वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.71.1
स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं लोमहर्षणम्।
भ्रातॄंश्च निहतान् दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ॥ ६.७१.१ ॥
अपनी सेना को व्याकुल और भयंकर तुमुल से रोमांचित देखकर, तथा इन्द्र के समान पराक्रमी भाइयों को मारा गया देखकर।
6.71.2
पितृव्यौ चापि संदृश्य समरे संनिपातितौ।
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ राक्षसोत्तमौ ॥ ६.७१.२ ॥
और युद्ध में अपने दो चाचाओं को गिरा हुआ देखकर, तथा युद्धोन्मत्त और मदमत्त उन दोनों श्रेष्ठ राक्षस भाइयों को भी।
6.71.3
चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि।
अतिकायोऽद्रिसंकाशो देवदानवदर्पहा ॥ ६.७१.३ ॥
ब्रह्मा से वर पाए हुए, महान तेजस्वी अतिकाय युद्ध में क्रोधित हो उठे, जो पर्वत के समान विशाल थे और देवों तथा दानवों के अभिमान को चूर करने वाले थे।
6.71.4
स भास्करसहस्रस्य संघातमिव भास्वरम्।
रथमारुह्य शक्रारिरभिदुद्राव वानरान् ॥ ६.७१.४ ॥
वह मानो हजार सूर्यों के समूह के समान दीप्तिमान रथ पर चढ़कर, इन्द्र के शत्रु के रूप में, वानरों की ओर दौड़ पड़ा।
6.71.5
स विस्फार्य तदा चापं किरीटी मृष्टकुण्डलः।
नाम संश्रावयामास ननाद च महास्वनम् ॥ ६.७१.५ ॥
तब किरीटधारी, चमकते कुण्डलों वाले उसने अपना धनुष तानकर अपना नाम सुनाया और महान गर्जना की।
6.71.6
तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च।
ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान् ॥ ६.७१.६ ॥
उस सिंह-गर्जना से, अपना नाम सुनाने से, और भयंकर धनुष-टंकार से उसने वानरों को भयभीत कर दिया।
6.71.7
ते दृष्ट्वा देहमाहात्म्यं कुम्भकर्णोऽयमुत्थितः।
भयार्ता वानराः सर्वे संश्रयन्ते परस्परम् ॥ ६.७१.७ ॥
उसके शरीर की विशालता देखकर, 'यह कुंभकर्ण उठ खड़ा हुआ है', यह सोचकर भय से पीड़ित सभी वानर एक-दूसरे की शरण लेने लगे।
6.71.8
ते तस्य रूपमालोक्य यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे।
भयाद् वानरयोधास्ते विद्रवन्ति ततस्ततः ॥ ६.७१.८ ॥
उसका रूप देखकर, जैसे त्रिविक्रम में विष्णु का रूप, उन वानर योद्धाओं ने भय से इधर-उधर भागना शुरू कर दिया।
6.71.9
तेऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः।
शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ॥ ६.७१.९ ॥
अतिकाय के सामने पहुँचकर भ्रमित मन वाले उन वानरों ने युद्ध में लक्ष्मण के बड़े भाई, शरण देने वाले राम की शरण ली।
6.71.10
ततोऽतिकायं काकुत्स्थो रथस्थं पर्वतोपमम्।
ददर्श धन्विनं दूराद् गर्जन्तं कालमेघवत् ॥ ६.७१.१० ॥
तब ककुत्स्थ-वंशी राम ने दूर से रथ पर खड़े, पर्वत के समान, धनुर्धारी, काले प्रलयकारी मेघ की भाँति गर्जते हुए अतिकाय को देखा।
6.71.11
स तं दृष्ट्वा महाकायं राघवस्तु सुविस्मितः।
वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह ॥ ६.७१.११ ॥
उस महाकाय को देखकर राघव राम अत्यंत विस्मित हुए। वानरों को सांत्वना देकर उन्होंने विभीषण से कहा।
6.71.12
कोऽसौ पर्वतसंकाशो धनुष्मान् हरिलोचनः।
युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः ॥ ६.७१.१२ ॥
यह पर्वत के समान, धनुर्धारी, भूरे-नेत्र वाला कौन है, जो सहस्र घोड़ों से जुते विशाल रथ पर खड़ा है?
6.71.13
य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः।
अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव महेश्वरः ॥ ६.७१.१३ ॥
जो यह तीखे भालों, तेज़ त्रिशूलों और ज्वलंत प्रासों व तोमरों से घिरा हुआ है, वह भूतों से घिरे महेश्वर के समान चमक रहा है।
6.71.14
कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषोऽभिविराजते।
आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः ॥ ६.७१.१४ ॥
कालजिह्वा के समान प्रकाशमान रथ-शक्तियों से घिरा हुआ यह जो चमक रहा है, वह बिजलियों से घिरे मेघ के समान है।
6.71.15
धनूंषि चास्य सज्जानि हेमपृष्ठानि सर्वशः।
शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रचापमिवाम्बरम् ॥ ६.७१.१५ ॥
उसके सजे हुए स्वर्ण-पृष्ठ वाले धनुष श्रेष्ठ रथ को वैसे ही सुशोभित कर रहे हैं जैसे आकाश को इन्द्रधनुष।
6.71.16
य एष रक्षःशार्दूलो रणभूमिं विराजयन्।
अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यवर्चसा ॥ ६.७१.१६ ॥
यह राक्षसों में व्याघ्र, जो रणभूमि को प्रकाशित करता हुआ आ रहा है, सूर्य के समान तेजस्वी रथ पर सवार रथियों में श्रेष्ठ है।
6.71.17
ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणाभिविराजते।
सूर्यरश्मिप्रभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ॥ ६.७१.१७ ॥
ध्वजा के शिखर पर स्थित राहु के समान यह चमक रहा है; सूर्य-किरणों जैसी प्रभा वाले बाणों से दसों दिशाओं को प्रकाशित करता हुआ।
6.71.18
त्रिनतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठमलंकृतम्।
शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते ॥ ६.७१.१८ ॥
तीन स्थानों पर झुका हुआ, मेघ के समान गर्जन करता, स्वर्ण-पृष्ठ से अलंकृत और इन्द्रधनुष के समान यह इसका धनुष चमक रहा है।
6.71.19
सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः।
चतुःसादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिःस्वनः ॥ ६.७१.१९ ॥
ध्वज और पताका से युक्त, अनुकर्ष सहित वह महारथ चार घोड़ों से जुता था, जिसकी ध्वनि मेघों की गर्जना के समान थी।
6.71.20
विंशतिर्दश चाष्टौ च तूणास्य रथमास्थिताः।
कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ॥ ६.७१.२० ॥
उस रथ पर बीस, दस और आठ तरकश स्थित थे; भयानक धनुष थे और स्वर्ण-पीली प्रत्यंचाएँ थीं।
6.71.21
द्वौ च खड्गौ च पार्श्वस्थौ प्रदीप्तौ पार्श्वशोभितौ।
चतुर्हस्तत्सरुयुतौ व्यक्तहस्तदशायतौ ॥ ६.७१.२१ ॥
उसके पार्श्वों पर दो चमकती तलवारें थीं, जो पार्श्वों को सुशोभित करती थीं; चार हाथ की म्यान-मूठ से युक्त और स्पष्ट दस हाथ लंबी।
6.71.22
रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसंनिभः।
कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ॥ ६.७१.२२ ॥
लाल कण्ठ-रज्जु वाला, धीर, महान पर्वत के समान, काल के समान महामुख वाला, मेघ पर स्थित सूर्य जैसा।
6.71.23
काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यामेष शोभते।
शृङ्गाभ्यामिव तुङ्गाभ्यां हिमवान् पर्वतोत्तमः ॥ ६.७१.२३ ॥
सोने के बाजूबंदों से बँधी दोनों भुजाओं से यह शोभित है, जैसे ऊँचे दो शिखरों से हिमालय, पर्वतों में श्रेष्ठ।
6.71.24
कुण्डलाभ्यामुभाभ्यां च भाति वक्त्रं सुभीषणम्।
पुनर्वस्वन्तरगतं परिपूर्णो निशाकरः ॥ ६.७१.२४ ॥
दोनों कुण्डलों से उसका अत्यंत भयानक मुख ऐसे चमकता है, जैसे पुनर्वसु नक्षत्रों के बीच गया पूर्ण चंद्रमा।
6.71.25
आचक्ष्व मे महाबाहो त्वमेनं राक्षसोत्तमम्।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः ॥ ६.७१.२५ ॥
हे महाबाहु, इस श्रेष्ठ राक्षस के विषय में मुझे बताओ, जिसे देखकर सभी वानर भय से पीड़ित होकर दिशाओं में भाग गए।
6.71.26
स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा।
आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः ॥ ६.७१.२६ ॥
अमित तेज वाले राजकुमार राम द्वारा पूछे जाने पर महातेजस्वी विभीषण ने राघव से उसके विषय में कहा।
6.71.27
दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः।
भीमकर्मा महात्मा हि रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ६.७१.२७ ॥
दस सिरों वाला, महातेजस्वी राजा, वैश्रवण (कुबेर) का छोटा भाई, भयंकर कर्म करने वाला महात्मा रावण, राक्षसों का स्वामी है।
6.71.28
तस्यासीद् वीर्यवान् पुत्रो रावणप्रतिमो बले।
वृद्धसेवी श्रुतिधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः ॥ ६.७१.२८ ॥
उसका एक शक्तिशाली पुत्र था, जो बल में रावण के समान था, वृद्धजनों की सेवा करने वाला, शास्त्रज्ञ और सभी अस्त्रों के जानकारों में श्रेष्ठ था।
6.71.29
अश्वपृष्ठे नागपृष्ठे खड्गे धनुषि कर्षणे।
भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च सम्मतः ॥ ६.७१.२९ ॥
वह घोड़े की पीठ पर, हाथी की पीठ पर, तलवार में, धनुष में, प्रत्यंचा खींचने में, भेद-नीति में, सांत्वना में, दान में, नीति में और मंत्रणा में सम्मानित था।
6.71.30
यस्य बाहुं समाश्रित्य लङ्का भवति निर्भया।
तनयं धान्यमालिन्या अतिकायमिमं विदुः ॥ ६.७१.३० ॥
जिसकी भुजा का आश्रय पाकर लंका निर्भय हो जाती है, धान्यमालिनी के इस पुत्र को लोग अतिकाय के नाम से जानते हैं।
6.71.31
एतेनाराधितो ब्रह्मा तपसा भावितात्मना।
अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः ॥ ६.७१.३१ ॥
इसी ने तपस्या से अपने आत्मा को शुद्ध करके ब्रह्मा को प्रसन्न किया, और अस्त्र प्राप्त किए, तथा शत्रु पराजित हुए।
6.71.32
सुरासुरैरवध्यत्वं दत्तमस्मै स्वयंभुवा।
एतच्च कवचं दिव्यं रथश्च रविभास्वरः ॥ ६.७१.३२ ॥
स्वयंभू ब्रह्मा ने इसे देवताओं और असुरों से अवध्य होने का वर दिया; यह दिव्य कवच है, और सूर्य के समान तेजस्वी रथ भी।
6.71.33
एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः।
रक्षितानि च रक्षांसि यक्षाश्चापि निषूदिताः ॥ ६.७१.३३ ॥
इसी ने सैकड़ों बार देवताओं और दानवों को पराजित किया; इसने राक्षसों की रक्षा की, और यक्षों का भी संहार किया।
6.71.34
वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैरिन्द्रस्य धीमता।
पाशः सलिलराजस्य युद्धे प्रतिहतस्तथा ॥ ६.७१.३४ ॥
बुद्धिमान ने बाणों से इन्द्र का वज्र रोक दिया था, और युद्ध में वरुण का पाश भी इसी प्रकार निष्फल कर दिया।
6.71.35
एषोऽतिकायो बलवान् राक्षसानामथर्षभः।
स रावणसुतो धीमान् देवदानवदर्पहा ॥ ६.७१.३५ ॥
यह अतिकाय बलवान है, राक्षसों में श्रेष्ठ है; वह रावण का बुद्धिमान पुत्र है, जो देवताओं और दानवों का गर्व चूर करने वाला है।
6.71.36
तदस्मिन् क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुङ्गव।
पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति सायकैः ॥ ६.७१.३६ ॥
इसलिए हे पुरुषश्रेष्ठ, इसके विरुद्ध शीघ्र प्रयत्न किया जाए, इससे पहले कि यह अपने बाणों से वानर-सेना का विनाश कर दे।
6.71.37
ततोऽतिकायो बलवान् प्रविश्य हरिवाहिनीम्।
विस्फारयामास धनुर्ननाद च पुनः पुनः ॥ ६.७१.३७ ॥
तब बलवान् अतिकाय वानर-सेना में प्रवेश करके अपना धनुष फैलाकर बार-बार गर्जना करने लगा।
6.71.38
तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम्।
अभिपेतुर्महात्मानः प्रधाना ये वनौकसः ॥ ६.७१.३८ ॥
रथियों में श्रेष्ठ, भयानक शरीर वाले उस रथ पर खड़े अतिकाय को देखकर जो प्रधान महात्मा वनवासी वानर थे, वे उस पर टूट पड़े।
6.71.39
कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत् समभिद्रवन् ॥ ६.७१.३९ ॥
कुमुद, द्विविद, मैन्द, नील और शरभ — इन सबने वृक्षों और पर्वत-शिखरों के साथ एक साथ धावा बोल दिया।
6.71.40
तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः कनकभूषणैः।
अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदां वरः ॥ ६.७१.४० ॥
उनके वृक्षों और पर्वतों को स्वर्ण-आभूषित बाणों से महातेजस्वी अतिकाय ने काट डाला — वह अस्त्रविदों में श्रेष्ठ था।
6.71.41
तांश्चैव सर्वान् स हरीन् शरैः सर्वायसैर्बली।
विव्याधाभिमुखान् संख्ये भीमकायो निशाचरः ॥ ६.७१.४१ ॥
उन सब वानरों को, जो उसके सामने थे, उस बलवान, भयानक शरीर वाले निशाचर ने युद्ध में पूरी तरह लोहे के बाणों से बींध डाला।
6.71.42
तेऽर्दिता बाणवर्षेण भिन्नगात्राः पराजिताः।
न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महाहवे ॥ ६.७१.४२ ॥
बाणों की वर्षा से पीड़ित, शरीर में बिंधे और पराजित वे वानर उस महायुद्ध में अतिकाय का प्रतिकार नहीं कर सके।
6.71.43
तत् सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः।
मृगयूथमिव क्रुद्धो हरिर्यौवनदर्पितः ॥ ६.७१.४३ ॥
राक्षस ने वानर वीरों की उस सेना को इस प्रकार भयभीत कर दिया, जैसे क्रोधित सिंह यौवन के मद में चूर होकर हिरणों के झुंड को डरा देता है।
6.71.44
स राक्षसेन्द्रो हरियूथमध्ये
नायुध्यमानं निजघान कंचित्।
उत्पत्य रामं स धनुःकलापी
सगर्वितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६.७१.४४ ॥
उस राक्षसराज ने वानरों की भीड़ के बीच जो युद्ध न कर रहे थे, उनमें से कुछ को मार डाला; फिर धनुष-तूणीर धारण किए वह राम की ओर कूदकर गर्वपूर्वक यह वचन बोला।
6.71.45
रथे स्थितोऽहं शरचापपाणि-
र्न प्राकृतं कंचन योधयामि।
यस्यास्ति शक्तिर्व्यवसाययुक्तो
ददातु मे शीघ्रमिहाद्य युद्धम् ॥ ६.७१.४५ ॥
रथ पर खड़ा मैं हाथ में बाण और धनुष लिए किसी साधारण योद्धा से नहीं लड़ता। जिसमें शक्ति हो और दृढ़ निश्चय हो, वह आज यहीं शीघ्र मुझे युद्ध दे।
6.71.46
तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य
चुकोप सौमित्रिरमित्रहन्ता।
अमृष्यमाणश्च समुत्पपात
जग्राह चापं च ततः स्मयित्वा ॥ ६.७१.४६ ॥
उसके ये वचन सुनकर शत्रुहन्ता सौमित्रि क्रुद्ध हो उठे। सहन न कर पाने के कारण वे उछल पड़े, फिर मुस्कुराकर धनुष उठा लिया।
6.71.47
क्रुद्धः सौमित्रिरुत्पत्य तूणादाक्षिप्य सायकम्।
पुरस्तादतिकायस्य विचकर्ष महद्धनुः ॥ ६.७१.४७ ॥
क्रुद्ध सौमित्रि उछलकर तूणीर से एक बाण निकालकर अतिकाय के सामने विशाल धनुष को खींचने लगे।
6.71.48
पूरयन् स महीं सर्वामाकाशं सागरं दिशः।
ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ॥ ६.७१.४८ ॥
लक्ष्मण की भयंकर प्रत्यंचा की ध्वनि पूरी पृथ्वी, आकाश, सागर और दिशाओं को भरती हुई राक्षसों को भयभीत करने लगी।
6.71.49
सौमित्रेश्चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं तदा।
विसिस्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ ६.७१.४९ ॥
लक्ष्मण के धनुष की भयंकर टंकार सुनकर उस समय महातेजस्वी, बलवान राक्षसराज का पुत्र अतिकाय चकित रह गया।
6.71.50
तदातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणमुत्थितम्।
आदाय निशितं बाणमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.७१.५० ॥
तब अतिकाय ने क्रुद्ध होकर उठे हुए लक्ष्मण को देखा, और एक तीखा बाण लेकर यह वचन कहा।
6.71.51
बालस्त्वमसि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः।
गच्छ किं कालसंकाशं मां योधयितुमिच्छसि ॥ ६.७१.५१ ॥
हे सुमित्रापुत्र, तुम तो बालक हो और पराक्रम में अनाड़ी हो। जाओ, कालरूप मुझसे क्यों युद्ध करना चाहते हो?
6.71.52
नहि मद्बाहुसृष्टानां बाणानां हिमवानपि।
सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही ॥ ६.७१.५२ ॥
मेरी भुजाओं से छोड़े गए बाणों के वेग को हिमालय भी नहीं सह सकता, न आकाश और न ही पृथ्वी।
6.71.53
सुखप्रसुप्तं कालाग्निं विबोधयितुमिच्छसि।
न्यस्य चापं निवर्तस्व प्राणान्न जहि मद्गतः ॥ ६.७१.५३ ॥
तुम सुख से सोई हुई कालाग्नि को जगाना चाहते हो। धनुष रखकर लौट जाओ; मेरे सम्मुख आए हुए अपने प्राण मत खोओ।
6.71.54
अथवा त्वं प्रतिस्तब्धो न निवर्तितुमिच्छसि।
तिष्ठ प्राणान् परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ॥ ६.७१.५४ ॥
अथवा यदि तुम हठी हो और लौटना नहीं चाहते, तो खड़े रहो; प्राण त्यागकर यमलोक को जाओगे।
6.71.55
पश्य मे निशितान् बाणान् रिपुदर्पनिषूदनान्।
ईश्वरायुधसंकाशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥ ६.७१.५५ ॥
मेरे तीखे बाणों को देखो, जो शत्रु के अभिमान को चूर करने वाले हैं, शिव के आयुध के समान हैं और तपे हुए सोने से सजे हैं।
6.71.56
एष ते सर्पसंकाशो बाणः पास्यति शोणितम्।
मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम्।
इत्येवमुक्त्वा संक्रुद्धः शरं धनुषि संदधे ॥ ६.७१.५६ ॥
यह तुम्हारे लिए साँप के समान बाण है, जो तुम्हारा रक्त पीएगा, जैसे क्रुद्ध सिंह गजराज का रक्त पीता है। यह कहकर अत्यंत क्रुद्ध होकर उसने धनुष पर बाण चढ़ाया।
6.71.57
श्रुत्वातिकायस्य वचः सरोषं
सगर्वितं संयति राजपुत्रः।
स संचुकोपातिबलो मनस्वी
उवाच वाक्यं च ततो महार्थम् ॥ ६.७१.५७ ॥
युद्ध में अतिकाय के क्रोध और गर्व भरे वचन सुनकर वह अत्यंत बलवान और मनस्वी राजकुमार क्रोधित हो उठा और तब यह सार्थक वाक्य बोला।
6.71.58
न वाक्यमात्रेण भवान् प्रधानो
न कत्थनात् सत्पुरुषा भवन्ति।
मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ
निदर्शयस्वात्मबलं दुरात्मन् ॥ ६.७१.५८ ॥
केवल वचनों से तुम श्रेष्ठ नहीं बनते, और डींग हाँकने से सत्पुरुष नहीं होते। मैं धनुर्धर बाण हाथ में लिए खड़ा हूँ; हे दुरात्मा, अपना बल दिखाओ।
6.71.59
कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि।
पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ॥ ६.७१.५९ ॥
तुम्हें अपने आप को कर्म से प्रकट करना चाहिए, डींग नहीं हाँकनी चाहिए। जो पौरुष से युक्त है, वही वीर कहलाता है।
6.71.60
सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथमास्थितः।
शरैर्वा यदि वाप्यस्त्रैर्दर्शयस्व पराक्रमम् ॥ ६.७१.६० ॥
सभी आयुधों से युक्त, धनुर्धर तुम रथ पर आरूढ़ हो; बाणों से या यदि अस्त्रों से भी, अपना पराक्रम दिखाओ।
6.71.61
ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः।
मारुतः कालसम्पक्वं वृन्तात् तालफलं यथा ॥ ६.७१.६१ ॥
तब मैं अपने तीखे बाणों से तुम्हारा सिर उसी प्रकार गिरा दूँगा, जैसे वायु समय पर पके ताड़-फल को डंठल से गिरा देती है।
6.71.62
अद्य ते मामका बाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः।
पास्यन्ति रुधिरं गात्राद् बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ ६.७१.६२ ॥
आज मेरे ये स्वर्ण-जटित बाण तुम्हारे शरीर से निकलता रक्त पिएँगे, जो बाणों के घावों के बीच से उमड़ रहा होगा।
6.71.63
बालोऽयमिति विज्ञाय न चावज्ञातुमर्हसि।
बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि संयुगे ॥ ६.७१.६३ ॥
यह बालक है, ऐसा जानकर तुम्हें अवज्ञा नहीं करनी चाहिए; युद्ध में चाहे बालक हो या वृद्ध, मृत्यु को जानो।
6.71.64
बालेन विष्णुना लोकास्त्रयः क्रान्तास्त्रिविक्रमैः।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत्।
अतिकायः प्रचुक्रोध बाणं चोत्तममाददे ॥ ६.७१.६४ ॥
बालक विष्णु ने तीन पगों से तीनों लोक नाप लिए थे। लक्ष्मण के उस सार्थक और यथार्थ वचन को सुनकर अतिकाय अत्यंत क्रुद्ध हो उठा और उसने एक उत्तम बाण उठा लिया।
6.71.65
ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या महर्षयः।
गुह्यकाश्च महात्मानस्तद् युद्धं द्रष्टुमागमन् ॥ ६.७१.६५ ॥
तब विद्याधर, भूत, देवता, दैत्य, महर्षि, गुह्यक और महात्मा उस युद्ध को देखने आए।
6.71.66
ततोऽतिकायः कुपितश्चापमारोप्य सायकम्।
लक्ष्मणाय प्रचिक्षेप संक्षिपन्निव चाम्बरम् ॥ ६.७१.६६ ॥
तब क्रुद्ध अतिकाय ने धनुष पर बाण चढ़ाकर लक्ष्मण की ओर ऐसे छोड़ा मानो आकाश को संकुचित कर रहा हो।
6.71.67
तमापतन्तं निशितं शरमाशीविषोपमम्।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६.७१.६७ ॥
शत्रु-वीरों का संहार करने वाले लक्ष्मण ने अपनी ओर आते उस तीखे बाण को, जो विषैले सर्प के समान था, अर्धचंद्राकार बाण से काट डाला।
6.71.68
तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा कृत्तभोगमिवोरगम्।
अतिकायो भृशं क्रुद्धः पञ्च बाणान् समादधे ॥ ६.७१.६८ ॥
उस कटे हुए बाण को देखकर, मानो कुंडली कटे हुए सर्प जैसा हो, अतिकाय अत्यंत क्रुद्ध हो गया और उसने पाँच बाण धनुष पर चढ़ाए।
6.71.69
तान् शरान् सम्प्रचिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः।
तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद भरतानुजः ॥ ६.७१.६९ ॥
उस निशाचर ने वे बाण लक्ष्मण पर छोड़े; किंतु भरत के अनुज लक्ष्मण ने उन बाणों को पहुँचने से पहले ही अपने तीखे बाणों से काट डाला।
6.71.70
स तान् छित्त्वा शितैर्बाणैर्लक्ष्मणः परवीरहा।
आददे निशितं बाणं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ६.७१.७० ॥
उन बाणों को तीखे बाणों से काटकर शत्रु-वीरों का संहारक लक्ष्मण ने एक तीखा बाण उठाया, जो अपने तेज से मानो जल रहा था।
6.71.71
तमादाय धनुःश्रेष्ठे योजयामास लक्ष्मणः।
विचकर्ष च वेगेन विससर्ज च सायकम् ॥ ६.७१.७१ ॥
उस बाण को लेकर लक्ष्मण ने उसे श्रेष्ठ धनुष पर चढ़ाया, वेग से खींचा और बाण छोड़ दिया।
6.71.72
पूर्णायतविसृष्टेन शरेण नतपर्वणा।
ललाटे राक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ॥ ६.७१.७२ ॥
पूरी तरह खिंचे धनुष से छोड़े गए, मुड़े हुए पर्वों वाले बाण से उस वीर ने राक्षसश्रेष्ठ के ललाट पर प्रहार किया।
6.71.73
स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः।
ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाचले ॥ ६.७१.७३ ॥
उस भयानक राक्षस के मस्तक में धँसा वह बाण रक्त से लथपथ दिखा, मानो किसी पर्वत पर महासर्प लिपटा हो।
6.71.74
राक्षसः प्रचकम्पेऽथ लक्ष्मणेषु प्रपीडितः।
रुद्रबाणहतं घोरं यथा त्रिपुरगोपुरम् ॥ ६.७१.७४ ॥
लक्ष्मण के बाणों से अत्यंत पीड़ित होकर वह राक्षस काँप उठा, जैसे रुद्र के बाण से आहत त्रिपुर का भयानक नगरद्वार काँप उठा हो।
6.71.75
चिन्तयामास चाश्वास्य विमृश्य च महाबलः।
साधु बाणनिपातेन श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः ॥ ६.७१.७५ ॥
महाबली राक्षस ने सोचा और स्वयं को सँभालकर विचार किया— "वाह! बाण के प्रहार से तुम प्रशंसा के योग्य शत्रु हो।"
6.71.76
विधायैवं विदार्यास्यं नियम्य च महाभुजौ।
स रथोपस्थमास्थाय रथेन प्रचचार ह ॥ ६.७१.७६ ॥
यों निश्चय करके, मुख खोलकर और दोनों विशाल भुजाओं को संयमित करके वह रथ के आसन पर चढ़ा और रथ पर विचरने लगा।
6.71.77
एवं त्रीन् पञ्च सप्तेति सायकान् राक्षसर्षभः।
आददे संदधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च ॥ ६.७१.७७ ॥
इस प्रकार राक्षसों में वृषभ के समान उस राक्षस ने तीन, पाँच और सात बाण लिए, धनुष पर चढ़ाए, खींचा और छोड़ा।
6.71.78
ते बाणाः कालसंकाशा राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः।
हेमपुङ्खा रविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ॥ ६.७१.७८ ॥
राक्षसेंद्र के धनुष से छूटे वे बाण काल के समान थे, जिनके स्वर्णमय पंख थे और जो सूर्य के समान चमक रहे थे; वे मानो आकाश को प्रज्वलित कर रहे थे।
6.71.79
ततस्तान् राक्षसोत्सृष्टान् शरौघान् राघवानुजः।
असम्भ्रान्तः प्रचिच्छेद निशितैर्बहुभिः शरैः ॥ ६.७१.७९ ॥
तब राघव के अनुज लक्ष्मण ने राक्षस द्वारा छोड़े गए उन बाणों की बौछारों को घबराहट के बिना, अनेक तीखे बाणों से काट डाला।
6.71.80
तान् शरान् युधि सम्प्रेक्ष्य निकृत्तान् रावणात्मजः।
चुकोप त्रिदशेन्द्रारिर्जग्राह निशितं शरम् ॥ ६.७१.८० ॥
युद्ध में उन बाणों को कटा हुआ देखकर देवराज इन्द्र के शत्रु, रावण के पुत्र ने क्रोध किया और एक तीखा बाण उठा लिया।
6.71.81
स संधाय महातेजास्तं बाणं सहसोत्सृजत्।
तेन सौमित्रिमायान्तमाजघान स्तनान्तरे ॥ ६.७१.८१ ॥
उस महातेजस्वी ने उस बाण को धनुष पर चढ़ाकर सहसा छोड़ दिया, और उससे आगे बढ़ते हुए सौमित्रि की छाती के बीच में प्रहार किया।
6.71.82
अतिकायेन सौमित्रिस्ताडितो युधि वक्षसि।
सुस्राव रुधिरं तीव्रं मदं मत्त इव द्विपः ॥ ६.७१.८२ ॥
युद्ध में अतिकाय के प्रहार से सौमित्रि की छाती पर चोट लगी, और जैसे मदमत्त हाथी से मद बहता है, वैसे ही उनसे तीव्र रक्त बहने लगा।
6.71.83
स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः।
जग्राह च शरं तीक्ष्णमस्त्रेणापि समाददे ॥ ६.७१.८३ ॥
उन समर्थ ने तुरंत अपने आप को बाण से मुक्त किया, फिर तीखा बाण उठाया और अस्त्र-मंत्र से भी उसे अभिमंत्रित किया।
6.71.84
आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम्।
स जज्वाल तदा बाणो धनुष्यस्य महात्मनः ॥ ६.७१.८४ ॥
तब उन्होंने आग्नेय अस्त्र से बाण को योजित किया, और उस महात्मा के धनुष पर वह बाण तब प्रज्वलित हो उठा।
6.71.85
अतिकायोऽतितेजस्वी रौद्रमस्त्रं समाददे।
तेन बाणं भुजङ्गाभं हेमपुङ्खमयोजयत् ॥ ६.७१.८५ ॥
अतिकाय, जो अत्यन्त तेजस्वी था, उसने भयंकर अस्त्र ग्रहण किया और उससे सर्प के समान, स्वर्ण-पुंख वाला बाण चढ़ाया।
6.71.86
तदस्त्रं ज्वलितं घोरं लक्ष्मणः शरमाहितम्।
अतिकायाय चिक्षेप कालदण्डमिवान्तकः ॥ ६.७१.८६ ॥
लक्ष्मण ने उस प्रज्वलित, घोर अस्त्र से युक्त बाण को धनुष पर चढ़ाकर अतिकाय पर छोड़ा, जैसे अन्तक यमराज कालदण्ड फेंकते हैं।
6.71.87
आग्नेयास्त्राभिसंयुक्तं दृष्ट्वा बाणं निशाचरः।
उत्ससर्ज तदा बाणं रौद्रं सूर्यास्त्रयोजितम् ॥ ६.७१.८७ ॥
अग्न्यस्त्र से युक्त बाण को देखकर निशाचर अतिकाय ने तब सूर्यास्त्र से जुड़ा भयंकर बाण छोड़ा।
6.71.88
तावुभावम्बरे बाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः।
तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धाविव भुजङ्गमौ ॥ ६.७१.८८ ॥
आकाश में वे दोनों बाण एक-दूसरे से टकराए, तेज से जगमगाते अग्रभाग वाले, मानो दो क्रुद्ध सर्प हों।
6.71.89
तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुः पृथिवीतले ॥ ६.७१.८९ ॥
वे दोनों एक-दूसरे को पूरी तरह जलाकर पृथ्वी-तल पर गिर पड़े।
6.71.90
निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ।
तावुभौ दीप्यमानौ स्म न भ्राजेते महीतले ॥ ६.७१.९० ॥
लपट-रहित, भस्म हुए वे दोनों श्रेष्ठ बाण न चमके; पहले जो दोनों दीप्त थे, वे अब पृथ्वी पर चमक नहीं रहे थे।
6.71.91
ततोऽतिकायः संक्रुद्धस्त्वाष्ट्रमैषीकमुत्सृजत्।
ततश्चिच्छेद सौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेण वीर्यवान् ॥ ६.७१.९१ ॥
तब अतिकाय क्रोध से भर उठा और उसने त्वाष्ट्र ऐषीक अस्त्र छोड़ा। तब पराक्रमी सौमित्रि ने ऐन्द्र अस्त्र से उसे काट डाला।
6.71.92
ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा कुमारो रावणात्मजः।
याम्येनास्त्रेण संक्रुद्धो योजयामास सायकम् ॥ ६.७१.९२ ॥
ऐषीक अस्त्र को नष्ट हुआ देखकर रावण-पुत्र कुमार ने क्रोध से भरकर यम-अस्त्र से युक्त बाण चढ़ाया।
6.71.93
ततस्तदस्त्रं चिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः।
वायव्येन तदस्त्रेण निजघान स लक्ष्मणः ॥ ६.७१.९३ ॥
तब उस निशाचर ने वह अस्त्र लक्ष्मण पर छोड़ा, किंतु लक्ष्मण ने वायव्य अस्त्र से उसे मार गिराया।
6.71.94
अथैनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदः।
अभ्यवर्षत संक्रुद्धो लक्ष्मणो रावणात्मजम् ॥ ६.७१.९४ ॥
तब क्रोधित लक्ष्मण ने रावण-पुत्र पर बाणों की धाराएँ ऐसे बरसाईं जैसे मेघ जलधारा बरसाता है।
6.71.95
तेऽतिकायं समासाद्य कवचे वज्रभूषिते।
भग्नाग्रशल्याः सहसा पेतुर्बाणा महीतले ॥ ६.७१.९५ ॥
वे बाण अतिकाय तक पहुँचकर वज्र से सजे उसके कवच पर लगे, और उनकी नोकें और फल टूटकर अचानक धरती पर गिर पड़े।
6.71.96
तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः परवीरहा।
अभ्यवर्षत बाणानां सहस्रेण महायशाः ॥ ६.७१.९६ ॥
उन व्यर्थ बाणों को देखकर शत्रु-वीरों के संहारक, महायशस्वी लक्ष्मण ने सहस्रों बाणों की वर्षा कर दी।
6.71.97
स वृष्यमाणो बाणौघैरतिकायो महाबलः।
अवध्यकवचः संख्ये राक्षसो नैव विव्यथे ॥ ६.७१.९७ ॥
बाणों की धाराओं से बरसाए जाने पर भी वह अतिकाय, महाबली राक्षस, जिसका कवच अभेद्य था, युद्ध में तनिक भी विचलित नहीं हुआ।
6.71.98
शरं चाशीविषाकारं लक्ष्मणाय व्यपासृजत्।
स तेन विद्धः सौमित्रिर्मर्मदेशे शरेण ह ॥ ६.७१.९८ ॥
और उसने लक्ष्मण पर सर्प के समान विषैला बाण छोड़ा। उस बाण से सुमित्रापुत्र लक्ष्मण मर्मस्थान में घायल हो गए।
6.71.99
मुहूर्तमात्रं निःसंज्ञो ह्यभवच्छत्रुतापनः।
ततः संज्ञामुपालभ्य चतुर्भिः सायकोत्तमैः ॥ ६.७१.९९ ॥
शत्रुओं को संताप देने वाले लक्ष्मण कुछ क्षण के लिए अचेत हो गए। फिर चेतना लौटने पर उन्होंने चार उत्तम बाणों से।
6.71.100
निजघान हयान् संख्ये सारथिं च महाबलः।
ध्वजस्योन्मथनं कृत्वा शरवर्षैररिंदमः ॥ ६.७१.१०० ॥
महाबली उस शत्रुदमन ने युद्ध में घोड़ों और सारथी को मार गिराया, और बाणों की वर्षा से ध्वज को उखाड़ फेंका।
6.71.101
असम्भ्रान्तः स सौमित्रिस्तान् शरानभिलक्षितान्।
मुमोच लक्ष्मणो बाणान् वधार्थं तस्य रक्षसः ॥ ६.७१.१०१ ॥
अविचलित सुमित्रापुत्र लक्ष्मण ने उस राक्षस के वध के लिए, लक्ष्य बनाकर, उन बाणों को छोड़ा।
6.71.102
न शशाक रुजं कर्तुं युधि तस्य नरोत्तमः।
अथैनमभ्युपागम्य वायुर्वाक्यमुवाच ह ॥ ६.७१.१०२ ॥
नरोत्तम लक्ष्मण युद्ध में उसे कोई चोट नहीं पहुँचा सके। तब वायु देवता उनके पास आकर यह वचन बोले।
6.71.103
ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्यकवचावृतः।
ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्ध्येनमेष वध्यो हि नान्यथा।
अवध्य एष ह्यन्येषामस्त्राणां कवची बली ॥ ६.७१.१०३ ॥
यह ब्रह्मा से वर पाया हुआ है, अवध्य कवच से ढका है। ब्राह्म अस्त्र से इसे बींधो; यह इसी प्रकार मारा जा सकता है, अन्यथा नहीं। यह दूसरे अस्त्रों से अवध्य है, कवच धारण किए हुए और बलवान है।
6.71.104
ततस्तु वायोर्वचनं निशम्य
सौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः।
समादधे बाणमथोग्रवेगं
तद्ब्राह्ममस्त्रं सहसा नियुज्य ॥ ६.७१.१०४ ॥
तब वायु के वचन सुनकर इन्द्र के समान पराक्रमी सौमित्रि ने तुरंत उस ब्राह्म अस्त्र को लगाकर उग्र वेग वाला बाण चढ़ाया।
6.71.105
तस्मिन् वरास्त्रे तु नियुज्यमाने
सौमित्रिणा बाणवरे शिताग्रे।
दिशश्च चन्द्रार्कमहाग्रहाश्च
नभश्च तत्रास ररास चोर्वी ॥ ६.७१.१०५ ॥
जब सौमित्रि ने उस श्रेष्ठ अस्त्र को तीखी नोक वाले उत्तम बाण पर चढ़ाया, तब दिशाएँ, चन्द्र, सूर्य और महान ग्रह, आकाश और पृथ्वी काँप उठे और गरज उठे।
6.71.106
तं ब्रह्मणोऽस्त्रेण नियुज्य चापे
शरं सपुङ्खं यमदूतकल्पम्।
सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्य तस्य
ससर्ज बाणं युधि वज्रकल्पम् ॥ ६.७१.१०६ ॥
सौमित्रि ने ब्रह्मा के अस्त्र से युक्त, यमदूत के समान पंख वाला वह बाण धनुष पर चढ़ाया और युद्ध में इन्द्र के शत्रु के पुत्र पर वज्र के समान वह बाण छोड़ा।
6.71.107
तं लक्ष्मणोत्सृष्टविवृद्धवेगं
समापतन्तं श्वसनोग्रवेगम्।
सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं
तदातिकायः समरे ददर्श ॥ ६.७१.१०७ ॥
लक्ष्मण द्वारा छोड़े गए, बढ़े हुए वेग वाले, वायु के समान भयंकर वेग से आते हुए, गरुड़ और वज्र जैसे उत्तम विचित्र पंखों वाले उस बाण को अतिकाय ने युद्ध में देखा।
6.71.108
तं प्रेक्षमाणः सहसातिकायो
जघान बाणैर्निशितैरनेकैः।
स सायकस्तस्य सुपर्णवेग-
स्तथातिवेगेन जगाम पार्श्वम् ॥ ६.७१.१०८ ॥
उसे देखते हुए अतिकाय ने सहसा तीखे अनेक बाणों से उसपर प्रहार किया। उसका वह बाण गरुड़ के समान वेग वाला था, और इतने वेग से वह उसकी बगल की ओर चला गया।
6.71.109
तमागतं प्रेक्ष्य तदातिकायो
बाणं प्रदीप्तान्तककालकल्पम्।
जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः
शूलैः शरैश्चाप्यविपन्नचेष्टः ॥ ६.७१.१०९ ॥
आते हुए उस बाण को देखकर, जो जलते हुए काल और अन्तक के समान था, अतिकाय ने, अपनी चेष्टा अक्षुण्ण रखते हुए, शक्ति, ऋष्टि, गदा, कुठार, शूल और बाणों से उस पर प्रहार किया।
6.71.110
तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि
मोघानि कृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः।
प्रगृह्य तस्यैव किरीटजुष्टं
तदातिकायस्य शिरो जहार ॥ ६.७१.११० ॥
उन अद्भुत रूप वाले शस्त्रों को व्यर्थ करके, अग्नि के समान दीप्त वह बाण उसी के किरीट से सुशोभित मुकुट सहित अतिकाय का सिर उड़ा ले गया।
6.71.111
तच्छिरः सशिरस्त्राणं लक्ष्मणेषुप्रमर्दितम्।
पपात सहसा भूमौ शृङ्गं हिमवतो यथा ॥ ६.७१.१११ ॥
लक्ष्मण के बाण से कुचला गया वह सिर, शिरस्त्राण सहित, सहसा भूमि पर ऐसे गिरा जैसे हिमालय का शिखर गिरता है।
6.71.112
तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा विक्षिप्ताम्बरभूषणम्।
बभूवुर्व्यथिताः सर्वे हतशेषा निशाचराः ॥ ६.७१.११२ ॥
भूमि पर गिरे हुए उसे, जिसके वस्त्र और आभूषण बिखर गए थे, देखकर शेष बचे सभी निशाचर व्याकुल हो उठे।
6.71.113
ते विषण्णमुखा दीनाः प्रहारजनितश्रमाः।
विनेदुरुच्चैर्बहवः सहसा विस्वरैः स्वरैः ॥ ६.७१.११३ ॥
विषण्ण मुख वाले, दीन और प्रहारों से थके हुए वे बहुत से निशाचर सहसा विकृत स्वरों में ऊँचे स्वर से रो पड़े।
6.71.114
ततस्तत्परितं याता निरपेक्षा निशाचराः।
पुरीमभिमुखा भीता द्रवन्तो नायके हते ॥ ६.७१.११४ ॥
तब भयभीत निशाचर, अपने नायक के मारे जाने पर, नगरी की ओर भागते हुए, सब ओर से निरपेक्ष होकर चले गए।
6.71.115
प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानराः
प्रफुल्लपद्मप्रतिमाननास्तदा।
अपूजयँल्लक्ष्मणमिष्टभागिनं
हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ ६.७१.११५ ॥
तब हर्ष से भरे अनेक वानर, जिनके मुख खिले हुए कमल-से थे, उस भयंकर बलवाले दुर्जेय शत्रु के मारे जाने पर, प्रिय के भागी लक्ष्मण की पूजा करने लगे।
6.71.116
अतिबलमतिकायमभ्रकल्पं
युधि विनिपात्य स लक्ष्मणः प्रहृष्टः।
त्वरितमथ तदा स रामपार्श्वं
कपिनिवहैश्च सुपूजितो जगाम ॥ ६.७१.११६ ॥
युद्ध में अति बलवान, अति विशाल शरीर वाले, मेघ के समान उस (राक्षस) को गिराकर लक्ष्मण हर्षित हुए, और वानर-समूहों से भली प्रकार पूजित होकर शीघ्र राम के पास चले गए।