વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.73.1
ततो हतान् राक्षसपुङ्गवांस्तान्
देवान्तकादित्रिशिरोऽतिकायान्।
रक्षोगणास्तत्र हतावशिष्टा-
स्ते रावणाय त्वरिताः शशंसुः ॥ ६.७३.१ ॥
ત્યાં માર્યા ગયેલા એ શ્રેષ્ઠ રાક્ષસો — દેવાંતક, ત્રિશિરા, અતિકાય વગેરે — તેમાંથી બચેલા રાક્ષસગણો ઝડપથી રાવણ પાસે જઈ ખબર આપ્યા.
6.73.2
ततो हतांस्तान् सहसा निशम्य
राजा महाबाष्पपरिप्लुताक्षः।
पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं
विचिन्त्य राजा विपुलं प्रदध्यौ ॥ ६.७३.२ ॥
એ મરાયેલાઓના સમાચાર અચાનક સાંભળીને રાજાની આંખો મહાન આંસુઓથી ભરાઈ ગઈ; પુત્રોના નાશ અને ભાઈઓના વધની ભયંકર વાત વિચારી રાજા ઊંડા ચિંતનમાં પડ્યો.
6.73.3
ततस्तु राजानमुदीक्ष्य दीनं
शोकार्णवे सम्परिपुप्लुवानम्।
रथर्षभो राक्षसराजसूनु-
स्तमिन्द्रजिद् वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६.७३.३ ॥
ત્યારે દીન થઈને શોકના સાગરમાં ડૂબતા રાજાને જોઈને, રથવીરોમાં શ્રેષ્ઠ રાક્ષસરાજપુત્ર ઇન્દ્રજિતે તેને આ વચન કહ્યું.
6.73.4
न तात मोहं परिगन्तुमर्हसे
यत्रेन्द्रजिज्जीवति नैर्ऋतेश।
नेन्द्रारिबाणाभिहतो हि कश्चित्
प्राणान् समर्थः समरेऽभिपातुम् ॥ ६.७३.४ ॥
હે તાત, મોહમાં પડવું તમને યોગ્ય નથી; ઇન્દ્રજિત જીવતો હોય ત્યારે, હે રાક્ષસેશ્વર, ઇન્દ્રના શત્રુના બાણોથી ઘાયલ થયેલો કોઈ પણ યુદ્ધમાં પ્રાણ હરવા સમર્થ નથી.
6.73.5
पश्याद्य रामं सह लक्ष्मणेन
मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम्।
गतायुषं भूमितले शयानं
शितैः शरैराचितसर्वगात्रम् ॥ ६.७३.५ ॥
આજે જુઓ, રામ લક્ષ્મણ સાથે મારા બાણોથી વીંધાયેલા અને વિખરાયેલા દેહ સાથે, પ્રાણહીન થઈને ભૂમિ પર પડેલા છે, તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમનું આખું શરીર ભરેલું છે.
6.73.6
इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः
सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्ताम्।
अद्यैव रामं सह लक्ष्मणेन
संतर्पयिष्यामि शरैरमोघैः ॥ ६.७३.६ ॥
ઇન્દ્રશત્રુ બોલ્યો: પુરુષાર્થ અને દૈવથી યુક્ત મારી આ સુનિશ્ચિત પ્રતિજ્ઞા સાંભળો. આજે જ હું લક્ષ્મણ સહિત રામને અમોઘ બાણોથી તૃપ્ત કરીશ.
6.73.7
अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुरुद्र-
साध्याश्च वैश्वानरचन्द्रसूर्याः।
द्रक्ष्यन्ति मे विक्रममप्रमेयं
विष्णोरिवोग्रं बलियज्ञवाटे ॥ ६.७३.७ ॥
આજે ઇન્દ્ર, વૈવસ્વત યમ, વિષ્ણુ, રુદ્ર, સાધ્યો, અગ્નિ, ચંદ્ર અને સૂર્ય મારો અપ્રમેય પરાક્રમ જોશે, જેમ બલિના યજ્ઞમંડપમાં વિષ્ણુનો ઉગ્ર પરાક્રમ જોવાયો હતો.
6.73.8
स एवमुक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रु-
रापृच्छ्य राजानमदीनसत्त्वः।
समारुरोहानिलतुल्यवेगं
रथं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ॥ ६.७३.८ ॥
એમ કહીને, ઇન્દ્રશત્રુ, અદીન સત્ત્વવાળો, રાજાની રજા લઈ વાયુ જેવા વેગવાળા, ઉત્તમ ગધેડાઓથી જોડેલા રથ પર ચઢ્યો.
6.73.9
समास्थाय महातेजा रथं हरिरथोपमम्।
जगाम सहसा तत्र यत्र युद्धमरिंदमः ॥ ६.७३.९ ॥
મહાતેજસ્વી, શત્રુઓનું દમન કરનાર તે ઇન્દ્રરથ સમાન રથ પર ચઢી તરત જ જ્યાં યુદ્ધ ચાલતું હતું ત્યાં ગયો.
6.73.10
तं प्रस्थितं महात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः।
संहर्षमाणा बहवो धनुःप्रवरपाणयः ॥ ६.७३.१० ॥
પ્રયાણ કરતા એ મહાત્માની પાછળ અનેક મહાબલવાન, હર્ષિત, હાથમાં ઉત્તમ ધનુષ્ય લઈને ચાલ્યા.
6.73.11
गजस्कन्धगताः केचित् केचित् परमवाजिभिः।
व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोष्ट्रैश्च भुजङ्गमैः ॥ ६.७३.११ ॥
કોઈ હાથીના ખભા પર, કોઈ ઉત્તમ ઘોડાઓ પર, તો કોઈ વાઘ, વીંછી, બિલાડી, ગધેડા, ઊંટ અને સાપ પર સવાર હતા.
6.73.12
वराहैः श्वापदैः सिंहैर्जम्बुकैः पर्वतोपमैः।
काकहंसमयूरैश्च राक्षसा भीमविक्रमाः ॥ ६.७३.१२ ॥
ભૂંડ, હિંસક પશુઓ, સિંહો, શિયાળ, પર્વત જેવા પ્રાણીઓ, કાગડા, હંસ અને મોર પર સવાર ભયંકર પરાક્રમી રાક્ષસો.
6.73.13
प्रासपट्टिशनिस्त्रिंशपरश्वधगदाधराः।
भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधाः ॥ ६.७३.१३ ॥
ભાલા, પટ્ટિશ, તલવાર, કુહાડા, ગદા ધારણ કરનારા; અને ભુશુંડી, મુદ્ગર, લાકડી, શતઘ્ની, પરિઘ આયુધો ધરાવનારા.
6.73.14
स शङ्खनिनदैः पूर्णैर्भेरीणां चापि निःस्वनैः।
जगाम त्रिदशेन्द्रारिराजिं वेगेन वीर्यवान् ॥ ६.७३.१४ ॥
શંખનાદ અને ભેરીઓના ઘોષથી ભરેલા વાતાવરણમાં, પરાક્રમી તે વેગથી ઇન્દ્રશત્રુઓની સેના તરફ આગળ વધ્યો.
6.73.15
स शङ्खशशिवर्णेन छत्रेण रिपुसूदनः।
रराज प्रतिपूर्णेन नभश्चन्द्रमसा यथा ॥ ६.७३.१५ ॥
શંખ અને ચંદ્ર જેવા શ્વેત પૂર્ણ છત્રથી શત્રુસંહારક આકાશમાં પૂર્ણચંદ્રની જેમ શોભી ઊઠ્યો.
6.73.16
वीज्यमानस्ततो वीरो हैमैर्हेमविभूषणः।
चारुचामरमुख्यैश्च मुख्यः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६.७३.१६ ॥
ત્યારે સોનાના આભૂષણોથી શોભતા તે વીરને સોનેરી દાંડીવાળા સુંદર ચામરોથી વીંજવામાં આવતો હતો; તે સર્વ ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
6.73.17
स तु दृष्ट्वा विनिर्यान्तं बलेन महता वृतम्।
राक्षसाधिपतिः श्रीमान् रावणः पुत्रमब्रवीत् ॥ ६.७३.१७ ॥
પરંતુ મહાન સેનાથી ઘેરાયેલા તેને બહાર નીકળતો જોઈને રાક્ષસાધિપતિ શ્રીમાન રાવણે પોતાના પુત્રને કહ્યું.
6.73.18
त्वमप्रतिरथः पुत्र त्वया वै वासवो जितः।
किं पुनर्मानुषं धृष्यं निहनिष्यसि राघवम् ॥ ६.७३.१८ ॥
હે પુત્ર, તું અપ્રતિરથ છે; તેં જ વાસવ (ઇન્દ્ર)ને જીત્યો હતો. તો પછી તે ઢીઠ માનવ રાઘવને તું અવશ્ય મારી નાખીશ.
6.73.19
तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रत्यगृह्णान्महाशिषः।
ततस्त्विन्द्रजिता लङ्का सूर्यप्रतिमतेजसा ॥ ६.७३.१९ ॥
રાક્ષસેન્દ્રે આમ કહેતાં તેણે મહાન આશીર્વાદ સ્વીકાર્યા. પછી સૂર્યસમાન તેજવાળા ઇન્દ્રજિત વડે લંકા...
6.73.20
रराजाप्रतिवीर्येण द्यौरिवार्केण भास्वता।
स सम्प्राप्य महातेजा युद्धभूमिमरिंदमः ॥ ६.७३.२० ॥
અપ્રતિમ પરાક્રમથી તે તેજસ્વી સૂર્યથી આકાશ શોભે તેમ શોભ્યો. મહાતેજસ્વી, શત્રુદમન તે યુદ્ધભૂમિ પર પહોંચ્યો.
6.73.21
स्थापयामास रक्षांसि रथं प्रति समन्ततः।
ततस्तु हुतभोक्तारं हुतभुक्सदृशप्रभः ॥ ६.७३.२१ ॥
તેણે રથની ચારે બાજુ રાક્ષસોને ગોઠવ્યા. પછી અગ્નિ સમાન પ્રભાવાળા તેણે હવિર્ભોક્તા અગ્નિને...
6.73.22
जुहुवे राक्षसश्रेष्ठो विधिवन्मन्त्रसत्तमैः।
स हविर्लाजसत्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ॥ ६.७३.२२ ॥
રાક્ષસશ્રેષ્ઠે વિધિપૂર્વક શ્રેષ્ઠ મંત્રોથી હવન કર્યો. તેણે હવિ, લાજા, સત્કાર, માળા અને સુગંધથી...
6.73.23
जुहुवे पावकं तत्र राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्।
शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ बिभीतकाः ॥ ६.७३.२३ ॥
ત્યાં પ્રતાપી રાક્ષસેન્દ્રે અગ્નિમાં આહુતિ આપી — શસ્ત્રો, બાણનાં પીંછાં, સમિધા અને પછી બિભીતક લાકડાં.
6.73.24
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा।
स तत्राग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः ॥ ६.७३.२४ ॥
લાલ વસ્ત્રો અને કાળા લોખંડનો સ્રુવ, તથા ત્યાં અગ્નિને ચારે તરફ પાથરીને, બાણો અને તોમરો સાથે.
6.73.25
छागस्य कृष्णवर्णस्य गलं जग्राह जीवतः।
सकृदेव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः ॥ ६.७३.२५ ॥
કાળા રંગની બકરીનું ગળું તેણે જીવતેજીવ પકડ્યું; એકવાર જ પ્રજ્વલિત, ધુમાડા વિનાના, મહાજ્વાળાવાળા અગ્નિમાં.
6.73.26
बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं यान्यदर्शयन्।
प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनसंनिभः ॥ ६.७३.२६ ॥
વિજય દર્શાવતાં એ ચિહ્નો પ્રગટ થયાં; જમણી બાજુ વળતી જ્વાળા, તપેલા સોના સમાન.
6.73.27
हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः।
सोऽस्त्रमाहारयामास ब्राह्ममस्त्रविशारदः ॥ ६.७३.२७ ॥
તે હવિને અગ્નિએ પોતે ઊઠીને સ્વીકારી; પછી અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ તેણે બ્રાહ્મ અસ્ત્રને બોલાવ્યું.
6.73.28
धनुश्चात्मरथं चैव सर्वं तत्राभ्यमन्त्रयत्।
तस्मिन्नाहूयमानेऽस्त्रे हूयमाने च पावके।
सार्कग्रहेन्दुनक्षत्रं वितत्रास नभस्थलम् ॥ ६.७३.२८ ॥
ત્યાં તેણે ધનુષ્ય, પોતાનો રથ અને બધું મંત્રોથી અભિમંત્રિત કર્યું; અસ્ત્રને બોલાવાતું અને અગ્નિમાં આહુતિ અપાતી હતી ત્યારે, સૂર્ય, ગ્રહો, ચંદ્ર અને નક્ષત્રો સહિત આકાશ કાંપી ઊઠ્યું.
6.73.29
स पावकं पावकदीप्ततेजा
हुत्वा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः।
सचापबाणासिरथाश्वसूतः
खेऽन्तर्दधेऽऽत्मानमचिन्त्यवीर्यः ॥ ६.७३.२९ ॥
અગ્નિ સમાન તેજસ્વી, ઇન્દ્ર સમાન પ્રભાવવાળો તે, અગ્નિમાં આહુતિ આપીને, ધનુષ્ય, બાણ, તલવાર, રથ, ઘોડા અને સારથિ સહિત, અચિંત્ય પરાક્રમથી આકાશમાં અદૃશ્ય થઈ ગયો.
6.73.30
ततो हयरथाकीर्णं पताकाध्वजशोभितम्।
निर्ययौ राक्षसबलं नर्दमानं युयुत्सया ॥ ६.७३.३० ॥
ત્યારે ઘોડા અને રથોથી ભરેલું, પતાકા અને ધ્વજોથી શોભતું રાક્ષસ સૈન્ય યુદ્ધની ઇચ્છાએ ગર્જના કરતું બહાર નીકળ્યું.
6.73.31
ते शरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलंकृतैः।
तोमरैरङ्कुशैश्चापि वानराञ्जघ्नुराहवे ॥ ६.७३.३१ ॥
તેમણે અનેક વિચિત્ર, તીક્ષ્ણ વેગવાળા, શણગારેલા બાણો, તોમરો અને અંકુશો વડે યુદ્ધમાં વાનરોને પ્રહાર કર્યા.
6.73.32
रावणिस्तु सुसंक्रुद्धस्तान् निरीक्ष्य निशाचरान्।
हृष्टा भवन्तो युध्यन्तु वानराणां जिघांसया ॥ ६.७३.३२ ॥
પણ રાવણિ (ઇન્દ્રજિત) અત્યંત ક્રોધે ભરાઈ તે નિશાચરોને જોઈને બોલ્યો, "તમે હર્ષથી વાનરોને હણવાની ઇચ્છાએ યુદ્ધ કરો."
6.73.33
ततस्ते राक्षसाः सर्वे गर्जन्तो जयकांक्षिणः।
अभ्यवर्षंस्ततो घोरं वानरान् शरवृष्टिभिः ॥ ६.७३.३३ ॥
ત્યારે જયની ઇચ્છા ધરાવતા સર્વ રાક્ષસો ગર્જના કરતા ભયંકર બાણવર્ષા વાનરો પર કરી.
6.73.34
स तु नालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि।
रक्षोभिः संवृतः संख्ये वानरान् विचकर्ष ह ॥ ६.७३.३४ ॥
રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો તે યુદ્ધમાં નાલીક અને નારાચ બાણો, ગદાઓ અને મુસળો વડે વાનરોને ખેંચી ગયો.
6.73.35
ते वध्यमानाः समरे वानराः पादपायुधाः।
अभ्यवर्षन्त सहसा रावणिं शैलपादपैः ॥ ६.७३.३५ ॥
યુદ્ધમાં મરાતા, વૃક્ષોને શસ્ત્ર બનાવનારા વાનરો અચાનક રાવણી પર પર્વતો અને વૃક્ષોની વર્ષા કરવા લાગ્યા.
6.73.36
इन्द्रजित् तु तदा क्रुद्धो महातेजा महाबलः।
वानराणां शरीराणि व्यधमद् रावणात्मजः ॥ ६.७३.३६ ॥
ત્યારે મહાતેજસ્વી અને મહાબલવાન રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિતે ક્રોધે ભરાઈને વાનરોનાં શરીર ચૂરી નાખ્યાં.
6.73.37
शरेणैकेन च हरीन् नव पञ्च च सप्त च।
बिभेद समरे क्रुद्धो राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ॥ ६.७३.३७ ॥
ક્રોધે ભરાઈને યુદ્ધમાં એક જ બાણથી નવ, પાંચ અને સાત વાનરોને વીંધ્યા; રાક્ષસોને હર્ષ આપતાં.
6.73.38
स शरैः सूर्यसंकाशैः शातकुम्भविभूषणैः।
वानरान् समरे वीरः प्रममाथ सुदुर्जयः ॥ ६.७३.३८ ॥
તે વીર, અજેય, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને સુવર્ણ આભૂષિત બાણોથી યુદ્ધમાં વાનરોનો સંહાર કર્યો.
6.73.39
ते भिन्नगात्राः समरे वानराः शरपीडिताः।
पेतुर्मथितसंकल्पाः सुरैरिव महासुराः ॥ ६.७३.३९ ॥
યુદ્ધમાં શરીર છિન્ન થયેલા, બાણોથી પીડિત, સંકલ્પ ભાંગી ગયેલા તે વાનરો દેવોથી પરાજિત મહાસુરોની જેમ પડ્યા.
6.73.40
ते तपन्तमिवादित्यं घोरैर्बाणगभस्तिभिः।
अभ्यधावन्त संक्रुद्धाः संयुगे वानरर्षभाः ॥ ६.७३.४० ॥
ભયંકર બાણરૂપી કિરણોથી તપતા સૂર્ય સમાન તેના પર ક્રોધિત વાનર-શ્રેષ્ઠો યુદ્ધમાં ધસી ગયા.
6.73.41
ततस्तु वानराः सर्वे भिन्नदेहा विचेतसः।
व्यथिता विद्रवन्ति स्म रुधिरेण समुक्षिताः ॥ ६.७३.४१ ॥
ત્યારે શરીર ચિરાયેલા, ચેતના ગુમાવેલા, પીડિત સર્વ વાનરો લોહીથી ભીંજાઈને ભાગવા લાગ્યા.
6.73.42
रामस्यार्थे पराक्रम्य वानरास्त्यक्तजीविताः।
नर्दन्तस्तेऽनिवृत्तास्तु समरे सशिलायुधाः ॥ ६.७३.४२ ॥
રામ માટે પરાક્રમ કરીને, જીવનની આશા છોડીને, ગર્જતા તે વાનરો યુદ્ધમાં પાછા ન હટ્યા, શિલા અને શસ્ત્રો સાથે ઊભા રહ્યા.
6.73.43
ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च शिलाभिश्च प्लवंगमाः।
अभ्यवर्षन्त समरे रावणिं समवस्थिताः ॥ ६.७३.४३ ॥
તે વાનરો વૃક્ષો, પર્વતશિખરો અને શિલાઓ વડે યુદ્ધમાં અડગ ઊભા રહીને રાવણી પર વરસાદ વરસાવવા લાગ્યા.
6.73.44
तं द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत्।
व्यपोहत महातेजा रावणिः समितिंजयः ॥ ६.७३.४४ ॥
મહાતેજસ્વી, યુદ્ધવિજયી રાવણીએ વૃક્ષો અને શિલાઓની તે પ્રાણહર મહાવર્ષાને દૂર હટાવી.
6.73.45
ततः पावकसंकाशैः शरैराशीविषोपमैः।
वानराणामनीकानि बिभेद समरे प्रभुः ॥ ६.७३.४५ ॥
પછી તે પ્રભુએ અગ્નિ સમાન અને ઝેરી સાપ જેવા બાણોથી યુદ્ધમાં વાનરસેનાઓને વિંધી નાખી.
6.73.46
अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैः स विद्ध्वा गन्धमादनम्।
विव्याध नवभिश्चैव नलं दूरादवस्थितम् ॥ ६.७३.४६ ॥
તેણે તીક્ષ્ણ અઢાર બાણોથી ગંધમાદનને વીંધ્યો, અને દૂર ઊભેલા નળને નવ બાણોથી વીંધ્યો.
6.73.47
सप्तभिस्तु महावीर्यो मैन्दं मर्मविदारणैः।
पञ्चभिर्विशिखैश्चैव गजं विव्याध संयुगे ॥ ६.७३.४७ ॥
તે મહાપરાક્રમીએ મર્મને વીંધતા સાત બાણોથી મૈંદને અને પાંચ બાણોથી ગજને યુદ્ધમાં વીંધ્યા.
6.73.48
जाम्बवन्तं तु दशभिर्नीलं त्रिंशद्भिरेव च।
सुग्रीवमृषभं चैव सोऽङ्गदं द्विविदं तथा ॥ ६.७३.४८ ॥
તેણે જાંબવાનને દસ બાણોથી અને નીલને ત્રીસ બાણોથી વીંધ્યા. સુગ્રીવ, ઋષભ, અંગદ અને દ્વિવિદને પણ તે જ રીતે વીંધ્યા.
6.73.49
घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत् तदा।
अन्यानपि तथा मुख्यान् वानरान् बहुभिः शरैः ॥ ६.७३.४९ ॥
ભયંકર, વરદાનથી પ્રાપ્ત તીક્ષ્ણ બાણોથી તેણે ત્યારે તેમને નિષ્પ્રાણ કર્યા. અન્ય મુખ્ય વાનરોને પણ તે જ રીતે ઘણાં બાણોથી (નિષ્પ્રાણ કર્યા).
6.73.50
अर्दयामास संक्रुद्धः कालाग्निरिव मूर्च्छितः।
स शरैः सूर्यसंकाशैः सुमुक्तैः शीघ्रगामिभिः ॥ ६.७३.५० ॥
ક્રોધથી ભરાઈને, કાલાગ્નિ જેવો પ્રજ્વલિત થઈને તેણે (વાનરોને) પીડ્યા. સૂર્ય જેવા તેજસ્વી, સારી રીતે છોડાયેલા, શીઘ્રગામી બાણોથી (પીડ્યા).
6.73.51
वानराणामनीकानि निर्ममन्थ महारणे।
आकुलां वानरीं सेनां शरजालेन पीडिताम् ॥ ६.७३.५१ ॥
તે મહાયુદ્ધમાં તેણે વાનરોની સેનાઓને મથી નાખી. બાણોની જાળથી પીડિત, વ્યાકુળ વાનરસેનાને (તેણે કચડી નાખી).
6.73.52
हृष्टः स परया प्रीत्या ददर्श क्षतजोक्षिताम्।
पुनरेव महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ ६.७३.५२ ॥
અત્યંત પ્રસન્નતાથી તેણે (તે સેનાને) લોહીથી ભીંજાયેલી જોઈ. રાક્ષસરાજનો તે મહાતેજસ્વી, બળવાન પુત્ર ફરીથી (તે જોઈને હર્ષિત થયો).
6.73.53
संसृज्य बाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम्।
ममर्द वानरानीकं परितस्त्विन्द्रजिद् बली ॥ ६.७३.५३ ॥
બાણોની વર્ષા અને ભયંકર શસ્ત્રોની વર્ષા કરીને બળવાન ઇન્દ્રજિતે ચારે બાજુથી વાનરસેનાને કચડી નાખી.
6.73.54
स्वसैन्यमुत्सृज्य समेत्य तूर्णं
महाहवे वानरवाहिनीषु।
अदृश्यमानः शरजालमुग्रं
ववर्ष नीलाम्बुधरो यथाम्बु ॥ ६.७३.५४ ॥
પોતાની સેના છોડીને ઝડપથી મહાયુદ્ધમાં વાનરસેનાઓ વચ્ચે જઈને, અદૃશ્ય રહીને, નીલ મેઘ પાણી વરસાવે તેમ ભયંકર બાણજાળ વરસાવ્યું.
6.73.55
ते शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहा
मायाहता विस्वरमुन्नदन्तः।
रणे निपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पा
यथेन्द्रवज्राभिहता नगेन्द्राः ॥ ६.७३.५५ ॥
ઇન્દ્રજિતના બાણોથી દેહ છિન્નભિન્ન થઈ, માયાથી હણાઈ, ભયંકર સ્વરે ગર્જતા પર્વત સમાન વાનરો યુદ્ધમાં એવા પડ્યા જેમ ઇન્દ્રના વજ્રથી હણાયેલા મહાપર્વતો પડે.
6.73.56
ते केवलं संददृशुः शिताग्रान्
बाणान् रणे वानरवाहिनीषु।
मायाविगूढं च सुरेन्द्रशत्रुं
न चात्र तं राक्षसमप्यपश्यन् ॥ ६.७३.५६ ॥
યુદ્ધમાં વાનરસેનાઓ વચ્ચે તેમને ફક્ત તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણો જ દેખાયાં; માયામાં છુપાયેલો સુરેન્દ્રશત્રુ અને તે રાક્ષસ પણ તેઓએ જોયો નહીં.
6.73.57
ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा
सर्वा दिशो बाणगणैः शिताग्रैः।
प्रच्छादयामास रविप्रकाशै-
र्विदारयामास च वानरेन्द्रान् ॥ ६.७३.५७ ॥
ત્યારે તે મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિએ સૂર્ય સમાન ચમકતા તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા બાણસમૂહોથી બધી દિશાઓ ઢાંકી દીધી અને વાનરશ્રેષ્ઠોને વિદારી નાખ્યા.
6.73.58
स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानि
व्याविद्धदीप्तानलसप्रभाणि।
सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि
ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्रसैन्ये ॥ ६.७३.५८ ॥
તેણે ત્રિશૂળ, ખડ્ગ અને પરશુ વરસાવ્યાં; તે ફેરવાતા ત્યારે સળગતા અગ્નિ જેવાં ચમકતાં હતાં, તણખા સાથે પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવાં હતાં; વાનરશ્રેષ્ઠોની સેના પર ભયંકર વરસાદ વરસાવ્યો.
6.73.59
ततो ज्वलनसंकाशैर्बाणैर्वानरयूथपाः।
ताडिताः शक्रजिद्बाणैः प्रफुल्ला इव किंशुकाः ॥ ६.७३.५९ ॥
ત્યારે ઇન્દ્રજિતના અગ્નિ જેવા બાણોથી ઘાયલ થયેલા વાનરયૂથપતિઓ ખીલેલા ખાખરાનાં વૃક્ષો જેવા દેખાયા.
6.73.60
तेऽन्योन्यमभिसर्पन्तो निनदन्तश्च विस्वरम्।
राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्ना निपेतुर्वानरर्षभाः ॥ ६.७३.६० ॥
એકબીજા તરફ ધસતા, કર્કશ સ્વરે ગર્જના કરતા એ વાનરશ્રેષ્ઠો રાક્ષસેન્દ્રોનાં અસ્ત્રોથી વીંધાઈને પડી ગયા.
6.73.61
उदीक्षमाणा गगनं केचिन्नेत्रेषु ताडिताः।
शरैर्विविशुरन्योन्यं पेतुश्च जगतीतले ॥ ६.७३.६१ ॥
આકાશ તરફ જોઈ રહેલા કેટલાક વાનરો આંખોમાં બાણોથી ઘવાયા, કેટલાક એકબીજામાં ઘૂસી ગયા અને કેટલાક ધરતી પર પડી ગયા.
6.73.62
हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम्।
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ ६.७३.६२ ॥
હનુમાન, સુગ્રીવ, અંગદ, ગંધમાદન, જાંબવાન, સુષેણ અને વેગદર્શી પણ (બાણોથી ઘવાયા).
6.73.63
मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गवयं तथा।
केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम् ॥ ६.७३.६३ ॥
મૈંદ, દ્વિવિદ, નીલ, ગવાક્ષ, ગવય, કેસરી, હરિલોમાન અને વિદ્યુદ્દંષ્ટ્ર નામના વાનરો પણ (ઘવાયા).
6.73.64
सूर्याननं ज्योतिर्मुखं तथा दधिमुखं हरिम्।
पावकाक्षं नलं चैव कुमुदं चैव वानरम् ॥ ६.७३.६४ ॥
સૂર્યાનન, જ્યોતિર્મુખ, દધિમુખ, હરિ, પાવકાક્ષ, નલ અને કુમુદ નામના વાનરો પણ (ઘવાયા).
6.73.65
प्रासैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः।
विव्याध हरिशार्दूलान् सर्वांस्तान् राक्षसोत्तमः ॥ ६.७३.६५ ॥
ઇન્દ્રજિતે મંત્રયુક્ત ભાલા, શૂળ અને તીક્ષ્ણ બાણો વડે તે સર્વ વાનરસિંહોને વીંધી નાખ્યા, તે શ્રેષ્ઠ રાક્ષસે.
6.73.66
स वै गदाभिर्हरियूथमुख्यान्
निर्भिद्य बाणैस्तपनीयवर्णैः।
ववर्ष रामं शरवृष्टिजालैः
सलक्ष्मणं भास्कररश्मिकल्पैः ॥ ६.७३.६६ ॥
તેણે ગદાઓ વડે વાનર-યૂથપતિઓને ભેદીને, સુવર્ણ રંગના બાણોથી સૂર્યકિરણ જેવી બાણવર્ષાની જાળ રામ અને લક્ષ્મણ પર વરસાવી.
6.73.67
स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणो
धारानिपातानिव तानचिन्त्य।
समीक्षमाणः परमाद्भुतश्री-
रामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच ॥ ६.७३.६७ ॥
બાણવર્ષાથી ઘેરાયેલા, તેમને વરસાદની ધારાઓ સમાન ગણતા, પરમ અદ્ભુત શોભાવાળા રામે ત્યારે લક્ષ્મણને આમ કહ્યું.
6.73.68
असौ पुनर्लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो
ब्रह्मास्त्रमाश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः।
निपातयित्वा हरिसैन्यमस्मान्-
शितैः शरैरर्दयति प्रसक्तम् ॥ ६.७३.६८ ॥
લક્ષ્મણ! તે રાક્ષસેન્દ્ર, દેવેન્દ્રનો શત્રુ, બ્રહ્માસ્ત્રનો આશ્રય લઈને વાનરસેનાને પાડીને તીક્ષ્ણ બાણોથી આપણને સતત પીડે છે.
6.73.69
स्वयंभुवा दत्तवरो महात्मा
समाहितोऽन्तर्हितभीमकायः।
कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो
निहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ॥ ६.७३.६९ ॥
સ્વયંભૂ બ્રહ્માથી વરદાન પામેલો, મહાત્મા, એકાગ્ર, ભયંકર શરીર અદૃશ્ય રાખેલો, શસ્ત્ર ઉગામેલો ઇન્દ્રજિત, શરીર દેખાતું ન હોય ત્યારે આજે યુદ્ધમાં કેવી રીતે મારી શકાય?
6.73.70
मन्ये स्वयंभूर्भगवानचिन्त्य-
स्तस्यैतदस्त्रं प्रभवश्च योऽस्य।
बाणावपातं त्वमिहाद्य धीमन्
मया सहाव्यग्रमनाः सहस्व ॥ ६.७३.७० ॥
હું માનું છું કે આ અસ્ત્ર અને તેનો ઉદ્ભવ અચિંત્ય ભગવાન સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)ના છે. હે બુદ્ધિમાન, અહીં મારી સાથે અવિચલ મનથી આ બાણવર્ષા સહન કર.
6.73.71
प्रच्छादयत्येष हि राक्षसेन्द्रः
सर्वा दिशः सायकवृष्टिजालैः।
एतच्च सर्वं पतिताग्र्यशूरं
न भ्राजते वानरराजसैन्यम् ॥ ६.७३.७१ ॥
આ રાક્ષસરાજ બાણવર્ષાની જાળથી બધી દિશાઓ ઢાંકી રહ્યો છે. અગ્રણી વીરો પડી ગયા હોવાથી વાનરરાજનું આખું સૈન્ય હવે શોભતું નથી.
6.73.72
आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसंज्ञौ
निवृत्तयुद्धौ हतहर्षरोषौ।
ध्रुवं प्रवेक्ष्यत्यमरारिवास-
मसौ समासाद्य रणाग्र्यलक्ष्मीम् ॥ ६.७३.७२ ॥
અમે બંને પડેલા અને બેભાન જોઈને, યુદ્ધ અટકાવીને, હર્ષ અને રોષ ખોઈ બેઠેલો તે ચોક્કસ દેવશત્રુઓના નિવાસમાં પ્રવેશશે અને યુદ્ધની શ્રેષ્ઠ શોભા પ્રાપ્ત કરશે.
6.73.73
ततस्तु ताविन्द्रजितोऽस्त्रजालै-
र्बभूवतुस्तत्र तदा विशस्तौ।
स चापि तौ तत्र विषादयित्वा
ननाद हर्षाद् युधि राक्षसेन्द्रः ॥ ६.७३.७३ ॥
ત્યારે ઇન્દ્રજિતના અસ્ત્રજાળથી તે બંને ત્યાં ઘાયલ થયા. તેમને ત્યાં દુઃખી કરીને રાક્ષસરાજ યુદ્ધમાં હર્ષથી ગર્જ્યો.
6.73.74
ततस्तदा वानरसैन्यमेवं
रामं च संख्ये सह लक्ष्मणेन।
विषादयित्वा सहसा विवेश
पुरीं दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम्।
संस्तूयमानः स तु यातुधानैः
पित्रे च सर्वं हृषितोऽभ्युवाच ॥ ६.७३.७४ ॥
ત્યારે વાનરસેનાને અને યુદ્ધમાં લક્ષ્મણ સાથેના રામને આ રીતે નિરાશ કરીને, દશગ્રીવ (રાવણ)ના બાહુઓથી રક્ષિત નગરમાં તે અચાનક પ્રવેશ્યો. રાક્ષસો દ્વારા પ્રશંસા પામતો તે હર્ષિત થઈને પિતાને બધું કહેવા લાગ્યો.