वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.71.1
स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं लोमहर्षणम्।
भ्रातॄंश्च निहतान् दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ॥ ६.७१.१ ॥
आपले सैन्य व्यथित झाले असून भयंकर कोलाहलाने रोमांच उभे राहत आहेत असे पाहून, आणि इंद्रासमान पराक्रमी बंधू मारले गेलेले पाहून.
6.71.2
पितृव्यौ चापि संदृश्य समरे संनिपातितौ।
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ राक्षसोत्तमौ ॥ ६.७१.२ ॥
युद्धात पाडलेले आपले दोन काका पाहून, आणि युद्धोन्मत्त व मदोन्मत्त अशा त्या दोन श्रेष्ठ राक्षस बंधूंनाही पाहून.
6.71.3
चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि।
अतिकायोऽद्रिसंकाशो देवदानवदर्पहा ॥ ६.७१.३ ॥
ब्रह्मदेवाचा वर लाभलेला महातेजस्वी अतिकाय युद्धात संतापला. पर्वतासारखा तो देव आणि दानवांचा गर्व मोडणारा होता.
6.71.4
स भास्करसहस्रस्य संघातमिव भास्वरम्।
रथमारुह्य शक्रारिरभिदुद्राव वानरान् ॥ ६.७१.४ ॥
हजार सूर्यांच्या समूहासारख्या तेजस्वी रथावर चढून, इंद्राचा शत्रू असलेला तो वानरांवर धावून गेला.
6.71.5
स विस्फार्य तदा चापं किरीटी मृष्टकुण्डलः।
नाम संश्रावयामास ननाद च महास्वनम् ॥ ६.७१.५ ॥
तेव्हा किरीटधारी, चकाकणाऱ्या कुंडलांनी युक्त असा तो धनुष्य टणत्कारून आपले नाव उद्घोषित करवून मोठ्याने गर्जला.
6.71.6
तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च।
ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान् ॥ ६.७१.६ ॥
त्या सिंहगर्जनेने, आपले नाव उद्घोषित करण्याने आणि भयंकर धनुष्यटंकाराने त्याने वानरांना भयभीत केले.
6.71.7
ते दृष्ट्वा देहमाहात्म्यं कुम्भकर्णोऽयमुत्थितः।
भयार्ता वानराः सर्वे संश्रयन्ते परस्परम् ॥ ६.७१.७ ॥
त्याच्या देहाचे महत्त्व पाहून, 'हा कुंभकर्ण उठला आहे' असे म्हणत भयभीत झालेले सर्व वानर एकमेकांचा आश्रय घेऊ लागले.
6.71.8
ते तस्य रूपमालोक्य यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे।
भयाद् वानरयोधास्ते विद्रवन्ति ततस्ततः ॥ ६.७१.८ ॥
त्याचे रूप पाहून, त्रिविक्रमात विष्णूच्या रूपाप्रमाणे, ते वानर योद्धे भयाने इकडे तिकडे पळू लागले.
6.71.9
तेऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः।
शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ॥ ६.७१.९ ॥
अतिकायाजवळ पोहोचलेल्या गोंधळलेल्या मनाच्या त्या वानरांनी युद्धात लक्ष्मणाचा थोरला भाऊ, आश्रयदाता राम याला शरण घेतले.
6.71.10
ततोऽतिकायं काकुत्स्थो रथस्थं पर्वतोपमम्।
ददर्श धन्विनं दूराद् गर्जन्तं कालमेघवत् ॥ ६.७१.१० ॥
तेव्हा काकुत्स्थवंशी रामाने दुरून रथात उभा असलेला, पर्वतासारखा, धनुर्धर, कालमेघासारखा गर्जणारा अतिकाय पाहिला.
6.71.11
स तं दृष्ट्वा महाकायं राघवस्तु सुविस्मितः।
वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह ॥ ६.७१.११ ॥
त्या महाकायाला पाहून राघव रामाला फार आश्चर्य वाटले. वानरांना धीर देऊन त्याने विभीषणाला म्हटले.
6.71.12
कोऽसौ पर्वतसंकाशो धनुष्मान् हरिलोचनः।
युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः ॥ ६.७१.१२ ॥
पर्वतासारखा, धनुर्धर, पिंगट डोळ्यांचा हा कोण आहे, जो हजार घोड्यांनी जुंपलेल्या विशाल रथावर उभा आहे?
6.71.13
य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः।
अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव महेश्वरः ॥ ६.७१.१३ ॥
धारदार शूळ, अत्यंत तीक्ष्ण प्रास आणि तोमरांनी वेढलेला हा, भूतांनी वेढलेल्या महेश्वराप्रमाणे शोभून दिसत आहे.
6.71.14
कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषोऽभिविराजते।
आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः ॥ ६.७१.१४ ॥
कालजिव्हेसारख्या तेजस्वी रथशक्तींनी वेढलेला हा, विजांनी वेढलेल्या मेघासारखा झळकत आहे.
6.71.15
धनूंषि चास्य सज्जानि हेमपृष्ठानि सर्वशः।
शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रचापमिवाम्बरम् ॥ ६.७१.१५ ॥
सोनेरी पाठी असलेली त्याची सज्ज धनुष्ये श्रेष्ठ रथाला शोभवत आहेत, जसे आकाशाला इंद्रधनुष्य शोभवते.
6.71.16
य एष रक्षःशार्दूलो रणभूमिं विराजयन्।
अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यवर्चसा ॥ ६.७१.१६ ॥
राक्षसांतील वाघ असा हा, रणभूमी उजळवत सूर्यासारख्या तेजस्वी रथातून येत आहे; रथिकांमध्ये श्रेष्ठ.
6.71.17
ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणाभिविराजते।
सूर्यरश्मिप्रभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ॥ ६.७१.१७ ॥
ध्वजाच्या शिखरावर बसलेल्या राहूसारखा हा झळकत आहे; सूर्यकिरणांसारख्या तेजाच्या बाणांनी दहा दिशा उजळवत.
6.71.18
त्रिनतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठमलंकृतम्।
शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते ॥ ६.७१.१८ ॥
तीन ठिकाणी वाकलेले, मेघासारखा गर्जणारे, सोनेरी पाठीने अलंकृत, इंद्रधनुष्यासारखे याचे धनुष्य झळकत आहे.
6.71.19
सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः।
चतुःसादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिःस्वनः ॥ ६.७१.१९ ॥
ध्वज व पताकांनी युक्त, अनुकर्षासह तो महारथ चार घोड्यांनी जोडलेला होता; त्याचा नाद मेघगर्जनेसारखा होता.
6.71.20
विंशतिर्दश चाष्टौ च तूणास्य रथमास्थिताः।
कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ॥ ६.७१.२० ॥
त्या रथावर वीस, दहा आणि आठ भाते होते; भयानक धनुष्ये आणि सोनेरी-पिवळ्या दोऱ्या होत्या.
6.71.21
द्वौ च खड्गौ च पार्श्वस्थौ प्रदीप्तौ पार्श्वशोभितौ।
चतुर्हस्तत्सरुयुतौ व्यक्तहस्तदशायतौ ॥ ६.७१.२१ ॥
त्याच्या दोन्ही बाजूला चमकणारी दोन तलवारी होत्या; त्या बाजूंना शोभा देत होत्या; चार हात म्यान-मुठेसह, स्पष्टपणे दहा हात लांब.
6.71.22
रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसंनिभः।
कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ॥ ६.७१.२२ ॥
लाल कंठरज्जू असलेला, धीर, महापर्वतासारखा; कालासारखे महामुख असलेला; मेघावर स्थित सूर्यासारखा.
6.71.23
काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यामेष शोभते।
शृङ्गाभ्यामिव तुङ्गाभ्यां हिमवान् पर्वतोत्तमः ॥ ६.७१.२३ ॥
सोन्याच्या बाजूबंदांनी बांधलेल्या दोन बाहूंनी हा शोभतो; उंच दोन शिखरांनी पर्वतोत्तम हिमालयासारखा.
6.71.24
कुण्डलाभ्यामुभाभ्यां च भाति वक्त्रं सुभीषणम्।
पुनर्वस्वन्तरगतं परिपूर्णो निशाकरः ॥ ६.७१.२४ ॥
दोन कुंडलांनी त्याचे अत्यंत भयानक मुख शोभते; पुनर्वसू नक्षत्रांच्या मध्ये आलेल्या पूर्ण चंद्रासारखे.
6.71.25
आचक्ष्व मे महाबाहो त्वमेनं राक्षसोत्तमम्।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः ॥ ६.७१.२५ ॥
हे महाबाहो, या श्रेष्ठ राक्षसाबद्दल मला सांग; ज्याला पाहून सर्व वानर भयाने व्याकूळ होऊन दिशादिशांना पळाले.
6.71.26
स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा।
आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः ॥ ६.७१.२६ ॥
अमिततेजस्वी राजपुत्र रामाने विचारले असता, महातेजस्वी विभीषणाने राघवाला त्याबद्दल सांगितले.
6.71.27
दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः।
भीमकर्मा महात्मा हि रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ६.७१.२७ ॥
दहा तोंडांचा महातेजस्वी राजा, वैश्रवणाचा (कुबेराचा) धाकटा भाऊ, भयंकर कर्मे करणारा महात्मा, राक्षसांचा स्वामी रावण.
6.71.28
तस्यासीद् वीर्यवान् पुत्रो रावणप्रतिमो बले।
वृद्धसेवी श्रुतिधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः ॥ ६.७१.२८ ॥
त्याला बलात रावणासारखा पराक्रमी पुत्र होता; वृद्धांची सेवा करणारा, श्रुतिधर, सर्व अस्त्रविद्यांत श्रेष्ठ.
6.71.29
अश्वपृष्ठे नागपृष्ठे खड्गे धनुषि कर्षणे।
भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च सम्मतः ॥ ६.७१.२९ ॥
घोड्याच्या पाठीवर, हत्तीच्या पाठीवर, खड्गात, धनुष्यात, प्रत्यंचा ओढण्यात, भेदनीतीत, सांत्वनात, दानात, नीतीत आणि मंत्रणेत तो सन्मानित होता.
6.71.30
यस्य बाहुं समाश्रित्य लङ्का भवति निर्भया।
तनयं धान्यमालिन्या अतिकायमिमं विदुः ॥ ६.७१.३० ॥
ज्याच्या बाहूंचा आधार घेऊन लंका निर्भय होते, धान्यमालिनीच्या या पुत्राला लोक अतिकाय म्हणून ओळखतात.
6.71.31
एतेनाराधितो ब्रह्मा तपसा भावितात्मना।
अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः ॥ ६.७१.३१ ॥
आत्मसंयमी तपश्चर्येने याने ब्रह्मदेवाला प्रसन्न केले; त्यामुळे अस्त्रे प्राप्त झाली आणि शत्रू पराभूत झाले.
6.71.32
सुरासुरैरवध्यत्वं दत्तमस्मै स्वयंभुवा।
एतच्च कवचं दिव्यं रथश्च रविभास्वरः ॥ ६.७१.३२ ॥
स्वयंभू ब्रह्मदेवांनी याला देव-असुरांकडून अवध्यत्वाचा वर दिला; हे दिव्य कवच आणि सूर्यासारखा तेजस्वी रथ.
6.71.33
एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः।
रक्षितानि च रक्षांसि यक्षाश्चापि निषूदिताः ॥ ६.७१.३३ ॥
याने शेकडो वेळा देव आणि दानव पराजित केले; याने राक्षसांचे रक्षण केले आणि यक्षांनाही ठार केले.
6.71.34
वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैरिन्द्रस्य धीमता।
पाशः सलिलराजस्य युद्धे प्रतिहतस्तथा ॥ ६.७१.३४ ॥
बुद्धिमान याने बाणांनी इंद्राचे वज्र रोखले; युद्धात वरुणाचा पाशही असाच परतवला.
6.71.35
एषोऽतिकायो बलवान् राक्षसानामथर्षभः।
स रावणसुतो धीमान् देवदानवदर्पहा ॥ ६.७१.३५ ॥
हा अतिकाय बलवान आहे, राक्षसांमधील श्रेष्ठ वृषभ आहे; तो रावणाचा बुद्धिमान पुत्र आहे, देव-दानवांचा दर्प हरण करणारा.
6.71.36
तदस्मिन् क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुङ्गव।
पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति सायकैः ॥ ६.७१.३६ ॥
म्हणून, हे पुरुषश्रेष्ठा, याच्याविरुद्ध त्वरित प्रयत्न करा; हा आपल्या बाणांनी वानरसैन्याचा नाश करण्यापूर्वीच.
6.71.37
ततोऽतिकायो बलवान् प्रविश्य हरिवाहिनीम्।
विस्फारयामास धनुर्ननाद च पुनः पुनः ॥ ६.७१.३७ ॥
नंतर बलवान अतिकाय वानरसेनेत शिरला, धनुष्य ताणून वारंवार गर्जना करू लागला.
6.71.38
तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम्।
अभिपेतुर्महात्मानः प्रधाना ये वनौकसः ॥ ६.७१.३८ ॥
रथींमध्ये श्रेष्ठ, भयंकर देहाच्या त्या अतिकायाला रथावर उभा पाहून प्रमुख महात्मे वनवासी वानर त्याच्यावर तुटून पडले.
6.71.39
कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत् समभिद्रवन् ॥ ६.७१.३९ ॥
कुमुद, द्विविद, मैंद, नील आणि शरभ — यांनी वृक्ष आणि पर्वतशिखरांसह एकाच वेळी हल्ला केला.
6.71.40
तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः कनकभूषणैः।
अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदां वरः ॥ ६.७१.४० ॥
त्यांची झाडे आणि पर्वत सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेल्या बाणांनी महातेजस्वी अतिकायाने तोडले — तो अस्त्रविद्येत श्रेष्ठ होता.
6.71.41
तांश्चैव सर्वान् स हरीन् शरैः सर्वायसैर्बली।
विव्याधाभिमुखान् संख्ये भीमकायो निशाचरः ॥ ६.७१.४१ ॥
त्याच्यासमोर असलेल्या त्या सर्व वानरांना त्या बलवान, भयंकर देहाच्या निशाचराने युद्धात पूर्णपणे लोखंडी बाणांनी विद्ध केले.
6.71.42
तेऽर्दिता बाणवर्षेण भिन्नगात्राः पराजिताः।
न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महाहवे ॥ ६.७१.४२ ॥
बाणांच्या वर्षावाने पीडित, शरीर विद्ध झालेले आणि पराभूत झालेले ते वानर त्या महायुद्धात अतिकायाला प्रत्युत्तर देऊ शकले नाहीत.
6.71.43
तत् सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः।
मृगयूथमिव क्रुद्धो हरिर्यौवनदर्पितः ॥ ६.७१.४३ ॥
त्या राक्षसाने वानरवीरांच्या त्या सैन्याला भयभीत केले, जसा तारुण्याच्या मदाने क्रुद्ध झालेला सिंह हरिणांच्या कळपाला भिववतो.
6.71.44
स राक्षसेन्द्रो हरियूथमध्ये
नायुध्यमानं निजघान कंचित्।
उत्पत्य रामं स धनुःकलापी
सगर्वितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६.७१.४४ ॥
त्या राक्षसराजाने वानरसमूहात, लढत नसलेल्या काहींना ठार केले; मग धनुष्य-भाता घेऊन रामावर झेप घेऊन गर्वाने हे शब्द उच्चारले.
6.71.45
रथे स्थितोऽहं शरचापपाणि-
र्न प्राकृतं कंचन योधयामि।
यस्यास्ति शक्तिर्व्यवसाययुक्तो
ददातु मे शीघ्रमिहाद्य युद्धम् ॥ ६.७१.४५ ॥
रथावर उभा राहून, हाती बाण-धनुष्य घेऊन मी सामान्य कोणाशीही लढत नाही; ज्याच्यात शक्ती व निश्चय आहे त्याने आज येथेच मला युद्ध द्यावे.
6.71.46
तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य
चुकोप सौमित्रिरमित्रहन्ता।
अमृष्यमाणश्च समुत्पपात
जग्राह चापं च ततः स्मयित्वा ॥ ६.७१.४६ ॥
त्याचे ते शब्द ऐकून शत्रुहन्ता सौमित्री संतापला; सहन न होऊन तो उसळला, मग हसून त्याने धनुष्य उचलले.
6.71.47
क्रुद्धः सौमित्रिरुत्पत्य तूणादाक्षिप्य सायकम्।
पुरस्तादतिकायस्य विचकर्ष महद्धनुः ॥ ६.७१.४७ ॥
संतप्त सौमित्रीने उसळी घेऊन भात्यातून एक बाण काढला आणि अतिकायासमोर मोठे धनुष्य ओढले.
6.71.48
पूरयन् स महीं सर्वामाकाशं सागरं दिशः।
ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ॥ ६.७१.४८ ॥
लक्ष्मणाच्या भयंकर धनुष्यप्रत्यंचेचा आवाज सारी पृथ्वी, आकाश, समुद्र व दिशा भरून राक्षसांना भयभीत करू लागला.
6.71.49
सौमित्रेश्चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं तदा।
विसिस्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ ६.७१.४९ ॥
तेव्हा लक्ष्मणाच्या धनुष्याचा भयंकर टणत्कार ऐकून महातेजस्वी, बलवान राक्षसराजपुत्र चकित झाला.
6.71.50
तदातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणमुत्थितम्।
आदाय निशितं बाणमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.७१.५० ॥
तेव्हा क्रोधित झालेल्या अतिकायाने उभ्या राहिलेल्या लक्ष्मणाकडे पाहिले, तीक्ष्ण बाण घेऊन त्याने हे शब्द उच्चारले.
6.71.51
बालस्त्वमसि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः।
गच्छ किं कालसंकाशं मां योधयितुमिच्छसि ॥ ६.७१.५१ ॥
हे सुमित्रापुत्रा, तू बालक आहेस आणि पराक्रमात अनभिज्ञ आहेस. जा; कालासारख्या माझ्याशी युद्ध करू इच्छितोस तरी का?
6.71.52
नहि मद्बाहुसृष्टानां बाणानां हिमवानपि।
सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही ॥ ६.७१.५२ ॥
माझ्या बाहूंनी सोडलेल्या बाणांचा वेग हिमालयसुद्धा सहन करू शकत नाही, आकाश आणि पृथ्वीसुद्धा नाही.
6.71.53
सुखप्रसुप्तं कालाग्निं विबोधयितुमिच्छसि।
न्यस्य चापं निवर्तस्व प्राणान्न जहि मद्गतः ॥ ६.७१.५३ ॥
सुखाने झोपलेल्या कालाग्नीला जागवू इच्छितोस. धनुष्य खाली ठेवून परत जा; माझ्या समोर आलेले तुझे प्राण गमावू नकोस.
6.71.54
अथवा त्वं प्रतिस्तब्धो न निवर्तितुमिच्छसि।
तिष्ठ प्राणान् परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ॥ ६.७१.५४ ॥
किंवा तू हट्टी असून परत फिरू इच्छित नसशील तर थांब; प्राण सोडून यमलोकी जाशील.
6.71.55
पश्य मे निशितान् बाणान् रिपुदर्पनिषूदनान्।
ईश्वरायुधसंकाशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥ ६.७१.५५ ॥
माझे तीक्ष्ण बाण पाहा; शत्रूचा गर्व चिरडणारे, शिवाच्या आयुधासारखे, तापवलेल्या सोन्याने सजवलेले.
6.71.56
एष ते सर्पसंकाशो बाणः पास्यति शोणितम्।
मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम्।
इत्येवमुक्त्वा संक्रुद्धः शरं धनुषि संदधे ॥ ६.७१.५६ ॥
हा तुझ्यासाठी सर्पासारखा बाण आहे; क्रुद्ध सिंह गजराजाचे रक्त प्यावे तसे हा तुझे रक्त पिईल. असे बोलून अत्यंत संतापून त्याने धनुष्यावर बाण चढवला.
6.71.57
श्रुत्वातिकायस्य वचः सरोषं
सगर्वितं संयति राजपुत्रः।
स संचुकोपातिबलो मनस्वी
उवाच वाक्यं च ततो महार्थम् ॥ ६.७१.५७ ॥
युद्धात अतिकायाचे संतप्त आणि गर्वाने भरलेले शब्द ऐकून तो अतिबलवान, मनस्वी राजपुत्र संतापला; मग त्याने हे अर्थपूर्ण वचन म्हटले.
6.71.58
न वाक्यमात्रेण भवान् प्रधानो
न कत्थनात् सत्पुरुषा भवन्ति।
मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ
निदर्शयस्वात्मबलं दुरात्मन् ॥ ६.७१.५८ ॥
केवळ शब्दांनी तू श्रेष्ठ ठरत नाहीस; बढाया मारल सत्पुरुष होत नाही. धनुर्धर मी हातात बाण घेऊन उभा आहे; हे दुरात्म्या, तुझे स्वतःचे बल दाखव.
6.71.59
कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि।
पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ॥ ६.७१.५९ ॥
तू कर्माने स्वतःला सिद्ध करायला हवे, बढाया मारणे तुला शोभत नाही. जो पौरुषाने युक्त असतो तोच शूर म्हणून स्मरला जातो.
6.71.60
सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथमास्थितः।
शरैर्वा यदि वाप्यस्त्रैर्दर्शयस्व पराक्रमम् ॥ ६.७१.६० ॥
सर्व आयुधांनी युक्त धनुर्धर तू रथावर आरूढ आहेस; बाणांनी किंवा अस्त्रांनी तुझा पराक्रम दाखव.
6.71.61
ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः।
मारुतः कालसम्पक्वं वृन्तात् तालफलं यथा ॥ ६.७१.६१ ॥
तेव्हा मी तीक्ष्ण बाणांनी तुझे मस्तक उडवीन, जसा वारा वेळेवर पिकलेले ताडफळ देठापासून पाडतो.
6.71.62
अद्य ते मामका बाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः।
पास्यन्ति रुधिरं गात्राद् बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ ६.७१.६२ ॥
आज माझे सोन्याने सजलेले बाण तुझ्या शरीरातून, बाणांच्या जखमांमधून उसळणारे रक्त पितील.
6.71.63
बालोऽयमिति विज्ञाय न चावज्ञातुमर्हसि।
बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि संयुगे ॥ ६.७१.६३ ॥
हा बालक आहे असे जाणून तू अवहेलना करू नकोस; युद्धात बालक असो वा वृद्ध, मृत्यू जाण.
6.71.64
बालेन विष्णुना लोकास्त्रयः क्रान्तास्त्रिविक्रमैः।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत्।
अतिकायः प्रचुक्रोध बाणं चोत्तममाददे ॥ ६.७१.६४ ॥
बालक विष्णूने तीन पावलांनी त्रिलोक मोजले. लक्ष्मणाचे ते सकारण आणि यथार्थ वचन ऐकून अतिकाय अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि त्याने एक उत्तम बाण घेतला.
6.71.65
ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या महर्षयः।
गुह्यकाश्च महात्मानस्तद् युद्धं द्रष्टुमागमन् ॥ ६.७१.६५ ॥
तेव्हा विद्याधर, भूत, देव, दैत्य, महर्षी, गुह्यक आणि महात्मे ते युद्ध पाहण्यासाठी आले.
6.71.66
ततोऽतिकायः कुपितश्चापमारोप्य सायकम्।
लक्ष्मणाय प्रचिक्षेप संक्षिपन्निव चाम्बरम् ॥ ६.७१.६६ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या अतिकायाने धनुष्यावर बाण चढवून आकाश जणू आकसून टाकत असल्यासारखा लक्ष्मणावर सोडला.
6.71.67
तमापतन्तं निशितं शरमाशीविषोपमम्।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६.७१.६७ ॥
शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या लक्ष्मणाने आशीविषासारख्या, आपल्या दिशेने येणाऱ्या त्या तीक्ष्ण बाणाला अर्धचंद्राकार बाणाने छेदले.
6.71.68
तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा कृत्तभोगमिवोरगम्।
अतिकायो भृशं क्रुद्धः पञ्च बाणान् समादधे ॥ ६.७१.६८ ॥
ते तुटलेले बाण पाहून, वेटोळे तुटलेल्या सर्पासारखा अतिकाय अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि त्याने धनुष्यावर पाच बाण जोडले.
6.71.69
तान् शरान् सम्प्रचिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः।
तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद भरतानुजः ॥ ६.७१.६९ ॥
त्या निशाचराने ते बाण लक्ष्मणावर सोडले; पण भरताचा धाकटा भाऊ लक्ष्मण ते बाण पोहोचण्यापूर्वीच आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी छेदून टाकला.
6.71.70
स तान् छित्त्वा शितैर्बाणैर्लक्ष्मणः परवीरहा।
आददे निशितं बाणं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ६.७१.७० ॥
ते बाण तीक्ष्ण बाणांनी तोडल्यानंतर शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या लक्ष्मणाने आपल्या तेजाने जणू प्रज्वलित झालेला एक तीक्ष्ण बाण उचलला.
6.71.71
तमादाय धनुःश्रेष्ठे योजयामास लक्ष्मणः।
विचकर्ष च वेगेन विससर्ज च सायकम् ॥ ६.७१.७१ ॥
तो बाण उचलून लक्ष्मणाने तो श्रेष्ठ धनुष्यावर जोडला, वेगाने ओढला आणि बाण सोडला.
6.71.72
पूर्णायतविसृष्टेन शरेण नतपर्वणा।
ललाटे राक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ॥ ६.७१.७२ ॥
पूर्णपणे ओढून सोडलेल्या, वाकलेल्या पेरांच्या बाणाने त्या वीराने राक्षसश्रेष्ठाच्या कपाळावर प्रहार केला.
6.71.73
स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः।
ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाचले ॥ ६.७१.७३ ॥
त्या भयंकर राक्षसाच्या कपाळात रुतलेला बाण रक्ताने माखलेला दिसला, जणू पर्वतावर महासर्प लोळत असावा.
6.71.74
राक्षसः प्रचकम्पेऽथ लक्ष्मणेषु प्रपीडितः।
रुद्रबाणहतं घोरं यथा त्रिपुरगोपुरम् ॥ ६.७१.७४ ॥
लक्ष्मणाच्या बाणांनी अत्यंत पीडित झालेला तो राक्षस थरथरला, रुद्राच्या बाणाने आदळलेल्या त्रिपुराच्या भयंकर वेशीप्रमाणे.
6.71.75
चिन्तयामास चाश्वास्य विमृश्य च महाबलः।
साधु बाणनिपातेन श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः ॥ ६.७१.७५ ॥
महाबली त्या राक्षसाने विचार केला, स्वतःला सावरून विचार केला—"वा! बाणाच्या प्रहाराने तू प्रशंसेस पात्र शत्रू आहेस."
6.71.76
विधायैवं विदार्यास्यं नियम्य च महाभुजौ।
स रथोपस्थमास्थाय रथेन प्रचचार ह ॥ ६.७१.७६ ॥
असा निश्चय करून, तोंड उघडून, दोन्ही महाबाहू आवरून तो रथाच्या आसनावर चढला आणि रथातून संचार करू लागला.
6.71.77
एवं त्रीन् पञ्च सप्तेति सायकान् राक्षसर्षभः।
आददे संदधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च ॥ ६.७१.७७ ॥
असे राक्षसश्रेष्ठ त्याने तीन, पाच व सात बाण घेतले, धनुष्याला जोडले, ओढले आणि सोडले.
6.71.78
ते बाणाः कालसंकाशा राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः।
हेमपुङ्खा रविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ॥ ६.७१.७८ ॥
राक्षसेंद्राच्या धनुष्यातून सुटलेले ते बाण काळासारखे होते; सोन्याचे पंख असलेले, सूर्यासारखे तेजस्वी; जणू आकाश पेटवत होते.
6.71.79
ततस्तान् राक्षसोत्सृष्टान् शरौघान् राघवानुजः।
असम्भ्रान्तः प्रचिच्छेद निशितैर्बहुभिः शरैः ॥ ६.७१.७९ ॥
तेव्हा राघवाचा धाकटा भाऊ लक्ष्मण याने राक्षसाने सोडलेल्या त्या बाणांच्या लोंढ्याला न डगमगता अनेक तीक्ष्ण बाणांनी तोडून टाकले.
6.71.80
तान् शरान् युधि सम्प्रेक्ष्य निकृत्तान् रावणात्मजः।
चुकोप त्रिदशेन्द्रारिर्जग्राह निशितं शरम् ॥ ६.७१.८० ॥
युद्धात ते बाण तुटलेले पाहून देवराज इंद्राचा शत्रू असलेला रावणपुत्र संतापला आणि त्याने एक तीक्ष्ण बाण उचलला.
6.71.81
स संधाय महातेजास्तं बाणं सहसोत्सृजत्।
तेन सौमित्रिमायान्तमाजघान स्तनान्तरे ॥ ६.७१.८१ ॥
त्या महातेजस्वीने तो बाण धनुष्यावर चढवून क्षणार्धात सोडला आणि त्याने पुढे येणाऱ्या सौमित्रीच्या छातीत प्रहार केला.
6.71.82
अतिकायेन सौमित्रिस्ताडितो युधि वक्षसि।
सुस्राव रुधिरं तीव्रं मदं मत्त इव द्विपः ॥ ६.७१.८२ ॥
युद्धात अतिकायाच्या प्रहाराने छातीवर घाव बसलेल्या सौमित्रीतून, मत्त हत्तीतून मद वाहावा तसे, तीव्रपणे रक्त वाहू लागले.
6.71.83
स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः।
जग्राह च शरं तीक्ष्णमस्त्रेणापि समाददे ॥ ६.७१.८३ ॥
त्या समर्थाने क्षणार्धात स्वतःला बाणापासून मुक्त केले; तीक्ष्ण बाण घेऊन अस्त्रमंत्राने तोही सिद्ध केला.
6.71.84
आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम्।
स जज्वाल तदा बाणो धनुष्यस्य महात्मनः ॥ ६.७१.८४ ॥
तेव्हा त्याने आग्नेय अस्त्राने बाण जोडला; त्या महात्म्याच्या धनुष्यावर तो बाण तेव्हा प्रज्वलित झाला.
6.71.85
अतिकायोऽतितेजस्वी रौद्रमस्त्रं समाददे।
तेन बाणं भुजङ्गाभं हेमपुङ्खमयोजयत् ॥ ६.७१.८५ ॥
अतिकाय, अत्यंत तेजस्वी, त्याने भयंकर अस्त्र घेतले; त्याद्वारे सर्पासारखा, सुवर्णपुंख असलेला बाण जोडला.
6.71.86
तदस्त्रं ज्वलितं घोरं लक्ष्मणः शरमाहितम्।
अतिकायाय चिक्षेप कालदण्डमिवान्तकः ॥ ६.७१.८६ ॥
लक्ष्मणाने त्या प्रज्वलित, भयंकर अस्त्राने युक्त बाण अतिकायावर सोडला, जसा अंतक कालदंड फेकतो.
6.71.87
आग्नेयास्त्राभिसंयुक्तं दृष्ट्वा बाणं निशाचरः।
उत्ससर्ज तदा बाणं रौद्रं सूर्यास्त्रयोजितम् ॥ ६.७१.८७ ॥
आग्नेय अस्त्राने युक्त बाण पाहून निशाचराने तेव्हा सूर्यास्त्राने जोडलेला भयंकर बाण सोडला.
6.71.88
तावुभावम्बरे बाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः।
तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धाविव भुजङ्गमौ ॥ ६.७१.८८ ॥
आकाशात ते दोन्ही बाण एकमेकांवर आदळले; तेजाने पेटलेल्या अग्रभागांसह, रागावलेल्या दोन सापांसारखे.
6.71.89
तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुः पृथिवीतले ॥ ६.७१.८९ ॥
ते दोन्ही एकमेकांना पूर्णपणे जाळून पृथ्वीतलावर पडले.
6.71.90
निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ।
तावुभौ दीप्यमानौ स्म न भ्राजेते महीतले ॥ ६.७१.९० ॥
ज्वालाहीन, भस्म झालेले ते दोन्ही उत्तम बाण चमकले नाहीत; आधी तेजाने पेटलेले ते दोन्ही आता पृथ्वीवर प्रकाशले नाहीत.
6.71.91
ततोऽतिकायः संक्रुद्धस्त्वाष्ट्रमैषीकमुत्सृजत्।
ततश्चिच्छेद सौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेण वीर्यवान् ॥ ६.७१.९१ ॥
तेव्हा संतप्त अतिकायाने त्वाष्ट्र ऐषीक अस्त्र सोडले. तेव्हा पराक्रमी सौमित्रीने ऐन्द्र अस्त्राने ते तोडले.
6.71.92
ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा कुमारो रावणात्मजः।
याम्येनास्त्रेण संक्रुद्धो योजयामास सायकम् ॥ ६.७१.९२ ॥
ऐषीक अस्त्र नष्ट झालेले पाहून रावणपुत्र कुमाराने संतप्त होऊन यम्य अस्त्राने युक्त असा बाण जोडला.
6.71.93
ततस्तदस्त्रं चिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः।
वायव्येन तदस्त्रेण निजघान स लक्ष्मणः ॥ ६.७१.९३ ॥
तेव्हा त्या निशाचराने ते अस्त्र लक्ष्मणावर फेकले; लक्ष्मणाने वायव्य अस्त्राने त्याला ठार केले.
6.71.94
अथैनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदः।
अभ्यवर्षत संक्रुद्धो लक्ष्मणो रावणात्मजम् ॥ ६.७१.९४ ॥
तेव्हा संतप्त लक्ष्मणाने रावणपुत्रावर मेघ जलधारा वर्षावा तसा बाणांचा वर्षाव केला.
6.71.95
तेऽतिकायं समासाद्य कवचे वज्रभूषिते।
भग्नाग्रशल्याः सहसा पेतुर्बाणा महीतले ॥ ६.७१.९५ ॥
ते बाण अतिकायापर्यंत पोहोचून वज्रभूषित कवचावर आदळले; त्यांची टोके व शल्ये तुटून अचानक जमिनीवर पडली.
6.71.96
तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः परवीरहा।
अभ्यवर्षत बाणानां सहस्रेण महायशाः ॥ ६.७१.९६ ॥
ते निष्फळ बाण पाहून शत्रुवीरांचा संहारक, महायशस्वी लक्ष्मणाने हजारो बाणांचा वर्षाव केला.
6.71.97
स वृष्यमाणो बाणौघैरतिकायो महाबलः।
अवध्यकवचः संख्ये राक्षसो नैव विव्यथे ॥ ६.७१.९७ ॥
बाणांच्या प्रवाहाने वर्षाव होत असतानाही, अतिकाय नावाचा महाबली राक्षस, ज्याचे कवच अभेद्य होते, युद्धात तिळमात्र विचलित झाला नाही.
6.71.98
शरं चाशीविषाकारं लक्ष्मणाय व्यपासृजत्।
स तेन विद्धः सौमित्रिर्मर्मदेशे शरेण ह ॥ ६.७१.९८ ॥
त्याने लक्ष्मणावर विषारी सर्पासारखा बाण सोडला. त्या बाणाने सुमित्रापुत्र लक्ष्मण मर्मस्थानी घायाळ झाला.
6.71.99
मुहूर्तमात्रं निःसंज्ञो ह्यभवच्छत्रुतापनः।
ततः संज्ञामुपालभ्य चतुर्भिः सायकोत्तमैः ॥ ६.७१.९९ ॥
शत्रूंना तापवणारा लक्ष्मण क्षणभर बेशुद्ध झाला. नंतर शुद्धी परत मिळवून चार उत्तम बाणांनी.
6.71.100
निजघान हयान् संख्ये सारथिं च महाबलः।
ध्वजस्योन्मथनं कृत्वा शरवर्षैररिंदमः ॥ ६.७१.१०० ॥
महाबली त्या शत्रुदमनाने युद्धात घोडे व सारथ्याला ठार केले; बाणांच्या वर्षावाने ध्वज उखडून टाकला.
6.71.101
असम्भ्रान्तः स सौमित्रिस्तान् शरानभिलक्षितान्।
मुमोच लक्ष्मणो बाणान् वधार्थं तस्य रक्षसः ॥ ६.७१.१०१ ॥
न डगमगलेला सुमित्रापुत्र लक्ष्मण त्या राक्षसाला ठार करण्यासाठी लक्ष्य साधून ते बाण सोडला.
6.71.102
न शशाक रुजं कर्तुं युधि तस्य नरोत्तमः।
अथैनमभ्युपागम्य वायुर्वाक्यमुवाच ह ॥ ६.७१.१०२ ॥
नरोत्तम लक्ष्मणाला युद्धात त्याला इजा करता आली नाही. तेव्हा वायुदेव त्याच्याजवळ येऊन हे वचन बोलले.
6.71.103
ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्यकवचावृतः।
ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्ध्येनमेष वध्यो हि नान्यथा।
अवध्य एष ह्यन्येषामस्त्राणां कवची बली ॥ ६.७१.१०३ ॥
हा ब्रह्मदेवाचा वर प्राप्त झालेला आहे, अवध्य कवचाने वेढलेला आहे. ब्राह्मास्त्राने यालाच भेदावे; नाहीतर हा मरणार नाही. इतर अस्त्रांनी हा अवध्य आहे; कवचधारी आणि बलवान आहे.
6.71.104
ततस्तु वायोर्वचनं निशम्य
सौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः।
समादधे बाणमथोग्रवेगं
तद्ब्राह्ममस्त्रं सहसा नियुज्य ॥ ६.७१.१०४ ॥
तेव्हा वायूचे वचन ऐकून इंद्रासमान पराक्रमी सौमित्रीने तत्काळ ब्राह्मास्त्र योजून उग्र वेगाचा बाण सज्ज केला.
6.71.105
तस्मिन् वरास्त्रे तु नियुज्यमाने
सौमित्रिणा बाणवरे शिताग्रे।
दिशश्च चन्द्रार्कमहाग्रहाश्च
नभश्च तत्रास ररास चोर्वी ॥ ६.७१.१०५ ॥
सौमित्रीने ते श्रेष्ठ अस्त्र तीक्ष्ण टोक असलेल्या उत्तम बाणावर योजले, तेव्हा दिशा, चंद्र, सूर्य, महाग्रह, आकाश आणि पृथ्वी कापले आणि गर्जले.
6.71.106
तं ब्रह्मणोऽस्त्रेण नियुज्य चापे
शरं सपुङ्खं यमदूतकल्पम्।
सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्य तस्य
ससर्ज बाणं युधि वज्रकल्पम् ॥ ६.७१.१०६ ॥
सौमित्रीने ब्रह्मास्त्राने युक्त, यमदूतासारखा पंखयुक्त तो बाण धनुष्यावर चढवून, युद्धात इंद्रशत्रूच्या पुत्रावर वज्रासारखा तो बाण सोडला.
6.71.107
तं लक्ष्मणोत्सृष्टविवृद्धवेगं
समापतन्तं श्वसनोग्रवेगम्।
सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं
तदातिकायः समरे ददर्श ॥ ६.७१.१०७ ॥
लक्ष्मणाने सोडलेला, वाढलेल्या वेगाचा, वाऱ्यासारख्या उग्र वेगाने येणारा, गरुड आणि वज्रासारख्या उत्तम विचित्र पंखांचा तो बाण अतिकायाने युद्धात पाहिला.
6.71.108
तं प्रेक्षमाणः सहसातिकायो
जघान बाणैर्निशितैरनेकैः।
स सायकस्तस्य सुपर्णवेग-
स्तथातिवेगेन जगाम पार्श्वम् ॥ ६.७१.१०८ ॥
त्याच्याकडे पाहत असलेल्या अतिकायाने अचानक तीक्ष्ण अनेक बाणांनी त्याच्यावर प्रहार केला. गरुडासारख्या वेगाचा तो बाण इतक्या वेगाने त्याच्या बाजूला गेला.
6.71.109
तमागतं प्रेक्ष्य तदातिकायो
बाणं प्रदीप्तान्तककालकल्पम्।
जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः
शूलैः शरैश्चाप्यविपन्नचेष्टः ॥ ६.७१.१०९ ॥
प्रज्वलित काल आणि अंतकासारखा येणारा तो बाण पाहून अतिकायाने आपली चेष्टा अबाधित ठेवत शक्ती, ऋष्टी, गदा, कुऱ्हाड, शूल आणि बाणांनी त्यावर प्रहार केला.
6.71.110
तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि
मोघानि कृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः।
प्रगृह्य तस्यैव किरीटजुष्टं
तदातिकायस्य शिरो जहार ॥ ६.७१.११० ॥
त्या अद्भुत रूपाच्या शस्त्रांना निष्फळ करून अग्नीसारखा तेजस्वी तो बाण मुकुट धारण केलेल्या अतिकायाचेच मस्तक घेऊन गेला.
6.71.111
तच्छिरः सशिरस्त्राणं लक्ष्मणेषुप्रमर्दितम्।
पपात सहसा भूमौ शृङ्गं हिमवतो यथा ॥ ६.७१.१११ ॥
लक्ष्मणाच्या बाणाने चिरडलेले ते मस्तक शिरस्त्राणासह हिमालयाचे शिखर कोसळावे तसे अचानक भूमीवर कोसळले.
6.71.112
तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा विक्षिप्ताम्बरभूषणम्।
बभूवुर्व्यथिताः सर्वे हतशेषा निशाचराः ॥ ६.७१.११२ ॥
जमिनीवर पडलेला तो आणि विखुरलेली वस्त्रे व अलंकार पाहून उरलेले सर्व निशाचर व्यथित झाले.
6.71.113
ते विषण्णमुखा दीनाः प्रहारजनितश्रमाः।
विनेदुरुच्चैर्बहवः सहसा विस्वरैः स्वरैः ॥ ६.७१.११३ ॥
उदास चेहऱ्याचे, दीन, प्रहारांनी थकलेले ते अनेक निशाचर अचानक कर्कश स्वरांत मोठ्याने आक्रोश करू लागले.
6.71.114
ततस्तत्परितं याता निरपेक्षा निशाचराः।
पुरीमभिमुखा भीता द्रवन्तो नायके हते ॥ ६.७१.११४ ॥
तेव्हा नायक मारला गेल्यावर भयभीत निशाचर कशाचीही पर्वा न करता नगराच्या दिशेने पळत सर्व बाजूंना विखुरले.
6.71.115
प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानराः
प्रफुल्लपद्मप्रतिमाननास्तदा।
अपूजयँल्लक्ष्मणमिष्टभागिनं
हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ ६.७१.११५ ॥
तेव्हा हर्षाने भरलेल्या अनेक वानरांनी, विकसित कमलासारखी मुखे धरून, भयंकर बलवान दुर्जय शत्रू मारला गेल्यावर प्रिय वाटेकरी लक्ष्मणाचा सन्मान केला.
6.71.116
अतिबलमतिकायमभ्रकल्पं
युधि विनिपात्य स लक्ष्मणः प्रहृष्टः।
त्वरितमथ तदा स रामपार्श्वं
कपिनिवहैश्च सुपूजितो जगाम ॥ ६.७१.११६ ॥
युद्धात अतिबलवान, अतिविशाल देहाचा, मेघासारखा तो (राक्षस) पाडून लक्ष्मण हर्षित झाला; वानरसमूहांनी चांगला सन्मानित होऊन तो त्वरेने रामाच्या बाजूला गेला.