायुधसमायुक्तस्तूणीभिश्चाप्यलंकृतः।
रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि ॥ ६.६९.२१ ॥
સર્વ આયુધોથી યુક્ત અને તૂણીરોથી શોભિત તે હાથી પર ચઢીને અસ્તાચલના શિખર પરના સૂર્ય સમાન શોભ્યો.
6.69.22
हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम्।
आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः ॥ ६.६९.२२ ॥
ઉત્તમ અશ્વોથી જોડાયેલા, સર્વ આયુધોથી ભરેલા શ્રેષ્ઠ રથ પર રાવણપુત્ર ત્રિશિરા ચઢ્યો.
6.69.23
त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः।
सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचाप इवाम्बुदः ॥ ६.६९.२३ ॥
ધનુર્ધર ત્રિશિરા રથ પર ચઢીને વીજ, ઉલ્કા, જ્વાળા અને ઇન્દ્રધનુષ સહિત મેઘ સમાન શોભ્યો.
6.69.24
त्रिभिः किरीटैस्त्रिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे।
हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥ ६.६९.२४ ॥
ત્રણ મુકુટોથી ત્રિશિરા તે ઉત્તમ રથ પર શોભ્યો, જેમ ત્રણ સુવર્ણ શિખરોથી હિમાલય પર્વતરાજ શોભે.
6.69.25
अतिकायोऽतितेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा।
आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६.६९.२५ ॥
અતિકાય, અત્યંત તેજસ્વી, રાક્ષસેન્દ્રનો પુત્ર, ત્યારે શ્રેષ્ઠ રથ પર ચઢ્યો; તે સર્વ ધનુર્ધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
6.69.26
सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम्।
तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलम् ॥ ६.६९.२६ ॥
સારાં પૈડાં અને ધરી ધરાવતો, સારી રીતે જોડાયેલો, સારી લગામો અને સારા ઝૂંસરાવાળો, તૂણીર, બાણ અને ધનુષ્યોથી ઝળહળતો, ભાલા, તલવાર અને પરિઘોથી ભરેલો.
6.69.27
स काञ्चनविचित्रेण किरीटेन विराजता।
भूषणैश्च बभौ मेरुः प्रभाभिरिव भासयन् ॥ ६.६९.२७ ॥
સોનાથી વિચિત્ર ઝળહળતા મુકુટ અને આભૂષણોથી તે મેરુ પર્વતની જેમ શોભતો હતો, જાણે પોતાની પ્રભાથી તેને ઉજાળતો હોય.
6.69.28
स रराज रथे तस्मिन् राजसूनुर्महाबलः।
वृतो नैर्ऋतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ॥ ६.६९.२८ ॥
તે રથ પર રાજકુમાર, મહાબળવાન, રાક્ષસ-વાઘોથી ઘેરાયેલો, વજ્રપાણિ ઇન્દ્ર દેવતાઓથી ઘેરાયેલા હોય તેમ શોભ્યો.
6.69.29
हयमुच्चैःश्रवःप्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम्।
मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः ॥ ६.६९.२९ ॥
ઉચ્ચૈઃશ્રવા જેવો શ્વેત, સોનાના આભૂષણવાળો, મનના વેગવાળો, વિશાળ કાયાવાળા ઘોડા પર નરાંતક ચઢ્યો.
6.69.30
गृहीत्वा प्रासमुल्काभं विरराज नरान्तकः।
शक्तिमादाय तेजस्वी गुहः शिखिगतो यथा ॥ ६.६९.३० ॥
ઉલ્કા જેવો પ્રકાશિત ભાલો લઈને નરાંતક શોભ્યો; જેમ શક્તિ લઈને તેજસ્વી ગુહ મોર પર બેસી શોભે છે.
6.69.31
देवान्तकः समादाय परिघं हेमभूषणम्।
परिगृह्य गिरिं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ॥ ६.६९.३१ ॥
દેવાંતકે સોનાથી શણગારેલો પરિઘ ઉપાડ્યો; બંને હાથે પર્વતશિખર પકડીને વિષ્ણુના શરીરનું અનુકરણ કરતો તે ઊભો રહ્યો.
6.69.32
महापार्श्वो महातेजा गदामादाय वीर्यवान्।
विरराज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे ॥ ६.६९.३२ ॥
મહાતેજસ્વી અને પરાક્રમી મહાપાર્શ્વે ગદા ઉપાડી; હાથમાં ગદા લઈને યુદ્ધમાં કુબેર સમાન શોભ્યો.
6.69.33
ते प्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्याः सुरा इव।
तान् गजैश्च तुरङ्गैश्च रथैश्चाम्बुदनिःस्वनैः ॥ ६.६९.३३ ॥
તે મહાત્માઓ અમરાવતીથી નીકળેલા દેવો સમાન આગળ વધ્યા; મેઘગર્જના જેવા અવાજવાળા હાથી, ઘોડા અને રથ સાથે તેઓ ચાલ્યા.
6.69.34
अनूत्पेतुर्महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः।
ते विरेजुर्महात्मानः कुमाराः सूर्यवर्चसः ॥ ६.६९.३४ ॥
મહાત્મા રાક્ષસો શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રો સાથે તેમની પાછળ ઊભા થયા; સૂર્ય સમાન તેજસ્વી તે મહાત્મા કુમારો શોભ્યા.
6.69.35
किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे।
प्रगृहीता बभौ तेषां शस्त्राणामवलिः सिता ॥ ६.६९.३५ ॥
મુકુટધારી તેઓ શોભાથી યુક્ત હતા, આકાશમાં ચમકતા ગ્રહો સમાન; તેમણે ઉપાડેલા શસ્ત્રોની શ્વેત હારમાળા ચમકી ઊઠી.
6.69.36
शरदभ्रप्रतीकाशा हंसावलिरिवाम्बरे।
मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम् ॥ ६.६९.३६ ॥
શરદ ઋતુના વાદળો જેવા, આકાશમાં હંસોની હારમાળા સમાન (તેઓ હતા); મૃત્યુ કે શત્રુઓની પરાજયનો નિશ્ચય કરીને (આગળ વધ્યા).
6.69.37
जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान् ॥ ६.६९.३७ ॥
તેઓ ગર્જ્યા, ગર્જના કરી અને બાણો પણ છોડ્યાં.
6.69.38
जगृहुश्च महात्मानो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः।
क्ष्वेडितास्फोटितानां वै संचचालेव मेदिनी ॥ ६.६९.३८ ॥
યુદ્ધમાં ઉન્મત્ત એ મહાત્માઓ બહાર નીકળીને શસ્ત્રો ઉપાડવા લાગ્યા; તેમની ગર્જના અને તાળીઓના અવાજથી જાણે પૃથ્વી ધ્રુજી ઊઠી.
6.69.39
रक्षसां सिंहनादैश्च संस्फोटितमिवाम्बरम्।
तेऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः ॥ ६.६९.३९ ॥
રાક્ષસોની સિંહગર્જનાઓથી જાણે આકાશ ગાજી ઊઠ્યું. ત્યારે એ મહાબળવાન રાક્ષસરાજાઓ હર્ષથી બહાર નીકળ્યા.
6.69.40
ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम्।
हरयोऽपि महात्मानो ददृशू राक्षसं बलम् ॥ ६.६९.४० ॥
ઊંચકેલા પથ્થરો અને વૃક્ષો સાથેની વાનરસેના તેમણે જોઈ; મહાત્મા વાનરોએ પણ રાક્ષસસેના જોઈ.
6.69.41
हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितम्।
नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधम् ॥ ६.६९.४१ ॥
હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલું, સેંકડો ઘંટડીઓના નાદથી ગુંજતું, નીલ મેઘ સમાન, મહાન શસ્ત્રો ઊંચકેલું સૈન્ય.
6.69.42
दीप्तानलरविप्रख्यैर्नैर्ऋतैः सर्वतो वृतम्।
तद् दृष्ट्वा बलमायातं लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः ॥ ६.६९.४२ ॥
અગ્નિ અને સૂર્ય જેવા તેજસ્વી નૈર્ઋતોથી ચારેય બાજુએ ઘેરાઈને આવતું એ સૈન્ય જોઈને, લક્ષ્ય તાકેલા વાનરવીરો (તૈયાર થયા).
6.69.43
समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्मुहुर्मुहुः।
अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्त वानराः ॥ ६.६९.४३ ॥
મોટા પર્વતો ઊંચકી રાખેલા વાનરો વારંવાર ગર્જના કરવા લાગ્યા. રાક્ષસોને સહન ન થતાં વાનરોએ તેમની સામે ગર્જના કરી.
6.69.44
ततः समुत्कृष्टरवं निशम्य
रक्षोगणा वानरयूथपानाम्।
अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं
महाबला भीमतरं प्रणेदुः ॥ ६.६९.४४ ॥
ત્યારે વાનર-યૂથપતિઓનો ઊંચો ગર્જનાવાજ સાંભળીને, બીજાઓનો ઉગ્ર હર્ષ સહન ન થતાં મહાબળવાન રાક્ષસગણો વધુ ભયંકર રીતે ગર્જ્યા.
6.69.45
ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः।
विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा ॥ ६.६९.४५ ॥
તે ભયંકર રાક્ષસ-સેનામાં પ્રવેશીને તે વાનર-યૂથપતિઓ, શિખરોવાળા પર્વતોની જેમ ઊંચકેલા શૈલો સાથે વિચરવા લાગ્યા.
6.69.46
केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवङ्गमाः।
रक्षःसैन्येषु संक्रुद्धाः केचिद् द्रुमशिलायुधाः ॥ ६.६९.४६ ॥
કેટલાક વાનરો આકાશમાં કૂદી ગયા, કેટલાક પૃથ્વી પર રહ્યા. રાક્ષસ-સેનાઓ વચ્ચે ક્રોધિત થયેલા કેટલાકે વૃક્ષો અને શિલાઓને હથિયાર બનાવ્યાં.
6.69.47
द्रुमांश्च विपुलस्कन्धान् गृह्य वानरपुङ्गवाः।
तद् युद्धमभवद् घोरं रक्षोवानरसंकुलम् ॥ ६.६९.४७ ॥
વિશાળ થડવાળાં વૃક્ષો પકડીને શ્રેષ્ઠ વાનરોએ યુદ્ધ કર્યું. રાક્ષસો અને વાનરોથી ભરેલું તે યુદ્ધ ભયંકર બન્યું.
6.69.48
ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम्।
बाणौघैर्वार्यमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः ॥ ६.६९.४८ ॥
તે વાનરોએ વૃક્ષો, શિલાઓ અને પર્વતોનો અનુપમ વરસાદ વરસાવ્યો. બાણોની ધારાથી રોકાયા છતાં ભયંકર પરાક્રમી વાનરો પાછા ન હટ્યા.
6.69.49
सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः।
शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ॥ ६.६९.४९ ॥
યુદ્ધમાં રાક્ષસો અને વાનરોએ સિંહનાદ કર્યા; કૂદતા વાનરોએ પથ્થરોથી યાતુધાનોને ચૂરેચૂરા કર્યા.
6.69.50
निर्जघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान्।
केचिद् रथगतान् वीरान् गजवाजिगतानपि ॥ ६.६९.५० ॥
ક્રોધે ભરાયેલા વાનરોએ યુદ્ધમાં બખ્તર અને આભૂષણોથી સજ્જ વીરોને મારી નાખ્યા; રથો, હાથીઓ અને ઘોડાઓ પર સવાર વીરોને પણ.
6.69.51
निर्जघ्नुः सहसाऽऽप्लुत्य यातुधानान् प्लवङ्गमाः।
शैलशृङ्गान्विताङ्गास्ते मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ॥ ६.६९.५१ ॥
વાનરોએ અચાનક કૂદીને યાતુધાનોને મારી નાખ્યા; તેમના અંગો પર પર્વતશિખરો હતા, મુઠ્ઠીઓથી પ્રહાર કર્યો, આંખો ફરી ગઈ હતી.
6.69.52
चेलुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुङ्गवाः।
राक्षसाश्च शरैस्तीक्ष्णैर्बिभिदुः कपिकुञ्जरान् ॥ ६.६९.५२ ॥
ત્યાં રાક્ષસશ્રેષ્ઠો હાલ્યા, પડ્યા, ગર્જ્યા; રાક્ષસોએ તીક્ષ્ણ બાણોથી કપિકુંજરોને વીંધી નાખ્યા.
6.69.53
शूलमुद्गरखड्गैश्च जघ्नुः प्रासैश्च शक्तिभिः।
अन्योन्यं पातयामासुः परस्परजयैषिणः ॥ ६.६९.५३ ॥
શૂળ, મુદ્ગર, ખડ્ગ, પ્રાસ અને શક્તિથી પ્રહાર કર્યા; એકબીજા પર વિજય ઇચ્છીને એકબીજાને પાડવા લાગ્યા.
6.69.54
रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्र वानरराक्षसाः।
ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः ॥ ६.६९.५४ ॥
ત્યાં શત્રુના લોહીથી ખરડાયેલા અંગોવાળા વાનરો અને રાક્ષસો હતા; પછી વાનરો અને રાક્ષસોએ ફેંકેલા શૈલો અને ખડ્ગોથી (યુદ્ધ ચાલ્યું).
6.69.55
मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणितोक्षिता।
विकीर्णैः पर्वताकारै रक्षोभिरभिमर्दितैः।
आसीद् वसुमती पूर्णा तदा युद्धमदान्वितैः ॥ ६.६९.५५ ॥
ક્ષણભરમાં પૃથ્વી લોહીથી ભીંજાઈ ગઈ. યુદ્ધમદથી ભરેલા, પર્વત જેવા આકારના રાક્ષસો વિખરાઈને કચડાઈ જતાં ત્યારે પૃથ્વી ભરાઈ ગઈ.
6.69.56
आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशैलाश्च वानराः।
पुनरङ्गैस्तदा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम् ॥ ६.६९.५६ ॥
ફેંકાયેલા અને ફેંકતા, તૂટેલા પર્વતશિખરોવાળા વાનરો ફરી નજીક આવીને ત્યારે પોતાના અંગોથી જ અદ્ભુત યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
6.69.57
वानरान् वानरैरेव जघ्नुस्ते नैर्ऋतर्षभाः।
राक्षसान् राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि ॥ ६.६९.५७ ॥
નૈરૃત વીરોએ વાનરોને વાનરો વડે જ માર્યા; વાનરોએ પણ રાક્ષસોને રાક્ષસો વડે જ માર્યા.
6.69.58
आक्षिप्य च शिलाः शैलाञ्जघ्नुस्ते राक्षसास्तदा।
तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः ॥ ६.६९.५८ ॥
રાક્ષસોએ પથ્થરો અને પર્વતો ફેંકીને ત્યારે પ્રહાર કર્યો; તેમના શસ્ત્રો છેદીને વાનરોએ રાક્ષસોને માર્યા.
6.69.59
निर्जघ्नुः शैलशृङ्गैश्च बिभिदुश्च परस्परम्।
सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः ॥ ६.६९.५९ ॥
પર્વતશિખરોથી તેમણે માર્યા, એકબીજાને વીંધ્યા; રણમાં રાક્ષસો અને વાનરો સિંહનાદ કરવા લાગ્યા.
6.69.60
छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः।
रुधिरं प्रसृतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः ॥ ६.६९.६० ॥
કવચ અને શરીરરક્ષણ કપાઈ ગયેલા રાક્ષસો વાનરો વડે મરાયા; ત્યાં વૃક્ષો રસસાર ઝરાવે તેમ તેઓ રક્ત વહાવતાં પડ્યા.
6.69.61
रथेन च रथं चापि वारणेनापि वारणम्।
हयेन च हयं केचिन्निर्जघ्नुर्वानरा रणे ॥ ६.६९.६१ ॥
યુદ્ધમાં કેટલાક વાનરોએ રથ વડે રથને, હાથી વડે હાથીને અને ઘોડા વડે ઘોડાને પાડી નાખ્યા.
6.69.62
क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः।
राक्षसा वानरेन्द्राणां बिभिदुः पादपान् शिलाः ॥ ६.६९.६२ ॥
રાક્ષસોએ ક્ષુરપ્ર, અર્ધચંદ્ર, ભલ્લ અને તીક્ષ્ણ બાણોથી વાનરરાજોના વૃક્ષો અને શિલાઓ ભેદી નાખ્યા.
6.69.63
विकीर्णाः पर्वतास्तैश्च द्रुमच्छिन्नैश्च संयुगे।
हतैश्च कपिरक्षोभिर्दुर्गमा वसुधाभवत् ॥ ६.६९.६३ ॥
યુદ્ધમાં તેમણે પર્વતો વિખેરી નાખ્યા, વૃક્ષો કાપી નાખ્યા; વાનરો અને રાક્ષસોના મૃતદેહોથી પૃથ્વી દુર્ગમ બની ગઈ.
6.69.64
ते वानरा गर्वितहृष्टचेष्टाः
संग्राममासाद्य भयं विमुच्य।
युद्धं स्म सर्वे सह राक्षसैस्ते
नानायुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥ ६.६९.६४ ॥
ગર્વ અને ઉત્સાહથી ભરેલા તે વાનરો રણમેદાને પહોંચીને ભય છોડી, વિવિધ શસ્ત્રો સાથે, નિર્ભય સાહસથી રાક્ષસો સાથે લડ્યા.
6.69.65
तस्मिन् प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे
प्रहृष्यमाणेषु वलीमुखेषु।
निपात्यमानेषु च राक्षसेषु
महर्षयो देवगणाश्च नेदुः ॥ ६.६९.६५ ॥
તે ભયાનક ઘમસાણ શરૂ થતાં, વાનરો હર્ષિત થતાં અને રાક્ષસો પડતા હતા ત્યારે, મહર્ષિઓ અને દેવગણો ગર્જી ઊઠ્યા.
6.69.66
ततो हयं मारुततुल्यवेग-
मारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य।
नरान्तको वानरसैन्यमुग्रं
महार्णवं मीन इवाविवेश ॥ ६.६९.६६ ॥
ત્યારે પવન જેવા વેગવાળા ઘોડા પર ચઢી, તીક્ષ્ણ શક્તિ હાથમાં લઈ નરાંતક ઉગ્ર વાનરસેનામાં મહાસાગરમાં માછલી પ્રવેશે તેમ પ્રવેશ્યો.
6.69.67
स वानरान् सप्त शतानि वीरः
प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद।
एकः क्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्मा
जघान सैन्यं हरिपुङ्गवानाम् ॥ ६.६९.६७ ॥
તે વીરે એકલાએ ક્ષણમાં સાતસો વાનરોને ચમકતા ભાલાથી વીંધી નાખ્યા; ઇન્દ્રના શત્રુ તે મહાત્માએ શ્રેષ્ઠ વાનરોની સેનાનો સંહાર કર્યો.
6.69.68
ददृशुश्च महात्मानं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम्।
चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः ॥ ६.६९.६८ ॥
વિદ્યાધરો અને મહર્ષિઓએ ઘોડાની પીઠ પર ઊભેલા, વાનરસેનાઓ વચ્ચે ફરતા તે મહાત્માને જોયા.
6.69.69
स तस्य ददृशे मार्गो मांसशोणितकर्दमः।
पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ॥ ६.६९.६९ ॥
તેનો માર્ગ માંસ અને લોહીના કીચડવાળો દેખાયો, પર્વત જેવડા પડેલા વાનરોથી ઘેરાયેલો.
6.69.70
यावद् विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुङ्गवाः।
तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः ॥ ६.६९.७० ॥
શ્રેષ્ઠ વાનરો હુમલો કરવાનો વિચાર કરે તે પહેલાં જ નરાંતકે તેમને વટાવીને વીંધી નાખ્યા.
6.69.71
ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य संग्रामाग्रे नरान्तकः।
ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः ॥ ६.६९.७१ ॥
યુદ્ધના મોખરે સળગતો ભાલો ઉપાડીને નરાંતકે વાનરસેનાઓને અગ્નિ વનોને બાળે તેમ બાળી નાખી.
6.69.72
यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान् शैलान् वनौकसः।
तावत् प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः ॥ ६.६९.७२ ॥
વનવાસી વાનરો વૃક્ષો અને શિલાઓ ઉખેડતા હતા ત્યારે જ ભાલાથી ઘાયલ થયેલા તેઓ વજ્રથી કપાયેલા પર્વતોની જેમ પડ્યા.
6.69.73
दिक्षु सर्वासु बलवान् विचचार नरान्तकः।
प्रमृद्नन् सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः ॥ ६.६९.७३ ॥
બધી દિશાઓમાં બળવાન નરાન્તક યુદ્ધમાં ચારે બાજુ વિચરતો, વર્ષાઋતુના પવનની જેમ (શત્રુઓને) કચડતો હતો.
6.69.74
न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं भयात्।
उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान् विव्याध वीर्यवान् ॥ ६.६९.७४ ॥
ભયને કારણે વીરો દોડી ન શક્યા, ઊભા ન રહી શક્યા, હલી ન શક્યા; કૂદતા, ઊભેલા કે જતા સૌને તે પરાક્રમીએ વીંધી નાખ્યા.
6.69.75
एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा।
भग्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले ॥ ६.६९.७५ ॥
યમ સમાન અને સૂર્યના તેજવાળા એક જ ભાલાથી વાનરસેનાઓ ભાંગીને ધરતી પર પડી ગઈ.
6.69.76
वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम्।
न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदुर्महास्वनम् ॥ ६.६९.७६ ॥
વજ્રના અથડાવા જેવો એ ભાલાનો પ્રહાર વાનરો સહન ન કરી શક્યા; તેઓ મોટા અવાજે ચીસો પાડી ઊઠ્યા.
6.69.77
पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे।
वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव ॥ ६.६९.७७ ॥
પડતા વાનરવીરોનાં રૂપો, વજ્રથી શિખરો ભાંગીને પડતા પર્વતો જેવાં દેખાયાં.
6.69.78
ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः।
ते स्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे ॥ ६.६९.७८ ॥
પહેલાં કુંભકર્ણે પાડી દીધેલા એ મહાત્મા વાનરશ્રેષ્ઠો સ્વસ્થ થઈને સુગ્રીવ પાસે આવ્યા.
6.69.79
प्रेक्षमाणः स सुग्रीवो ददृशे हरिवाहिनीम्।
नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीं यतस्ततः ॥ ६.६९.७९ ॥
નરાંતકના ભયથી ત્રસ્ત થઈને ઇધર-ઉધર ભાગતી વાનરસેનાને સુગ્રીવે જોઈ.
6.69.80
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम्।
गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम् ॥ ६.६९.८० ॥
ભાગતી સેનાને જોઈને તેણે ભાલો પકડીને ઘોડાની પીઠ પર ઊભા રહીને આવતા નરાંતકને જોયો.
6.69.81
दृष्ट्वोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः।
कुमारमङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥ ६.६९.८१ ॥
આ જોઈને મહાતેજસ્વી વાનરરાજ સુગ્રીવે ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમી વીર કુમાર અંગદને કહ્યું.
6.69.82
गच्छैनं राक्षसं वीरं योऽसौ तुरगमास्थितः।
क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय ॥ ६.६९.८२ ॥
ઘોડા પર સવાર થઈને વાનરસેનાને ક્ષોભિત કરતા આ વીર રાક્ષસ પાસે જા; ઝડપથી તેના પ્રાણ હરી લે.
6.69.83
स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्तदा।
अनीकान्मेघसंकाशादंशुमानिव वीर्यवान् ॥ ६.६९.८३ ॥
સ્વામીની આજ્ઞા સાંભળીને અંગદ ત્યારે મેઘ સમાન તે સેનામાંથી, તેજસ્વી સૂર્યની જેમ કૂદીને બહાર નીકળ્યો.
6.69.84
शैलसंघातसंकाशो हरीणामुत्तमोऽङ्गदः।
रराजाङ्गदसंनद्धः सधातुरिव पर्वतः ॥ ६.६९.८४ ॥
પર્વતના સમૂહ જેવા ઊંચા, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ અંગદ બાજુબંધ પહેરીને ધાતુઓથી ભરેલા પર્વતની જેમ શોભ્યા.
6.69.85
निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान्।
नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रोऽब्रवीद् वचः ॥ ६.६९.८५ ॥
શસ્ત્રવિહીન, માત્ર નખ અને દાંત ધરાવતા મહાતેજસ્વી વાલિપુત્ર અંગદ નરાંતક પાસે જઈને બોલ્યા.
6.69.86
तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि।
अस्मिन् वज्रसमस्पर्शं प्रासं क्षिप्र ममोरसि ॥ ६.६९.८६ ॥
ઊભો રહે! આ સામાન્ય વાનરો વડે તું શું કરીશ? વજ્ર જેવા સ્પર્શવાળો આ ભાલો ઝડપથી મારી છાતી પર ફેંક.
6.69.87
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः।
संदश्य दशनैरोष्ठं निःश्वस्य च भुजंगवत्।
अभिगम्याङ्गदं क्रुद्धो वालिपुत्रं नरान्तकः ॥ ६.६९.८७ ॥
અંગદનાં વચનો સાંભળી નરાંતક અત્યંત ક્રોધે ભરાયો. દાંતથી હોઠ ચાવીને, સાપની જેમ નિસાસો નાખીને, ક્રોધિત નરાંતક વાલિપુત્ર અંગદ પાસે ગયો.
6.69.88
स प्रासमाविध्य तदाङ्गदाय
समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज।
स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे
बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ ॥ ६.६९.८८ ॥
તેણે ભાલો ફેરવીને તરત જ ઝળહળતો તે અંગદ તરફ અચાનક ફેંક્યો. તે વાલિપુત્રની વજ્ર સમાન છાતી પર લાગીને તૂટી ગયો અને ભૂમિ પર પડ્યો.
6.69.89
तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं
सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम्।
तलं समुद्यम्य स वालिपुत्र-
स्तुरंगमस्याभिजघान मूर्ध्नि ॥ ६.६९.८९ ॥
ગરુડે કાપેલા સર્પના દેહ જેવો તૂટેલો તે ભાલો જોઈને, વાલિપુત્રે હથેળી ઉગામીને ઘોડાના મુખવાળા રાક્ષસના માથા પર પ્રહાર કર્યો.
6.69.90
निमग्नपादः स्फुटिताक्षितारो
निष्क्रान्तजिह्वोऽचलसंनिकाशः।
स तस्य वाजी निपपात भूमौ
तलप्रहारेण विकीर्णमूर्धा ॥ ६.६९.९० ॥
પગ ભૂમિમાં ધસી ગયા, આંખોની કીકીઓ ફાટી ગઈ, જીભ બહાર નીકળી આવી; પર્વત જેવો તે ઘોડો હથેળીના પ્રહારથી માથું વિખેરાઈ જમીન પર પડ્યો.
6.69.91
नरान्तकः क्रोधवशं जगाम
हतं तुरंगं पतितं समीक्ष्य।
स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावो
जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम् ॥ ६.६९.९१ ॥
ઘોડો મરીને પડેલો જોઈ નરાંતક ક્રોધને વશ થયો; તે મહાપ્રભાવી વીરે મુઠ્ઠી ઉગામીને યુદ્ધમાં વાલીપુત્રના માથા પર પ્રહાર કર્યો.
6.69.92
अथाङ्गदो मुष्टिविशीर्णमूर्धा
सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम्।
मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापि
संज्ञां समासाद्य विसिस्मिये च ॥ ६.६९.९२ ॥
ત્યારે મુઠ્ઠીના પ્રહારથી માથું વિખેરાયેલા અંગદમાંથી અતિશય ગરમ, તીવ્ર લોહી વહેવા લાગ્યું; તે વારંવાર બળવા લાગ્યો, મૂર્છિત પણ થયો, પછી ભાન પાછું મેળવી વિસ્મિત થયો.
6.69.93
अथाङ्गदो मृत्युसमानवेगं
संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम्।
निपातयामास तदा महात्मा
नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः ॥ ६.६९.९३ ॥
ત્યારે મૃત્યુ સમાન વેગવાળા મહાત્મા વાલીપુત્ર અંગદે પર્વતશિખર જેવી મુઠ્ઠી વાળીને નરાંતકની છાતી પર ઝીંકી.
6.69.94
स मुष्टिनिर्भिन्ननिमग्नवक्षा
ज्वाला वमन् शोणितदिग्धगात्रः।
नरान्तको भूमितले पपात
यथाचलो वज्रनिपातभग्नः ॥ ६.६९.९४ ॥
મુઠ્ઠીના પ્રહારથી છાતી ફાટીને અંદર ધસી ગઈ; જ્વાળાઓ ઓકતો, લોહીથી લથપથ શરીરવાળો નરાંતક વજ્રના પ્રહારથી ભાંગેલા પર્વતની જેમ ભૂમિ પર પડ્યો.
6.69.95
तदान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां
वनौकसां चैव महाप्रणादः।
बभूव तस्मिन् निहतेऽग्र्यवीर्ये
नरान्तके वालिसुतेन संख्ये ॥ ६.६९.९५ ॥
ત્યારે આકાશમાં શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ અને વનવાસી વાનરોએ મહાન જયઘોષ કર્યો; યુદ્ધમાં વાલીના પુત્રે અગ્રગણ્ય પરાક્રમી નરાંતકને મારી નાખ્યો ત્યારે એમ થયું.
6.69.96
अथाङ्गदो राममनःप्रहर्षणं
सुदुष्करं तं कृतवान् हि विक्रमम्।
विसिस्मिये सोऽप्यथ भीमकर्मा
पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः ॥ ६.६९.९६ ॥
પછી અંગદે રામના મનને હર્ષ આપનાર અતિ કઠિન પરાક્રમ કર્યું; ભયંકર કર્મવાળો તે પણ વિસ્મિત થયો, અને ફરી યુદ્ધમાં હર્ષિત થયો.