वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.73.1
ततो हतान् राक्षसपुङ्गवांस्तान्
देवान्तकादित्रिशिरोऽतिकायान्।
रक्षोगणास्तत्र हतावशिष्टा-
स्ते रावणाय त्वरिताः शशंसुः ॥ ६.७३.१ ॥
तेथे मारल गेलेल्या त्या श्रेष्ठ राक्षसांपासून — देवान्तक, त्रिशिरा, अतिकाय इत्यादी — वाचलेले राक्षसगण त्वरेने रावणाकडे जाऊन सांगू लागले.
6.73.2
ततो हतांस्तान् सहसा निशम्य
राजा महाबाष्पपरिप्लुताक्षः।
पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं
विचिन्त्य राजा विपुलं प्रदध्यौ ॥ ६.७३.२ ॥
त्या मारलेल्यांची बातमी अचानक ऐकून राजाचे डोळे मोठ्या अश्रूंनी भरले; पुत्रनाश आणि भावांचा वध या भयंकर गोष्टींचा विचार करून राजा खोल चिंतनात बुडाला.
6.73.3
ततस्तु राजानमुदीक्ष्य दीनं
शोकार्णवे सम्परिपुप्लुवानम्।
रथर्षभो राक्षसराजसूनु-
स्तमिन्द्रजिद् वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६.७३.३ ॥
तेव्हा दीन होऊन शोकसागरात बुडत असलेल्या राजाकडे पाहून, रथवीरांत श्रेष्ठ असलेला राक्षसराजाचा पुत्र इंद्रजित त्याला हे वचन म्हणाला.
6.73.4
न तात मोहं परिगन्तुमर्हसे
यत्रेन्द्रजिज्जीवति नैर्ऋतेश।
नेन्द्रारिबाणाभिहतो हि कश्चित्
प्राणान् समर्थः समरेऽभिपातुम् ॥ ६.७३.४ ॥
बाबा, मोहात पडणे तुला योग्य नाही; इंद्रजित जिवंत असताना, हे राक्षसेश्वरा, इंद्रशत्रूच्या बाणांनी घायाळ झालेला कोणीही युद्धात प्राण घेण्यास समर्थ नसतो.
6.73.5
पश्याद्य रामं सह लक्ष्मणेन
मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम्।
गतायुषं भूमितले शयानं
शितैः शरैराचितसर्वगात्रम् ॥ ६.७३.५ ॥
आज पाहा, राम लक्ष्मणासह माझ्या बाणांनी छिन्नविच्छिन्न देहाने, प्राण गेलेला, तीक्ष्ण बाणांनी सर्वांग व्यापलेला, भूमीवर पडलेला आहे.
6.73.6
इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः
सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्ताम्।
अद्यैव रामं सह लक्ष्मणेन
संतर्पयिष्यामि शरैरमोघैः ॥ ६.७३.६ ॥
इंद्रशत्रू म्हणाला: पुरुषार्थ आणि दैव यांनी युक्त असलेली माझी ही निश्चित प्रतिज्ञा ऐका. आजच मी लक्ष्मणासह रामाला अमोघ बाणांनी तृप्त करीन.
6.73.7
अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुरुद्र-
साध्याश्च वैश्वानरचन्द्रसूर्याः।
द्रक्ष्यन्ति मे विक्रममप्रमेयं
विष्णोरिवोग्रं बलियज्ञवाटे ॥ ६.७३.७ ॥
आज इंद्र, वैवस्वत यम, विष्णू, रुद्र, साध्य, अग्नी, चंद्र आणि सूर्य माझा अमर्याद पराक्रम पाहतील, जसा बलीच्या यज्ञमंडपात विष्णूचा उग्र पराक्रम पाहिला गेला होता.
6.73.8
स एवमुक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रु-
रापृच्छ्य राजानमदीनसत्त्वः।
समारुरोहानिलतुल्यवेगं
रथं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ॥ ६.७३.८ ॥
असे बोलून, इंद्रशत्रू, अदीन सत्त्वाचा तो, राजाचा निरोप घेऊन वाऱ्यासारख्या वेगवान, उत्तम गाढवांनी जुंपलेल्या रथावर चढला.
6.73.9
समास्थाय महातेजा रथं हरिरथोपमम्।
जगाम सहसा तत्र यत्र युद्धमरिंदमः ॥ ६.७३.९ ॥
महातेजस्वी, शत्रूंचे दमन करणारा तो इंद्ररथासारख्या रथावर चढून तत्काळ जिथे युद्ध चालले होते तिथे गेला.
6.73.10
तं प्रस्थितं महात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः।
संहर्षमाणा बहवो धनुःप्रवरपाणयः ॥ ६.७३.१० ॥
निघालेल्या त्या महात्म्याच्या मागे अनेक महाबलवान, आनंदाने भरलेले, हातात उत्तम धनुष्ये घेऊन निघाले.
6.73.11
गजस्कन्धगताः केचित् केचित् परमवाजिभिः।
व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोष्ट्रैश्च भुजङ्गमैः ॥ ६.७३.११ ॥
कोणी हत्तीच्या खांद्यावर, कोणी उत्तम घोड्यांवर, तर कोणी वाघ, विंचू, मांजर, गाढव, उंट आणि सापांवर स्वार होते.
6.73.12
वराहैः श्वापदैः सिंहैर्जम्बुकैः पर्वतोपमैः।
काकहंसमयूरैश्च राक्षसा भीमविक्रमाः ॥ ६.७३.१२ ॥
डुक्कर, हिंस्र पशू, सिंह, कोल्हे, पर्वतासारखे प्राणी, कावळे, हंस व मोर यांवर आरूढ झालेले भयंकर पराक्रमी राक्षस.
6.73.13
प्रासपट्टिशनिस्त्रिंशपरश्वधगदाधराः।
भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधाः ॥ ६.७३.१३ ॥
भाले, पट्टिश, तलवारी, कुऱ्हाडी, गदा धारण केलेले; आणि भुशुंडी, मुद्गर, काठ्या, शतघ्नी, परिघ अशी शस्त्रे घेतलेले.
6.73.14
स शङ्खनिनदैः पूर्णैर्भेरीणां चापि निःस्वनैः।
जगाम त्रिदशेन्द्रारिराजिं वेगेन वीर्यवान् ॥ ६.७३.१४ ॥
शंखनादांनी व भेरींच्या गर्जनांनी भरलेल्या वातावरणात, पराक्रमी तो वेगाने इंद्रशत्रूंच्या सैन्याकडे निघाला.
6.73.15
स शङ्खशशिवर्णेन छत्रेण रिपुसूदनः।
रराज प्रतिपूर्णेन नभश्चन्द्रमसा यथा ॥ ६.७३.१५ ॥
शंख व चंद्रासारख्या शुभ्र पूर्ण छत्राखाली शत्रुसंहारक तो आकाशातील पूर्ण चंद्रासारखा शोभला.
6.73.16
वीज्यमानस्ततो वीरो हैमैर्हेमविभूषणः।
चारुचामरमुख्यैश्च मुख्यः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६.७३.१६ ॥
तेव्हा सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेल्या त्या वीरावर सोनेरी मुठीचे सुंदर चामर ढाळले जात होते; तो सर्व धनुर्धरांत श्रेष्ठ होता.
6.73.17
स तु दृष्ट्वा विनिर्यान्तं बलेन महता वृतम्।
राक्षसाधिपतिः श्रीमान् रावणः पुत्रमब्रवीत् ॥ ६.७३.१७ ॥
परंतु प्रचंड सैन्याने वेढलेल्या त्याला बाहेर पडताना पाहून राक्षसाधिपती श्रीमान रावण आपल्या पुत्राला म्हणाला.
6.73.18
त्वमप्रतिरथः पुत्र त्वया वै वासवो जितः।
किं पुनर्मानुषं धृष्यं निहनिष्यसि राघवम् ॥ ६.७३.१८ ॥
हे पुत्रा, तू अप्रतिरथ आहेस; तूच वासवाला (इंद्राला) जिंकलेस. मग तो धीट मानव राघव याला तू नक्कीच ठार करशील.
6.73.19
तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रत्यगृह्णान्महाशिषः।
ततस्त्विन्द्रजिता लङ्का सूर्यप्रतिमतेजसा ॥ ६.७३.१९ ॥
राक्षसराजाने असे सांगितल्यावर त्याने महान आशीर्वाद स्वीकारले. मग सूर्यासारख्या तेजस्वी इंद्रजिताने लंका...
6.73.20
रराजाप्रतिवीर्येण द्यौरिवार्केण भास्वता।
स सम्प्राप्य महातेजा युद्धभूमिमरिंदमः ॥ ६.७३.२० ॥
अप्रतिम पराक्रमाने तो तेजस्वी सूर्याने आकाश जसे शोभावे तसा शोभला. महातेजस्वी, शत्रुदमन करणारा तो युद्धभूमीवर पोहोचला.
6.73.21
स्थापयामास रक्षांसि रथं प्रति समन्ततः।
ततस्तु हुतभोक्तारं हुतभुक्सदृशप्रभः ॥ ६.७३.२१ ॥
त्याने रथाभोवती राक्षसांना उभे केले. मग अग्नीसारखा तेजस्वी तो हविर्भोक्ता अग्नीला...
6.73.22
जुहुवे राक्षसश्रेष्ठो विधिवन्मन्त्रसत्तमैः।
स हविर्लाजसत्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ॥ ६.७३.२२ ॥
राक्षसश्रेष्ठाने विधिपूर्वक उत्तम मंत्रांनी आहुती दिली. त्याने हविर्द्रव्य, लाजा, सत्कार, माळा आणि गंध अर्पण करून...
6.73.23
जुहुवे पावकं तत्र राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्।
शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ बिभीतकाः ॥ ६.७३.२३ ॥
तेथे प्रतापी राक्षसेंद्राने अग्नीत आहुती दिली — शस्त्रे, बाणांची पिसे, समिधा आणि मग बिभीतकाची लाकडे.
6.73.24
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा।
स तत्राग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः ॥ ६.७३.२४ ॥
लाल वस्त्रे आणि काळ्या लोखंडाचा स्रुवा, तसेच तेथे अग्नीभोवती पसरवून, बाण व तोमरांसह.
6.73.25
छागस्य कृष्णवर्णस्य गलं जग्राह जीवतः।
सकृदेव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः ॥ ६.७३.२५ ॥
काळ्या रंगाच्या शेळीचा गळा त्याने जिवंत असतानाच धरला; एकदाच प्रज्वलित, धूररहित, महाज्वाळांच्या अग्नीत.
6.73.26
बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं यान्यदर्शयन्।
प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनसंनिभः ॥ ६.७३.२६ ॥
विजय दर्शविणारी ती चिन्हे प्रकट झाली; प्रदक्षिणावर्त वळणारी ज्वाळा, तापलेल्या सोन्यासारखी.
6.73.27
हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः।
सोऽस्त्रमाहारयामास ब्राह्ममस्त्रविशारदः ॥ ६.७३.२७ ॥
ते हविर्द्रव्य अग्नीने स्वतः उठून स्वीकारले; मग अस्त्रविद्येत निपुण त्याने ब्राह्म अस्त्र बोलावले.
6.73.28
धनुश्चात्मरथं चैव सर्वं तत्राभ्यमन्त्रयत्।
तस्मिन्नाहूयमानेऽस्त्रे हूयमाने च पावके।
सार्कग्रहेन्दुनक्षत्रं वितत्रास नभस्थलम् ॥ ६.७३.२८ ॥
तेथे त्याने धनुष्य, आपला रथ आणि सर्व काही मंत्रांनी अभिमंत्रित केले; अस्त्र बोलावले जात असताना आणि अग्नीत आहुती दिली जात असताना, सूर्य, ग्रह, चंद्र व नक्षत्रांसह आकाश थरथरले.
6.73.29
स पावकं पावकदीप्ततेजा
हुत्वा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः।
सचापबाणासिरथाश्वसूतः
खेऽन्तर्दधेऽऽत्मानमचिन्त्यवीर्यः ॥ ६.७३.२९ ॥
अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, इंद्रासमान प्रभाव असलेला तो, अग्नीत आहुती देऊन, धनुष्य, बाण, खड्ग, रथ, घोडे व सारथ्यासह, अचिंत्य पराक्रमाने आकाशात अंतर्धान पावला.
6.73.30
ततो हयरथाकीर्णं पताकाध्वजशोभितम्।
निर्ययौ राक्षसबलं नर्दमानं युयुत्सया ॥ ६.७३.३० ॥
तेव्हा घोडे व रथांनी भरलेले, पताका व ध्वजांनी शोभणारे राक्षससैन्य युद्धाच्या इच्छेने गर्जना करत बाहेर पडले.
6.73.31
ते शरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलंकृतैः।
तोमरैरङ्कुशैश्चापि वानराञ्जघ्नुराहवे ॥ ६.७३.३१ ॥
त्यांनी अनेक विचित्र, तीक्ष्ण वेगाचे, सुशोभित बाण, तोमर आणि अंकुश यांनी युद्धात वानरांवर प्रहार केले.
6.73.32
रावणिस्तु सुसंक्रुद्धस्तान् निरीक्ष्य निशाचरान्।
हृष्टा भवन्तो युध्यन्तु वानराणां जिघांसया ॥ ६.७३.३२ ॥
परंतु रावणी (इंद्रजित) अत्यंत संतापून त्या निशाचरांकडे पाहून म्हणाला, "तुम्ही आनंदाने वानरांना मारण्याच्या इच्छेने युद्ध करा."
6.73.33
ततस्ते राक्षसाः सर्वे गर्जन्तो जयकांक्षिणः।
अभ्यवर्षंस्ततो घोरं वानरान् शरवृष्टिभिः ॥ ६.७३.३३ ॥
मग विजयाची इच्छा धरणारे सर्व राक्षस गर्जना करत भयंकर बाणवर्षाव वानरांवर करू लागले.
6.73.34
स तु नालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि।
रक्षोभिः संवृतः संख्ये वानरान् विचकर्ष ह ॥ ६.७३.३४ ॥
राक्षसांनी वेढलेल्या त्याने युद्धात नालीक व नाराच बाण, गदा आणि मुसळांनी वानरांना ओढून नेले.
6.73.35
ते वध्यमानाः समरे वानराः पादपायुधाः।
अभ्यवर्षन्त सहसा रावणिं शैलपादपैः ॥ ६.७३.३५ ॥
युद्धात मारले जात असलेले, झाडांनाच शस्त्र मानणारे वानर अचानक रावणीवर डोंगर आणि झाडांचा वर्षाव करू लागले.
6.73.36
इन्द्रजित् तु तदा क्रुद्धो महातेजा महाबलः।
वानराणां शरीराणि व्यधमद् रावणात्मजः ॥ ६.७३.३६ ॥
तेव्हा महातेजस्वी आणि महाबलवान रावणपुत्र इंद्रजित क्रोधाने वानरांची शरीरे चिरडू लागला.
6.73.37
शरेणैकेन च हरीन् नव पञ्च च सप्त च।
बिभेद समरे क्रुद्धो राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ॥ ६.७३.३७ ॥
क्रोधाने युद्धात एकाच बाणाने नऊ, पाच आणि सात वानरांना भेदले; राक्षसांना आनंदित करत.
6.73.38
स शरैः सूर्यसंकाशैः शातकुम्भविभूषणैः।
वानरान् समरे वीरः प्रममाथ सुदुर्जयः ॥ ६.७३.३८ ॥
तो वीर, अजिंक्य, सूर्यासारखे तेजस्वी आणि सोन्याने शोभिवंत बाणांनी युद्धात वानरांचा संहार केला.
6.73.39
ते भिन्नगात्राः समरे वानराः शरपीडिताः।
पेतुर्मथितसंकल्पाः सुरैरिव महासुराः ॥ ६.७३.३९ ॥
युद्धात शरीर छिन्न झालेले, बाणांनी पीडित, संकल्प तुटलेले ते वानर देवांनी पराभूत केलेल्या महासुरांप्रमाणे कोसळले.
6.73.40
ते तपन्तमिवादित्यं घोरैर्बाणगभस्तिभिः।
अभ्यधावन्त संक्रुद्धाः संयुगे वानरर्षभाः ॥ ६.७३.४० ॥
भयंकर बाणरूपी किरणांनी तळपणाऱ्या सूर्यासारख्या त्याच्यावर क्रोधित वानरश्रेष्ठ युद्धात धावून गेले.
6.73.41
ततस्तु वानराः सर्वे भिन्नदेहा विचेतसः।
व्यथिता विद्रवन्ति स्म रुधिरेण समुक्षिताः ॥ ६.७३.४१ ॥
तेव्हा शरीर छिन्न झालेले, भान हरपलेले, व्यथित सर्व वानर रक्ताने माखून पळू लागले.
6.73.42
रामस्यार्थे पराक्रम्य वानरास्त्यक्तजीविताः।
नर्दन्तस्तेऽनिवृत्तास्तु समरे सशिलायुधाः ॥ ६.७३.४२ ॥
रामासाठी पराक्रम करून, प्राणांची आशा सोडून, गर्जना करीत ते वानर युद्धात मागे न हटता, शिला आणि शस्त्रे घेऊन उभे राहिले.
6.73.43
ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च शिलाभिश्च प्लवंगमाः।
अभ्यवर्षन्त समरे रावणिं समवस्थिताः ॥ ६.७३.४३ ॥
ते वानर झाडांनी, पर्वतशिखरांनी आणि शिलांनी युद्धात स्थिरपणे उभे राहून रावणीवर वर्षाव करू लागले.
6.73.44
तं द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत्।
व्यपोहत महातेजा रावणिः समितिंजयः ॥ ६.७३.४४ ॥
महातेजस्वी, युद्धजयी रावणीने झाडे आणि शिलांचा तो प्राणहारक महावर्षाव दूर सारला.
6.73.45
ततः पावकसंकाशैः शरैराशीविषोपमैः।
वानराणामनीकानि बिभेद समरे प्रभुः ॥ ६.७३.४५ ॥
मग त्या प्रभूने अग्नीसारखे आणि विषारी सर्पांसारखे बाण सोडून युद्धात वानरसेनांना छिन्नभिन्न केले.
6.73.46
अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैः स विद्ध्वा गन्धमादनम्।
विव्याध नवभिश्चैव नलं दूरादवस्थितम् ॥ ६.७३.४६ ॥
त्याने तीक्ष्ण अठरा बाणांनी गंधमादनाला विंधले, आणि दूर उभ्या असलेल्या नलाला नऊ बाणांनी विंधले.
6.73.47
सप्तभिस्तु महावीर्यो मैन्दं मर्मविदारणैः।
पञ्चभिर्विशिखैश्चैव गजं विव्याध संयुगे ॥ ६.७३.४७ ॥
त्या महापराक्रमीने मर्मभेदी सात बाणांनी मैंदाला आणि पाच बाणांनी गजाला युद्धात विंधले.
6.73.48
जाम्बवन्तं तु दशभिर्नीलं त्रिंशद्भिरेव च।
सुग्रीवमृषभं चैव सोऽङ्गदं द्विविदं तथा ॥ ६.७३.४८ ॥
त्याने जाम्बवानाला दहा बाणांनी, आणि नीलाला तीस बाणांनी घायाळ केले. सुग्रीव, ऋषभ, अंगद आणि द्विविद यांनाही तसेच घायाळ केले.
6.73.49
घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत् तदा।
अन्यानपि तथा मुख्यान् वानरान् बहुभिः शरैः ॥ ६.७३.४९ ॥
भयंकर, वराने प्राप्त झालेल्या तीक्ष्ण बाणांनी त्याने तेव्हा त्यांना निष्प्राण केले. इतर प्रमुख वानरांनाही त्याच प्रकारे अनेक बाणांनी (निष्प्राण केले).
6.73.50
अर्दयामास संक्रुद्धः कालाग्निरिव मूर्च्छितः।
स शरैः सूर्यसंकाशैः सुमुक्तैः शीघ्रगामिभिः ॥ ६.७३.५० ॥
क्रोधाने भरलेला, कालाग्नीसारखा प्रज्वलित होऊन त्याने (वानरांना) पीडित केले. सूर्यासारखे तेजस्वी, चांगल्या प्रकारे सोडलेल्या, वेगाने जाणाऱ्या बाणांनी (पीडित केले).
6.73.51
वानराणामनीकानि निर्ममन्थ महारणे।
आकुलां वानरीं सेनां शरजालेन पीडिताम् ॥ ६.७३.५१ ॥
त्या महायुद्धात त्याने वानरांच्या सेनादलांना मथून टाकले. बाणांच्या जाळ्याने पीडित, व्याकूळ वानरसेनेला (त्याने चिरडले).
6.73.52
हृष्टः स परया प्रीत्या ददर्श क्षतजोक्षिताम्।
पुनरेव महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ ६.७३.५२ ॥
अत्यंत आनंदाने त्याने (त्या सेनेला) रक्ताने माखलेले पाहिले. राक्षसराजाचा तो महातेजस्वी, बलवान पुत्र पुन्हा (ते पाहून हर्षित झाला).
6.73.53
संसृज्य बाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम्।
ममर्द वानरानीकं परितस्त्विन्द्रजिद् बली ॥ ६.७३.५३ ॥
बाणांचा वर्षाव आणि भयंकर शस्त्रांचा वर्षाव करून बलवान इंद्रजिताने वानरसेनेला चहूकडून चिरडून टाकले.
6.73.54
स्वसैन्यमुत्सृज्य समेत्य तूर्णं
महाहवे वानरवाहिनीषु।
अदृश्यमानः शरजालमुग्रं
ववर्ष नीलाम्बुधरो यथाम्बु ॥ ६.७३.५४ ॥
आपले सैन्य सोडून त्वरेने महायुद्धात वानरसेनांमध्ये जाऊन, अदृश्य राहून, निळ्या मेघाने पाणी वर्षावे तसा भयंकर बाणांचा जाळा त्याने वर्षाव केला.
6.73.55
ते शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहा
मायाहता विस्वरमुन्नदन्तः।
रणे निपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पा
यथेन्द्रवज्राभिहता नगेन्द्राः ॥ ६.७३.५५ ॥
इंद्रजिताच्या बाणांनी देह छिन्नभिन्न होऊन, मायेने आहत होऊन, भयंकर स्वराने गर्जत पर्वतासारखे वानर रणात असे पडले जसे इंद्राच्या वज्राने आहत झालेले महापर्वत पडतात.
6.73.56
ते केवलं संददृशुः शिताग्रान्
बाणान् रणे वानरवाहिनीषु।
मायाविगूढं च सुरेन्द्रशत्रुं
न चात्र तं राक्षसमप्यपश्यन् ॥ ६.७३.५६ ॥
रणात वानरसेनांमध्ये त्यांना फक्त तीक्ष्ण टोकांचे बाण दिसले; मायेत लपलेला सुरेंद्रशत्रू आणि तो राक्षसही त्यांना दिसला नाही.
6.73.57
ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा
सर्वा दिशो बाणगणैः शिताग्रैः।
प्रच्छादयामास रविप्रकाशै-
र्विदारयामास च वानरेन्द्रान् ॥ ६.७३.५७ ॥
तेव्हा त्या महात्मा राक्षसाधिपतीने सूर्यासारख्या तेजस्वी तीक्ष्ण टोकांच्या बाणांच्या समूहांनी सर्व दिशा झाकून टाकल्या आणि वानरश्रेष्ठांना विदीर्ण केले.
6.73.58
स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानि
व्याविद्धदीप्तानलसप्रभाणि।
सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि
ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्रसैन्ये ॥ ६.७३.५८ ॥
त्याने शूल, तलवारी आणि परशू वर्षवले; ते फिरवले जाताना पेटत्या अग्नीसारखे चमकले, ठिणग्यांसह प्रज्वलित अग्नीसारखे होते; वानरश्रेष्ठांच्या सेनेवर त्याने भयंकर वर्षाव केला.
6.73.59
ततो ज्वलनसंकाशैर्बाणैर्वानरयूथपाः।
ताडिताः शक्रजिद्बाणैः प्रफुल्ला इव किंशुकाः ॥ ६.७३.५९ ॥
तेव्हा इंद्रजिताच्या अग्निसमान बाणांनी घायाळ झालेले वानरयूथपती फुललेल्या पळस वृक्षांसारखे दिसू लागले.
6.73.60
तेऽन्योन्यमभिसर्पन्तो निनदन्तश्च विस्वरम्।
राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्ना निपेतुर्वानरर्षभाः ॥ ६.७३.६० ॥
एकमेकांकडे धावत, कर्कश स्वरात गर्जना करीत असलेले ते वानरश्रेष्ठ राक्षसेंद्रांच्या अस्त्रांनी छिन्नभिन्न होऊन पडले.
6.73.61
उदीक्षमाणा गगनं केचिन्नेत्रेषु ताडिताः।
शरैर्विविशुरन्योन्यं पेतुश्च जगतीतले ॥ ६.७३.६१ ॥
आकाशाकडे पाहत असलेले काही वानर डोळ्यांवर बाणांनी घायाळ झाले, काही एकमेकांत घुसले आणि काही पृथ्वीवर कोसळले.
6.73.62
हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम्।
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ ६.७३.६२ ॥
हनुमान, सुग्रीव, अंगद, गंधमादन, जांबवान, सुषेण आणि वेगदर्शी हेही (बाणांनी घायाळ झाले).
6.73.63
मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गवयं तथा।
केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम् ॥ ६.७३.६३ ॥
मैंद, द्विविद, नील, गवाक्ष, गवय, केसरी, हरिलोमान आणि विद्युद्दंष्ट्र नावाचे वानरही (घायाळ झाले).
6.73.64
सूर्याननं ज्योतिर्मुखं तथा दधिमुखं हरिम्।
पावकाक्षं नलं चैव कुमुदं चैव वानरम् ॥ ६.७३.६४ ॥
सूर्यानन, ज्योतिर्मुख, दधिमुख, हरि, पावकाक्ष, नल आणि कुमुद नावाचे वानरही (घायाळ झाले).
6.73.65
प्रासैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः।
विव्याध हरिशार्दूलान् सर्वांस्तान् राक्षसोत्तमः ॥ ६.७३.६५ ॥
इंद्रजिताने मंत्रसंयुक्त भाले, शूळे आणि तीक्ष्ण बाणांनी त्या सर्व वानरश्रेष्ठांना विद्ध केले, तो उत्तम राक्षस.
6.73.66
स वै गदाभिर्हरियूथमुख्यान्
निर्भिद्य बाणैस्तपनीयवर्णैः।
ववर्ष रामं शरवृष्टिजालैः
सलक्ष्मणं भास्कररश्मिकल्पैः ॥ ६.७३.६६ ॥
त्याने गदांनी वानरयूथपतींना भेदून, सोनेरी रंगाच्या बाणांनी सूर्यकिरणांसारख्या बाणवर्षाचे जाळे राम आणि लक्ष्मणावर वर्षाव केला.
6.73.67
स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणो
धारानिपातानिव तानचिन्त्य।
समीक्षमाणः परमाद्भुतश्री-
रामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच ॥ ६.७३.६७ ॥
बाणवर्षावाने वेढलेला, त्यांना पावसाच्या धारांसारखे न मानता, परम अद्भुत शोभेचा राम तेव्हा लक्ष्मणाला असे म्हणाला.
6.73.68
असौ पुनर्लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो
ब्रह्मास्त्रमाश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः।
निपातयित्वा हरिसैन्यमस्मान्-
शितैः शरैरर्दयति प्रसक्तम् ॥ ६.७३.६८ ॥
लक्ष्मणा! तो राक्षसराज, देवेंद्राचा शत्रू, ब्रह्मास्त्राचा आश्रय घेऊन वानरसेनेला पाडून तीक्ष्ण बाणांनी सतत आपल्याला पीडत आहे.
6.73.69
स्वयंभुवा दत्तवरो महात्मा
समाहितोऽन्तर्हितभीमकायः।
कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो
निहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ॥ ६.७३.६९ ॥
स्वयंभू ब्रह्मदेवाकडून वर मिळालेला, महात्मा, एकाग्र, भयंकर शरीर लपवलेला, शस्त्र उगारलेल्या इंद्रजिताला, शरीर दिसत नसताना, आज युद्धात कसे मारता येईल?
6.73.70
मन्ये स्वयंभूर्भगवानचिन्त्य-
स्तस्यैतदस्त्रं प्रभवश्च योऽस्य।
बाणावपातं त्वमिहाद्य धीमन्
मया सहाव्यग्रमनाः सहस्व ॥ ६.७३.७० ॥
हे अस्त्र आणि त्याचा उगम अचिंत्य भगवान स्वयंभू (ब्रह्मा) यांचाच आहे असे मला वाटते. हे बुद्धिमाना, येथे माझ्यासोबत शांत मनाने या बाणवृष्टीला सहन कर.
6.73.71
प्रच्छादयत्येष हि राक्षसेन्द्रः
सर्वा दिशः सायकवृष्टिजालैः।
एतच्च सर्वं पतिताग्र्यशूरं
न भ्राजते वानरराजसैन्यम् ॥ ६.७३.७१ ॥
हा राक्षसराज बाणवृष्टीच्या जाळ्याने सर्व दिशा झाकत आहे. अग्रणी वीर पडल्यामुळे वानरराजाचे हे संपूर्ण सैन्य आता तेजस्वी दिसत नाही.
6.73.72
आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसंज्ञौ
निवृत्तयुद्धौ हतहर्षरोषौ।
ध्रुवं प्रवेक्ष्यत्यमरारिवास-
मसौ समासाद्य रणाग्र्यलक्ष्मीम् ॥ ६.७३.७२ ॥
आम्ही दोघे पडून बेशुद्ध झालेले पाहून, युद्ध थांबवून, हर्ष व क्रोध गमावलेला तो निश्चितच देवशत्रूंच्या निवासात प्रवेश करेल आणि युद्धातील श्रेष्ठ शोभा प्राप्त करेल.
6.73.73
ततस्तु ताविन्द्रजितोऽस्त्रजालै-
र्बभूवतुस्तत्र तदा विशस्तौ।
स चापि तौ तत्र विषादयित्वा
ननाद हर्षाद् युधि राक्षसेन्द्रः ॥ ६.७३.७३ ॥
तेव्हा इंद्रजिताच्या अस्त्रजाळांनी ते दोघे तेथे जखमी झाले. त्यांना तेथे खिन्न करून राक्षसराज युद्धात हर्षाने गर्जला.
6.73.74
ततस्तदा वानरसैन्यमेवं
रामं च संख्ये सह लक्ष्मणेन।
विषादयित्वा सहसा विवेश
पुरीं दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम्।
संस्तूयमानः स तु यातुधानैः
पित्रे च सर्वं हृषितोऽभ्युवाच ॥ ६.७३.७४ ॥
तेव्हा वानरसैन्याला आणि युद्धात लक्ष्मणासह असलेल्या रामाला अशा प्रकारे खचवून, दशग्रीवाच्या (रावणाच्या) बाहूंनी रक्षिलेल्या नगरात तो अचानक शिरला. राक्षसांकडून स्तुती केला जात तो आनंदाने पित्याला सर्व सांगू लागला.