वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.69.1
एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः।
श्रुत्वा शोकाभिभूतस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.६९.१ ॥
असा शोकाने व्याकूळ होऊन विलाप करणाऱ्या दुरात्मा रावणाचे बोलणे ऐकून त्रिशिराने हे वचन म्हटले.
6.69.2
एवमेव महावीर्यो हतो नस्तातमध्यमः।
न तु सत्पुरुषा राजन् विलपन्ति यथा भवान् ॥ ६.६९.२ ॥
आमचा महापराक्रमी मधला भाऊ असाच मारला गेला; पण हे राजा, सत्पुरुष आपल्यासारखे विलाप करत नाहीत.
6.69.3
नूनं त्रिभुवनस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो।
स कस्मात् प्राकृत इव शोचस्यात्मानमीदृशम् ॥ ६.६९.३ ॥
हे प्रभो, खरोखर आप त्रिभुवनालाही पुरेसे समर्थ आहात; मग सामान्य माणसासारखे स्वतःसाठी असे शोक का करता?
6.69.4
ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचं सायको धनुः।
सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः ॥ ६.६९.४ ॥
ब्रह्मदेवाने दिलेली शक्ती, कवच, बाण आणि धनुष्य तुमच्याकडे आहे; आणि हजार गाढवे जुंपलेला, मेघगर्जनेसारखा ध्वनी करणारा रथही आहे.
6.69.5
त्वयासकृद्धि शस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः।
स सर्वायुधसम्पन्नो राघवं शास्तुमर्हसि ॥ ६.६९.५ ॥
तुम्ही शस्त्रांनी देव-दानवांना वारंवार पराभूत केले आहे; सर्व आयुधांनी युक्त असलेले तुम्ही राघवाला (रामाला) शासन करण्यास योग्य आहात.
6.69.6
कामं तिष्ठ महाराज निर्गमिष्याम्यहं रणे।
उद्धरिष्यामि ते शत्रून् गरुडः पन्नगानिव ॥ ६.६९.६ ॥
महाराजा, तुम्ही थांबा; मी रणांगणावर जाईन. गरुड जसे सर्पांना नष्ट करतो, तसे मी तुमच्या शत्रूंना उखडून टाकीन.
6.69.7
शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा।
तथाद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः ॥ ६.६९.७ ॥
जसे देवराज इंद्राने शंबराला आणि विष्णूने नरकाला मारले, तसेच आज माझ्याकडून युद्धात मारला जाऊन राम पडून राहील.
6.69.8
श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः।
पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः ॥ ६.६९.८ ॥
त्रिशिराचे बोल ऐकून, कालप्रेरित झालेला राक्षसाधिपती रावण स्वतःला जणू पुन्हा जन्मलेला समजू लागला.
6.69.9
श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ।
अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः ॥ ६.६९.९ ॥
त्रिशिराचे बोल ऐकून देवांतक, नरांतक आणि तेजस्वी अतिकाय युद्धाने हर्षित झाले.
6.69.10
ततोऽहमहमित्येवं गर्जन्तो नैर्ऋतर्षभाः।
रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः ॥ ६.६९.१० ॥
तेव्हा 'मी, मी' असे गर्जत असलेले, इंद्रासमान पराक्रमी, राक्षसश्रेष्ठ असे रावणाचे वीर पुत्र.
6.69.11
अन्तरिक्षगताः सर्वे सर्वे मायाविशारदाः।
सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे समरदुर्मदाः ॥ ६.६९.११ ॥
ते सर्व आकाशात संचार करणारे, मायेत निपुण, देवांचा गर्व मोडणारे आणि युद्धात उन्मत्त होते.
6.69.12
सर्वे सुबलसम्पन्नाः सर्वे विस्तीर्णकीर्तयः।
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः ॥ ६.६९.१२ ॥
ते सर्व महाबलवान, विस्तीर्ण कीर्तीचे होते; पण युद्धात येऊन सर्व पराजित झाले आणि त्यांच्याविषयी पुढे काही ऐकू आले नाही.
6.69.13
देवैरपि सगन्धर्वैः सकिंनरमहोरगैः।
सर्वेऽस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः।
सर्वे प्रवरविज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा ॥ ६.६९.१३ ॥
देव, गंधर्व, किंनर आणि महोरग यांच्याद्वारेही (जिंकता न येणारे)। सर्व अस्त्रविद्येत निपुण, युद्धकुशल, श्रेष्ठ ज्ञानी आणि वर प्राप्त केलेले होते.
6.69.14
स तैस्तथा भास्करतुल्यवर्चसैः
सुतैर्वृतः शत्रुबलश्रियार्दनैः।
रराज राजा मघवान् यथामरै-
र्वृतो महादानवदर्पनाशनैः ॥ ६.६९.१४ ॥
सूर्यासारखे तेजस्वी, शत्रूचे बल आणि वैभव नष्ट करणाऱ्या आपल्या पुत्रांनी वेढलेला तो राजा, महादानवांचा दर्प नष्ट करणाऱ्या देवांनी वेढलेल्या इंद्राप्रमाणे शोभला.
6.69.15
स पुत्रान् सम्परिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः।
आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास वै रणे ॥ ६.६९.१५ ॥
त्याने पुत्रांना आलिंगन देऊन, अलंकारांनी सजवून आणि शुभ आशीर्वाद देऊन त्यांना युद्धात पाठवले.
6.69.16
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ चापि रावणः।
रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे ॥ ६.६९.१६ ॥
रावणाने युद्धोन्मत्त आणि मत्त या दोन भावांनाही राजकुमारांच्या रक्षणासाठी युद्धात पाठवले.
6.69.17
तेऽभिवाद्य महात्मानं रावणं लोकरावणम्।
कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे ॥ ६.६९.१७ ॥
ते महाकाय वीर जगाला भयभीत करणाऱ्या महात्मा रावणाला अभिवादन करून, त्याला प्रदक्षिणा घालून निघाले.
6.69.18
सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः।
निर्जग्मुर्नैर्ऋतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ६.६९.१८ ॥
सर्व औषधी आणि सुगंधांनी लेप लावलेले ते महाबलवान, राक्षसश्रेष्ठ, युद्धाची इच्छा करणारे सहा वीर निघाले.
6.69.19
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ।
महोदरमहापार्श्वौ निर्जग्मुः कालचोदिताः ॥ ६.६९.१९ ॥
त्रिशिरा आणि अतिकाय, देवान्तक आणि नरान्तक, महोदर आणि महापार्श्व काळाने प्रेरित होऊन युद्धासाठी निघाले.
6.69.20
ततः सुदर्शनं नागं नीलजीमूतसंनिभम्।
ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः ॥ ६.६९.२० ॥
तेव्हा महोदर नीलमेघासारख्या, ऐरावतकुलात जन्मलेल्या सुदर्शन नावाच्या हत्तीवर आरूढ झाला.
6.69.21
सर्वायुधसमायुक्तस्तूणीभिश्चाप्यलंकृतः।
रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि ॥ ६.६९.२१ ॥
सर्व आयुधांनी युक्त आणि भाथ्यांनी सजलेला तो हत्तीवर आरूढ होऊन अस्ताचलाच्या शिखरावरील सूर्यासारखा झळकला.
6.69.22
हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम्।
आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः ॥ ६.६९.२२ ॥
उत्तम घोड्यांनी जुंपलेल्या, सर्व आयुधांनी भरलेल्या श्रेष्ठ रथावर रावणपुत्र त्रिशिरा आरूढ झाला.
6.69.23
त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः।
सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचाप इवाम्बुदः ॥ ६.६९.२३ ॥
धनुर्धारी त्रिशिरा रथावर आरूढ होऊन वीज, उल्का, ज्वाळा आणि इंद्रधनुष्यासह मेघासारखा झळकला.
6.69.24
त्रिभिः किरीटैस्त्रिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे।
हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥ ६.६९.२४ ॥
तीन मुकुटांनी त्रिशिरा त्या उत्तम रथावर शोभला, जसा तीन सुवर्णशिखरांनी हिमवान पर्वतराज शोभतो.
6.69.25
अतिकायोऽतितेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा।
आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६.६९.२५ ॥
अतिकाय, अत्यंत तेजस्वी, राक्षसराजाचा पुत्र, तेव्हा श्रेष्ठ रथावर आरूढ झाला; तो सर्व धनुर्धरांत श्रेष्ठ होता.
6.69.26
सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम्।
तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलम् ॥ ६.६९.२६ ॥
उत्तम चाक व आस असलेला, चांगला जुंपलेला, उत्तम दोर व उत्तम दांडा असलेला, भाते, बाण व धनुष्यांनी तेजस्वी, भाले, तलवारी व परिघांनी भरलेला.
6.69.27
स काञ्चनविचित्रेण किरीटेन विराजता।
भूषणैश्च बभौ मेरुः प्रभाभिरिव भासयन् ॥ ६.६९.२७ ॥
सोन्याने विचित्र केलेल्या तेजस्वी किरीटाने व अलंकारांनी तो मेरु पर्वतासारखा शोभला, जणू आपल्या प्रभेने त्याला उजळवीत होता.
6.69.28
स रराज रथे तस्मिन् राजसूनुर्महाबलः।
वृतो नैर्ऋतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ॥ ६.६९.२८ ॥
त्या रथावर राजपुत्र, महाबली, राक्षसरूपी वाघांनी वेढलेला, वज्रपाणी इंद्र देवांनी वेढलेला असावा तसा शोभला.
6.69.29
हयमुच्चैःश्रवःप्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम्।
मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः ॥ ६.६९.२९ ॥
उच्चैःश्रवसासारखा पांढरा, सोन्याचे अलंकार असलेला, मनासारखा वेगवान, विशाल देहाच्या घोड्यावर नरांतक आरूढ झाला.
6.69.30
गृहीत्वा प्रासमुल्काभं विरराज नरान्तकः।
शक्तिमादाय तेजस्वी गुहः शिखिगतो यथा ॥ ६.६९.३० ॥
उल्केसारखा तेजस्वी भाला हाती धरून नरांतक शोभला; जसा शक्ती धारण केलेला तेजस्वी गुह मयूरावर बसलेला शोभतो.
6.69.31
देवान्तकः समादाय परिघं हेमभूषणम्।
परिगृह्य गिरिं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ॥ ६.६९.३१ ॥
देवान्तकाने सोन्याने सजवलेला परिघ उचलला; दोन्ही बाहूंनी पर्वतशिखर धरून विष्णूच्या देहाचे अनुकरण करीत तो उभा राहिला.
6.69.32
महापार्श्वो महातेजा गदामादाय वीर्यवान्।
विरराज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे ॥ ६.६९.३२ ॥
महातेजस्वी आणि पराक्रमी महापार्श्वाने गदा उचलली; हाती गदा घेऊन युद्धात तो कुबेरासारखा तळपला.
6.69.33
ते प्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्याः सुरा इव।
तान् गजैश्च तुरङ्गैश्च रथैश्चाम्बुदनिःस्वनैः ॥ ६.६९.३३ ॥
ते महात्मे अमरावतीहून निघालेल्या देवांसारखे पुढे सरसावले; मेघगर्जनेसारख्या नादांच्या हत्ती, घोडे व रथांसह ते निघाले.
6.69.34
अनूत्पेतुर्महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः।
ते विरेजुर्महात्मानः कुमाराः सूर्यवर्चसः ॥ ६.६९.३४ ॥
महात्मे राक्षस उत्कृष्ट शस्त्रे घेऊन त्यांच्या मागोमाग उठले; सूर्यासारखे तेजस्वी ते महात्मे कुमार शोभून दिसले.
6.69.35
किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे।
प्रगृहीता बभौ तेषां शस्त्राणामवलिः सिता ॥ ६.६९.३५ ॥
मुकुटधारी ते शोभेने युक्त होते, आकाशात चमकणाऱ्या ग्रहांसारखे; त्यांनी उंचावलेल्या शस्त्रांची शुभ्र रांग तळपली.
6.69.36
शरदभ्रप्रतीकाशा हंसावलिरिवाम्बरे।
मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम् ॥ ६.६९.३६ ॥
शरद् ऋतूतील ढगांसारखे, आकाशात हंसांच्या रांगेसारखे (ते होते); मरण किंवा शत्रूंचा पराभव निश्चित करून (ते पुढे सरसावले).
6.69.37
जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान् ॥ ६.६९.३७ ॥
ते गरजले, ओरडले आणि बाणही सोडू लागले.
6.69.38
जगृहुश्च महात्मानो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः।
क्ष्वेडितास्फोटितानां वै संचचालेव मेदिनी ॥ ६.६९.३८ ॥
युद्धात उन्मत्त झालेले ते महात्मे बाहेर पडून शस्त्रे उचलू लागले; त्यांच्या गर्जना आणि टाळ्यांच्या आवाजाने पृथ्वीच कंपित झाल्यासारखी वाटली.
6.69.39
रक्षसां सिंहनादैश्च संस्फोटितमिवाम्बरम्।
तेऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः ॥ ६.६९.३९ ॥
राक्षसांच्या सिंहगर्जनांनी आकाशच गजबजल्यासारखे झाले. तेव्हा ते महाबलवान राक्षसराज आनंदाने बाहेर पडले.
6.69.40
ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम्।
हरयोऽपि महात्मानो ददृशू राक्षसं बलम् ॥ ६.६९.४० ॥
उभारलेल्या शिला आणि वृक्षांसह वानरसेना त्यांनी पाहिली; महात्मे वानरही राक्षससेना पाहू लागले.
6.69.41
हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितम्।
नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधम् ॥ ६.६९.४१ ॥
हत्ती, घोडे, रथांनी गच्च भरलेले, शेकडो घंटांच्या नादाने दुमदुमणारे, निळ्या मेघासारखे, मोठी आयुधे उचललेले सैन्य.
6.69.42
दीप्तानलरविप्रख्यैर्नैर्ऋतैः सर्वतो वृतम्।
तद् दृष्ट्वा बलमायातं लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः ॥ ६.६९.४२ ॥
अग्नी आणि सूर्यासारखे तेजस्वी नैर्ऋत चहूबाजूंनी वेढून येत असलेले ते सैन्य पाहून, लक्ष्य साधलेले वानरवीर (सज्ज झाले).
6.69.43
समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्मुहुर्मुहुः।
अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्त वानराः ॥ ६.६९.४३ ॥
मोठे पर्वत उचलून धरलेले वानर वारंवार गर्जना करू लागले. राक्षसांना सहन न होऊन वानरांनी त्यांना प्रत्युत्तरादाखल गर्जना केली.
6.69.44
ततः समुत्कृष्टरवं निशम्य
रक्षोगणा वानरयूथपानाम्।
अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं
महाबला भीमतरं प्रणेदुः ॥ ६.६९.४४ ॥
तेव्हा वानर-यूथपतींचा मोठा गर्जनारव ऐकून, दुसऱ्यांचा उग्र हर्ष सहन न होऊन महाबलवान राक्षसगण अधिकच भयानक स्वरात गर्जले.
6.69.45
ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः।
विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा ॥ ६.६९.४५ ॥
त्या भयानक राक्षससेनेत शिरून ते वानर-यूथपती, शिखरे असलेल्या पर्वतांप्रमाणे उचललेल्या शैलांसह संचार करू लागले.
6.69.46
केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवङ्गमाः।
रक्षःसैन्येषु संक्रुद्धाः केचिद् द्रुमशिलायुधाः ॥ ६.६९.४६ ॥
काही वानर आकाशात झेपावले, तर काही पृथ्वीवर राहिले. राक्षससैन्यांत संतप्त झालेल्या काहींनी झाडे आणि शिळा हीच शस्त्रे केली.
6.69.47
द्रुमांश्च विपुलस्कन्धान् गृह्य वानरपुङ्गवाः।
तद् युद्धमभवद् घोरं रक्षोवानरसंकुलम् ॥ ६.६९.४७ ॥
विशाल खोडांची झाडे धरून श्रेष्ठ वानरांनी युद्ध केले. राक्षस आणि वानरांनी भरलेले ते युद्ध भयानक झाले.
6.69.48
ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम्।
बाणौघैर्वार्यमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः ॥ ६.६९.४८ ॥
त्या वानरांनी वृक्ष, शिळा आणि पर्वतांचा अतुलनीय वर्षाव केला. बाणांच्या प्रवाहाने अडवले जाऊनही भयंकर पराक्रमी वानर मागे हटले नाहीत.
6.69.49
सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः।
शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ॥ ६.६९.४९ ॥
युद्धात राक्षस आणि वानरांनी सिंहनाद केले; उड्या मारणाऱ्या वानरांनी दगडांनी यातुधानांना चिरडले.
6.69.50
निर्जघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान्।
केचिद् रथगतान् वीरान् गजवाजिगतानपि ॥ ६.६९.५० ॥
क्रोधित झालेल्या वानरांनी युद्धात कवच आणि अलंकारांनी सजलेल्या वीरांना ठार केले; रथांवर, हत्तींवर आणि घोड्यांवर असलेल्या वीरांनाही.
6.69.51
निर्जघ्नुः सहसाऽऽप्लुत्य यातुधानान् प्लवङ्गमाः।
शैलशृङ्गान्विताङ्गास्ते मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ॥ ६.६९.५१ ॥
वानरांनी अचानक उडी मारून यातुधानांना ठार केले; त्यांच्या अंगांवर पर्वतशिखरे होती, मुठींनी प्रहार केले, डोळे फिरलेले होते.
6.69.52
चेलुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुङ्गवाः।
राक्षसाश्च शरैस्तीक्ष्णैर्बिभिदुः कपिकुञ्जरान् ॥ ६.६९.५२ ॥
तेथे राक्षसश्रेष्ठ हलले, पडले, गर्जले; राक्षसांनी तीक्ष्ण बाणांनी कपिकुंजरांना भोसकले.
6.69.53
शूलमुद्गरखड्गैश्च जघ्नुः प्रासैश्च शक्तिभिः।
अन्योन्यं पातयामासुः परस्परजयैषिणः ॥ ६.६९.५३ ॥
शूल, मुद्गर, खड्ग, प्रास आणि शक्तींनी प्रहार केले; एकमेकांवर विजय इच्छिणारे ते एकमेकांना पाडू लागले.
6.69.54
रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्र वानरराक्षसाः।
ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः ॥ ६.६९.५४ ॥
तेथे शत्रूच्या रक्ताने माखलेल्या अंगांचे वानर आणि राक्षस होते; नंतर वानर आणि राक्षसांनी फेकलेल्या शैलांनी आणि खड्गांनी (युद्ध चालू राहिले).
6.69.55
मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणितोक्षिता।
विकीर्णैः पर्वताकारै रक्षोभिरभिमर्दितैः।
आसीद् वसुमती पूर्णा तदा युद्धमदान्वितैः ॥ ६.६९.५५ ॥
क्षणार्धात पृथ्वी रक्ताने भिजली. युद्धमदाने भरलेल्या, पर्वतासारख्या आकाराच्या राक्षसांच्या विखुरलेल्या व चिरडलेल्या देहांनी तेव्हा पृथ्वी भरून गेली.
6.69.56
आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशैलाश्च वानराः।
पुनरङ्गैस्तदा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम् ॥ ६.६९.५६ ॥
फेकलेले आणि फेकणारे, तुटलेल्या पर्वतशिखरांचे वानर पुन्हा जवळ येऊन तेव्हा आपल्या अवयवांनीच अद्भुत युद्ध करू लागले.
6.69.57
वानरान् वानरैरेव जघ्नुस्ते नैर्ऋतर्षभाः।
राक्षसान् राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि ॥ ६.६९.५७ ॥
नैरृत वीरांनी वानरांना वानरांकडूनच मारले; वानरांनीही राक्षसांना राक्षसांकडूनच मारले.
6.69.58
आक्षिप्य च शिलाः शैलाञ्जघ्नुस्ते राक्षसास्तदा।
तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः ॥ ६.६९.५८ ॥
राक्षसांनी दगडे व पर्वत फेकून तेव्हा प्रहार केला; त्यांची शस्त्रे छेदून वानरांनी राक्षसांना मारले.
6.69.59
निर्जघ्नुः शैलशृङ्गैश्च बिभिदुश्च परस्परम्।
सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः ॥ ६.६९.५९ ॥
पर्वतशिखरांनी त्यांनी मारले, एकमेकांना भोसकले; रणात राक्षस व वानर सिंहगर्जना करू लागले.
6.69.60
छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः।
रुधिरं प्रसृतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः ॥ ६.६९.६० ॥
चिलखन व देहरक्षण तुटलेले राक्षस वानरांनी मारले; तेथे वृक्ष जसे रससार पाझरतात तसे ते रक्त वाहवीत पडले.
6.69.61
रथेन च रथं चापि वारणेनापि वारणम्।
हयेन च हयं केचिन्निर्जघ्नुर्वानरा रणे ॥ ६.६९.६१ ॥
युद्धात काही वानरांनी रथाने रथाला, हत्तीने हत्तीला आणि घोड्याने घोड्याला पाडले.
6.69.62
क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः।
राक्षसा वानरेन्द्राणां बिभिदुः पादपान् शिलाः ॥ ६.६९.६२ ॥
राक्षसांनी क्षुरप्र, अर्धचंद्र, भल्ल आणि तीक्ष्ण बाणांनी वानरप्रमुखांचे वृक्ष व शिळा फोडल्या.
6.69.63
विकीर्णाः पर्वतास्तैश्च द्रुमच्छिन्नैश्च संयुगे।
हतैश्च कपिरक्षोभिर्दुर्गमा वसुधाभवत् ॥ ६.६९.६३ ॥
युद्धात त्यांनी पर्वत विखुरले, वृक्ष तोडले; वानर व राक्षसांच्या मृतदेहांनी पृथ्वी दुर्गम झाली.
6.69.64
ते वानरा गर्वितहृष्टचेष्टाः
संग्राममासाद्य भयं विमुच्य।
युद्धं स्म सर्वे सह राक्षसैस्ते
नानायुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥ ६.६९.६४ ॥
अभिमान व उत्साहाने भरलेल्या त्या वानरांनी रणांगणात पोहोचून भय सोडले आणि विविध शस्त्रांनी, दीनतेविना धैर्याने राक्षसांशी युद्ध केले.
6.69.65
तस्मिन् प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे
प्रहृष्यमाणेषु वलीमुखेषु।
निपात्यमानेषु च राक्षसेषु
महर्षयो देवगणाश्च नेदुः ॥ ६.६९.६५ ॥
त्या भयंकर घनघोर संघर्षास प्रारंभ झाला असता, वानर हर्षित होत असताना आणि राक्षस पाडले जात असताना, महर्षी व देवगण गर्जना करू लागले.
6.69.66
ततो हयं मारुततुल्यवेग-
मारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य।
नरान्तको वानरसैन्यमुग्रं
महार्णवं मीन इवाविवेश ॥ ६.६९.६६ ॥
तेव्हा वाऱ्याच्या वेगाचा घोडा चढून, तीक्ष्ण शक्ती हाती घेऊन नरांतक उग्र वानरसेनेत असा शिरला, जसा मासा महासागरात शिरतो.
6.69.67
स वानरान् सप्त शतानि वीरः
प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद।
एकः क्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्मा
जघान सैन्यं हरिपुङ्गवानाम् ॥ ६.६९.६७ ॥
त्या वीराने एकट्याच क्षणात सातशे वानरांना तेजस्वी भाल्याने भोसकले; इंद्रशत्रू त्या महात्म्याने श्रेष्ठ वानरसेनेचा संहार केला.
6.69.68
ददृशुश्च महात्मानं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम्।
चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः ॥ ६.६९.६८ ॥
विद्याधर आणि महर्षींनी घोड्याच्या पाठीवर उभ्या असलेल्या, वानरसेनेत संचार करणाऱ्या त्या महात्म्याला पाहिले.
6.69.69
स तस्य ददृशे मार्गो मांसशोणितकर्दमः।
पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ॥ ६.६९.६९ ॥
त्याचा मार्ग मांस व रक्ताच्या चिखलाने भरलेला दिसला, पर्वताएवढ्या पडलेल्या वानरांनी वेढलेला.
6.69.70
यावद् विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुङ्गवाः।
तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः ॥ ६.६९.७० ॥
श्रेष्ठ वानर आक्रमणाचा विचार करत असतानाच नरान्तकाने यांना ओलांडून त्यांना भोसकले.
6.69.71
ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य संग्रामाग्रे नरान्तकः।
ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः ॥ ६.६९.७१ ॥
युद्धाच्या अग्रभागी तेजस्वी भाला उचलून नरान्तकाने वानरसेनांना अग्नी वनांना जाळावा तसे जाळले.
6.69.72
यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान् शैलान् वनौकसः।
तावत् प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः ॥ ६.६९.७२ ॥
वनवासी वानर वृक्ष व शिला उपटत असतानाच, भाल्यांनी आघात झालेले ते वज्राने तुटलेल्या पर्वतांसारखे कोसळले.
6.69.73
दिक्षु सर्वासु बलवान् विचचार नरान्तकः।
प्रमृद्नन् सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः ॥ ६.६९.७३ ॥
सर्व दिशांमध्ये बलवान नरान्तक युद्धात सर्वत्र संचार करत, पावसाळ्यातील वाऱ्याप्रमाणे (शत्रूंना) चिरडत होता.
6.69.74
न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं भयात्।
उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान् विव्याध वीर्यवान् ॥ ६.६९.७४ ॥
भयामुळे वीरांना पळता आले नाही, उभे राहता आले नाही, हलताही आले नाही; उडी मारणाऱ्या, उभ्या असलेल्या, जाणाऱ्या सर्वांना त्या पराक्रमी वीराने विंधले.
6.69.75
एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा।
भग्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले ॥ ६.६९.७५ ॥
यमासारख्या आणि सूर्यतेजाच्या एकाच भाल्याने वानरसेना भग्न होऊन जमिनीवर कोसळल्या.
6.69.76
वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम्।
न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदुर्महास्वनम् ॥ ६.६९.७६ ॥
वज्र आदळल्यासारखा तो भाल्याचा प्रहार वानरांना सहन झाला नाही; ते मोठ्या आवाजात ओरडले.
6.69.77
पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे।
वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव ॥ ६.६९.७७ ॥
पडणाऱ्या वानरवीरांची रूपे, वज्राने शिखरे फुटून कोसळणाऱ्या पर्वतांसारखी दिसू लागली.
6.69.78
ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः।
ते स्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे ॥ ६.६९.७८ ॥
पूर्वी कुंभकर्णाने पाडलेले ते महात्मे वानरश्रेष्ठ सावरून सुग्रीवाजवळ आले.
6.69.79
प्रेक्षमाणः स सुग्रीवो ददृशे हरिवाहिनीम्।
नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीं यतस्ततः ॥ ६.६९.७९ ॥
नरान्तकाच्या भयाने त्रस्त होऊन इकडेतिकडे पळणाऱ्या वानरसेनेला सुग्रीवाने पाहिले.
6.69.80
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम्।
गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम् ॥ ६.६९.८० ॥
पळणाऱ्या सेनेला पाहून त्याने भाला धरून घोड्याच्या पाठीवर उभा राहून येणाऱ्या नरान्तकाला पाहिले.
6.69.81
दृष्ट्वोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः।
कुमारमङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥ ६.६९.८१ ॥
हे पाहून महातेजस्वी वानरराज सुग्रीव इंद्रासमान पराक्रमी वीर कुमार अंगदाला म्हणाला.
6.69.82
गच्छैनं राक्षसं वीरं योऽसौ तुरगमास्थितः।
क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय ॥ ६.६९.८२ ॥
घोड्यावर बसून वानरसेनेला क्षुब्ध करणाऱ्या या वीर राक्षसाकडे जा; लवकर त्याचे प्राण हर.
6.69.83
स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्तदा।
अनीकान्मेघसंकाशादंशुमानिव वीर्यवान् ॥ ६.६९.८३ ॥
स्वामींची आज्ञा ऐकून अंगद तेव्हा मेघासारख्या त्या सेनेतून, तेजस्वी सूर्य ढगांतून बाहेर पडावा तसा झेपावून बाहेर पडला.
6.69.84
शैलसंघातसंकाशो हरीणामुत्तमोऽङ्गदः।
रराजाङ्गदसंनद्धः सधातुरिव पर्वतः ॥ ६.६९.८४ ॥
पर्वतसमूहासारखा उंच, वानरांमध्ये श्रेष्ठ असा अंगद बाजूबंद घालून धातूंनी भरलेल्या पर्वतासारखा शोभला.
6.69.85
निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान्।
नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रोऽब्रवीद् वचः ॥ ६.६९.८५ ॥
शस्त्रविरहित, केवळ नखे आणि दात असलेले महातेजस्वी वालिपुत्र अंगद नरान्तकाजवळ जाऊन असे म्हणाले.
6.69.86
तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि।
अस्मिन् वज्रसमस्पर्शं प्रासं क्षिप्र ममोरसि ॥ ६.६९.८६ ॥
थांब! या सामान्य वानरांनी तू काय करशील? वज्रासारखा स्पर्श असलेला हा भाला लवकर माझ्या छातीवर फेक.
6.69.87
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः।
संदश्य दशनैरोष्ठं निःश्वस्य च भुजंगवत्।
अभिगम्याङ्गदं क्रुद्धो वालिपुत्रं नरान्तकः ॥ ६.६९.८७ ॥
अंगदाचे वचन ऐकून नरान्तक अत्यंत क्रोधित झाला. दातांनी ओठ चावून, सापासारखा सुस्कारा टाकून, क्रुद्ध झालेला नरान्तक वालिपुत्र अंगदाजवळ गेला.
6.69.88
स प्रासमाविध्य तदाङ्गदाय
समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज।
स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे
बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ ॥ ६.६९.८८ ॥
त्याने भाला फिरवून लगेच चमकणारा तो अंगदावर अचानक फेकला. वालिपुत्राच्या वज्रासारख्या छातीवर लागून तो तुटला आणि जमिनीवर पडला.
6.69.89
तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं
सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम्।
तलं समुद्यम्य स वालिपुत्र-
स्तुरंगमस्याभिजघान मूर्ध्नि ॥ ६.६९.८९ ॥
गरुडाने छाटलेल्या सापाच्या देहासारखा तुटलेला तो भाला पाहून वालिपुत्राने तळहात उगारून घोड्यासारख्या मुखाच्या राक्षसाच्या मस्तकावर प्रहार केला.
6.69.90
निमग्नपादः स्फुटिताक्षितारो
निष्क्रान्तजिह्वोऽचलसंनिकाशः।
स तस्य वाजी निपपात भूमौ
तलप्रहारेण विकीर्णमूर्धा ॥ ६.६९.९० ॥
पाय जमिनीत आत रुतले, डोळ्यांच्या बुबुळ फुटले, जीभ बाहेर आली; पर्वतासारखा तो घोडा तळहाताच्या प्रहाराने डोके चुरडून जमिनीवर कोसळला.
6.69.91
नरान्तकः क्रोधवशं जगाम
हतं तुरंगं पतितं समीक्ष्य।
स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावो
जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम् ॥ ६.६९.९१ ॥
घोडा मेलेला आणि पडलेला पाहून नरांतक क्रोधाच्या अधीन झाला; त्या महापराक्रमी वीराने मूठ उगारून युद्धात वालिपुत्राच्या मस्तकावर प्रहार केला.
6.69.92
अथाङ्गदो मुष्टिविशीर्णमूर्धा
सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम्।
मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापि
संज्ञां समासाद्य विसिस्मिये च ॥ ६.६९.९२ ॥
तेव्हा मुठीच्या प्रहाराने मस्तक चुरडलेल्या अंगदातून अतिशय उष्ण, तीव्र रक्त वाहू लागले; तो वारंवार जळफळला, मूर्छितही झाला, मग शुद्धीवर येऊन आश्चर्यचकित झाला.
6.69.93
अथाङ्गदो मृत्युसमानवेगं
संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम्।
निपातयामास तदा महात्मा
नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः ॥ ६.६९.९३ ॥
तेव्हा मृत्यूसारख्या वेगाने चालणाऱ्या महात्मा वालिपुत्र अंगदाने पर्वतशिखरासारखी मूठ आवळून नरांतकाच्या छातीवर प्रहार केला.
6.69.94
स मुष्टिनिर्भिन्ननिमग्नवक्षा
ज्वाला वमन् शोणितदिग्धगात्रः।
नरान्तको भूमितले पपात
यथाचलो वज्रनिपातभग्नः ॥ ६.६९.९४ ॥
मुठीच्या प्रहाराने छाती फाटून आत धसली; ज्वाळा ओकत, रक्ताने माखलेल्या देहाचा नरांतक वज्राच्या आघाताने भंगलेल्या पर्वतासारखा जमिनीवर कोसळला.
6.69.95
तदान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां
वनौकसां चैव महाप्रणादः।
बभूव तस्मिन् निहतेऽग्र्यवीर्ये
नरान्तके वालिसुतेन संख्ये ॥ ६.६९.९५ ॥
तेव्हा आकाशात श्रेष्ठ देव आणि वनवासी वानरांनी महान जयघोष केला; युद्धात वालीच्या पुत्राने अग्रगण्य पराक्रमी नरान्तकाला ठार मारले तेव्हा असे घडले.
6.69.96
अथाङ्गदो राममनःप्रहर्षणं
सुदुष्करं तं कृतवान् हि विक्रमम्।
विसिस्मिये सोऽप्यथ भीमकर्मा
पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः ॥ ६.६९.९६ ॥
मग अंगदाने रामाच्या मनाला आनंद देणारा अत्यंत कठीण पराक्रम केला; भयंकर कर्मा असलेलाही तो विस्मित झाला आणि पुन्हा युद्धात हर्षित झाला.