वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.74
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.74.1
तयोस्तदासादितयो रणाग्रे
मुमोह सैन्यं हरियूथपानाम्।
सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो
न चापि किंचित् प्रतिपेदिरे ते ॥ ६.७४.१ ॥
रणभूमीच्या अग्रभागी ते दोघे घायाळ झाल्यावर वानर-यूथपतींचे सैन्य मोहित झाले; सुग्रीव, नील, अंगद आणि जांबवान यांना काहीच सुचले नाही.
6.74.2
ततो विषण्णं समवेक्ष्य सर्वं
विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः।
उवाच शाखामृगराजवीरा-
नाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ॥ ६.७४.२ ॥
सर्वांना खिन्न पाहून बुद्धिमानांत श्रेष्ठ असलेला विभीषण अप्रतिम शब्दांनी वानरराजाच्या वीरांना धीर देत म्हणाला.
6.74.3
मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो
यदार्यपुत्रौ ह्यवशौ विषण्णौ।
स्वयंभुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ
यत्सादिताविन्द्रजितास्त्रजालैः ॥ ६.७४.३ ॥
भिऊ नका; येथे खिन्न होण्याची वेळ नाही. आर्यपुत्र दोघे खरोखर असहाय्य होऊन खिन्न झाले आहेत, कारण ब्रह्मदेवाचे वचन धारण करून इंद्रजिताच्या अस्त्रजाळ्याने ते घायाळ झाले आहेत.
6.74.4
तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत्
स्वयंभुवा ब्राह्मममोघवीर्यम्।
तन्मानयन्तौ युधि राजपुत्रौ
निपातितौ कोऽत्र विषादकालः ॥ ६.७४.४ ॥
स्वयंभूने त्यांना हे परम अस्त्र, ब्रह्मास्त्र, दिले होते, ज्याचे सामर्थ्य अमोघ आहे. त्या अस्त्राचा सन्मान करीत युद्धात ते राजपुत्र पाडले गेले; मग येथे खिन्न होण्याची वेळ कोठे आहे?
6.74.5
ब्राह्ममस्त्रं ततो धीमान् मानयित्वा तु मारुतिः।
विभीषणवचः श्रुत्वा हनूमानिदमब्रवीत् ॥ ६.७४.५ ॥
मग बुद्धिमान मारुती (हनुमान) ब्रह्मास्त्राचा सन्मान करून, विभीषणाचे शब्द ऐकून असे म्हणाला.
6.74.6
अस्मिन्नस्त्रहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम्।
यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहे ॥ ६.७४.६ ॥
या अस्त्राने घायाळ झालेल्या या वानरसैन्यात जे जे तेजस्वी वानर अद्याप प्राण धारण करून आहेत, त्या प्रत्येकाला आपण दोघे धीर देऊ.
6.74.7
तावुभौ युगपद् वीरौ हनूमद्राक्षसोत्तमौ।
उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः ॥ ६.७४.७ ॥
तेव्हा ते दोन्ही वीर—हनुमान आणि राक्षसश्रेष्ठ विभीषण—हातात मशाली घेऊन रात्री रणभूमीच्या अग्रभागी एकत्र फिरू लागले.
6.74.8
भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलिशिरोधरैः।
स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः ॥ ६.७४.८ ॥
तुटलेल्या शेपट्या, हात, मांड्या, पाय, बोटे आणि मानांनी युक्त देहांतून सर्वत्र रक्त वाहत होते.
6.74.9
पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृताम्।
शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुंधराम् ॥ ६.७४.९ ॥
पर्वतासारखे पडलेल्या वानरांनी आणि पडलेल्या तेजस्वी शस्त्रांनी झाकलेली पृथ्वी त्या दोघांनी पाहिली.
6.74.10
सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम्।
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ ६.७४.१० ॥
सुग्रीव, अंगद, नील, शरभ, गंधमादन, जांबवान, सुषेण आणि वेगदर्शी यांनाही (त्यांनी पाहिले).
6.74.11
मैन्दं नलं ज्योतिर्मुखं द्विविदं चापि वानरम्।
विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान् रणे ॥ ६.७४.११ ॥
मैंद, नल, ज्योतिर्मुख आणि वानर द्विविद यांनाही—विभीषण आणि हनुमान यांनी रणात मारलेले पाहिले.
6.74.12
सप्तषष्टिर्हताः कोट्यो वानराणां तरस्विनाम्।
अह्नः पञ्चमशेषेण वल्लभेन स्वयंभुवः ॥ ६.७४.१२ ॥
स्वयंभूच्या प्रिय दिवसाचा पाचवा भाग शिल्लक असताना, वेगवान वानरांपैकी सदुसष्ट कोटी मारले गेले.
6.74.13
सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम्।
मार्गते जाम्बवन्तं च हनूमान् सविभीषणः ॥ ६.७४.१३ ॥
समुद्रलाटांसारखे भयंकर, बाणांनी पीडित सैन्य पाहून हनुमान विभीषणासह जांबवानाचा शोध घेऊ लागला.
6.74.14
स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैश्चितम्।
प्रजापतिसुतं वीरं शाम्यन्तमिव पावकम् ॥ ६.७४.१४ ॥
नैसर्गिक वार्धक्याने युक्त, शेकडो बाणांनी व्यापलेल्या, प्रजापतीच्या त्या वीर पुत्राला, शांत होत चाललेल्या अग्नीप्रमाणे त्यांनी पाहिले.
6.74.15
दृष्ट्वा समभिसंक्रम्य पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत्।
कच्चिदार्य शरैस्तीक्ष्णैर्न प्राणा ध्वंसितास्तव ॥ ६.७४.१५ ॥
त्यांना पाहून जवळ जाऊन पौलस्त्य (विभीषण) म्हणाले: "आर्य, तीक्ष्ण बाणांनी तुमचे प्राण नष्ट झाले नाहीत ना?"
6.74.16
विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवानृक्षपुङ्गवः।
कृच्छ्रादभ्युद्गिरन् वाक्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.७४.१६ ॥
विभीषणाचे बोल ऐकून ऋक्षश्रेष्ठ जांबवान मोठ्या कष्टाने हे वचन बोलला.
6.74.17
नैर्ऋतेन्द्र महावीर्य स्वरेण त्वाभिलक्षये।
विद्धगात्रः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा ॥ ६.७४.१७ ॥
हे नैर्ऋतेंद्रा, हे महापराक्रमी, तुझ्या स्वरानेच मी तुला ओळखतो; तीक्ष्ण बाणांनी माझे शरीर विद्ध झाल्यामुळे डोळ्यांनी तुला पाहू शकत नाही.
6.74.18
अञ्जना सुप्रजा येन मातरिश्वा च सुव्रत।
हनूमान् वानरश्रेष्ठः प्राणान् धारयते क्वचित् ॥ ६.७४.१८ ॥
उत्तम पुत्राला जन्म देणारी अंजना आणि वायुदेव मातरिश्वा ज्याचे पालक आहेत, हे सुव्रता, तो वानरश्रेष्ठ हनुमान कुठे तरी प्राण धारण करत आहे का?
6.74.19
श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यमुवाचेदं विभीषणः।
आर्यपुत्रावतिक्रम्य कस्मात् पृच्छसि मारुतिम् ॥ ६.७४.१९ ॥
जांबवानाचे बोलणे ऐकून विभीषण म्हणाला— आर्यपुत्रांना (राम-लक्ष्मणांना) बाजूला ठेवून तू मारुतीविषयी का विचारतोस?
6.74.20
नैव राजनि सुग्रीवे नाङ्गदे नापि राघवे।
आर्य संदर्शितः स्नेहो यथा वायुसुते परः ॥ ६.७४.२० ॥
हे आर्या, राजा सुग्रीव, अंगद किंवा राघव यांच्याबाबतही वायुपुत्राच्या वाट्याला आलेला परम स्नेह दाखविला गेलेला नाही.
6.74.21
विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान् वाक्यमब्रवीत्।
शृणु नैर्ऋतशार्दूल यस्मात् पृच्छामि मारुतिम् ॥ ६.७४.२१ ॥
विभीषणाचे बोलणे ऐकून जांबवान म्हणाला— ऐक, हे राक्षसशार्दूला, म्हणूनच मी मारुतीविषयी विचारत आहे.
6.74.22
अस्मिञ्जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम्।
हनूमत्युज्झितप्राणे जीवन्तोऽपि मृता वयम् ॥ ६.७४.२२ ॥
हा वीर जिवंत असताना, मारले गेलेले सैन्यही मारले न गेल्यासारखे आहे; हनुमानाने प्राण सोडले तर जिवंत असूनही आपण मृतच आहोत.
6.74.23
धरते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि।
वैश्वानरसमो वीर्ये जीविताशा ततो भवेत् ॥ ६.७४.२३ ॥
हे तात, मारुती जिवंत असेल, जो वायुसमान आणि पराक्रमात अग्नीसमान आहे, तर मग जीवनाची आशा निर्माण होईल.
6.74.24
ततो वृद्धमुपागम्य विनयेनाभ्यवादयत्।
गृह्य जाम्बवतः पादौ हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ६.७४.२४ ॥
तेव्हा वृद्ध जांबवानाजवळ जाऊन वायुपुत्र हनुमानाने विनयपूर्वक त्याचे पाय धरून त्याला वंदन केले.
6.74.25
श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं तदा विव्यथितेन्द्रियः।
पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते स्मर्क्षपुङ्गवः ॥ ६.७४.२५ ॥
हनुमानाचे बोल ऐकून ऋक्षश्रेष्ठ जांबवानाची इंद्रिये विचलित झाली; तो स्वतःला पुन्हा जन्मलेला मानू लागला.
6.74.26
ततोऽब्रवीन्महातेजा हनूमन्तं स जाम्बवान्।
आगच्छ हरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि ॥ ६.७४.२६ ॥
तेव्हा महातेजस्वी जांबवान हनुमानाला म्हणाला: "ये, हे वानरश्रेष्ठा, वानरांचे रक्षण करणे तुझे कर्तव्य आहे."
6.74.27
नान्यो विक्रमपर्याप्तस्त्वमेषां परमः सखा।
त्वत्पराक्रमकालोऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन ॥ ६.७४.२७ ॥
यांच्यात तुझ्यासारखा पराक्रमी दुसरा कोणी नाही; तूच यांचा परम मित्र आहेस. हा तुझ्या पराक्रमाचा काळ आहे; दुसरा कोणी मला दिसत नाही.
6.74.28
ऋक्षवानरवीराणामनीकानि प्रहर्षय।
विशल्यौ कुरु चाप्येतौ सादितौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.७४.२८ ॥
ऋक्ष आणि वानर वीरांच्या सेनांना आनंदित कर; घायाळ झालेल्या राम-लक्ष्मणांना बाणमुक्त कर.
6.74.29
गत्वा परममध्वानमुपर्युपरि सागरम्।
हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनूमन् गन्तुमर्हसि ॥ ६.७४.२९ ॥
हे हनुमाना, तुला दूरचा मार्ग ओलांडून, समुद्रावरून उंच उडत पर्वतश्रेष्ठ हिमालयाकडे जावे लागेल.
6.74.30
ततः काञ्चनमत्युच्चमृषभं पर्वतोत्तमम्।
कैलासशिखरं चात्र द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ॥ ६.७४.३० ॥
नंतर सोन्यासारखा, अत्यंत उंच असा ऋषभ नावाचा श्रेष्ठ पर्वत आणि तेथे कैलासाचे शिखरही तू पाहशील, हे शत्रुसंहारका.
6.74.31
तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम्।
सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्योषधिपर्वतम् ॥ ६.७४.३१ ॥
त्या दोन शिखरांच्या मध्ये, अतुलनीय तेजाने तळपणारा, सर्व औषधींनी युक्त असा औषधी पर्वत तू पाहशील, हे वीरा.
6.74.32
तस्य वानरशार्दूल चतस्रो मूर्ध्नि सम्भवाः।
द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्तीर्दिशो दश ॥ ६.७४.३२ ॥
हे वानरश्रेष्ठा, त्याच्या शिखरावर उगवलेल्या, दहा दिशा उजळवणाऱ्या चार तेजस्वी औषधी तू पाहशील.
6.74.33
मृतसञ्जीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि।
सुवर्णकरणीं चैव संधानीं च महौषधीम् ॥ ६.७४.३३ ॥
मृतसंजीवनी, विशल्यकरणी, सुवर्णकरणी आणि संधानी या महौषधीही.
6.74.34
ताः सर्वा हनुमन् गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि।
आश्वासय हरीन् प्राणैर्योज्य गन्धवहात्मज ॥ ६.७४.३४ ॥
हनुमाना, ती सर्व घेऊन लवकर परत यावेस; वायुपुत्रा, वानरांना प्राण देऊन आश्वस्त कर.
6.74.35
श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनूमान् मारुतात्मजः।
आपूर्यत बलोद्धर्षैर्वायुवेगैरिवार्णवः ॥ ६.७४.३५ ॥
जांबवंताचे शब्द ऐकून वायुपुत्र हनुमान वाऱ्याच्या वेगाने समुद्र भरून यावा तसा बलोत्साहाने भरून गेला.
6.74.36
स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन् पर्वतोत्तमम्।
हनूमान् दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः ॥ ६.७४.३६ ॥
पर्वताच्या शिखरकिनाऱ्यावर उभे राहून त्या श्रेष्ठ पर्वतावर दाब देणारे वीर हनुमान दुसऱ्या पर्वतासारखे दिसत होते.
6.74.37
हरिपादविनिर्भग्नो निषसाद स पर्वतः।
न शशाक तदात्मानं वोढुं भृशनिपीडितः ॥ ६.७४.३७ ॥
वानराच्या पायांनी तुटलेला तो पर्वत खाली बसला; अत्यंत पीडित होऊन त्याला स्वतःलाच सांभाळता आले नाही.
6.74.38
तस्य पेतुर्नगा भूमौ हरिवेगाच्च जज्वलुः।
शृङ्गाणि च व्यकीर्यन्त पीडितस्य हनूमता ॥ ६.७४.३८ ॥
त्या पर्वताची झाडे हनुमानाच्या वेगाने जमिनीवर कोसळली आणि पेटली; हनुमानाने पीडिलेल्या त्या पर्वताची शिखरे विखुरली गेली.
6.74.39
तस्मिन् सम्पीड्यमाने तु भग्नद्रुमशिलातले।
न शेकुर्वानराः स्थातुं घूर्णमाने नगोत्तमे ॥ ६.७४.३९ ॥
त्या श्रेष्ठ पर्वतावर दाब पडून, झाडे आणि शिलातले तुटून तो डोलू लागला, तेव्हा वानरांना उभे राहणेही शक्य झाले नाही.
6.74.40
सा घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा।
लङ्का त्रासाकुला रात्रौ प्रनृत्तेवाभवत् तदा ॥ ६.७४.४० ॥
तेव्हा रात्री, जिची महाद्वारे हादरली, घरे व गोपुरे तुटली, ती लंका भयाने व्याकूळ होऊन जणू नाचू लागली.
6.74.41
पृथिवीधरसंकाशो निपीड्य पृथिवीधरम्।
पृथिवीं क्षोभयामास सार्णवां मारुतात्मजः ॥ ६.७४.४१ ॥
पर्वतासारखे विशाल असलेले ते मारुतीपुत्र त्या पर्वतावर दाब देऊन समुद्रांसह पृथ्वी हादरवून गेले.
6.74.42
आरुरोह तदा तस्माद्धरिर्मलयपर्वतम्।
मेरुमन्दरसंकाशं नानाप्रस्रवणाकुलम् ॥ ६.७४.४२ ॥
तेव्हा तो वानर तेथून मेरु-मंदारासारख्या, अनेक झऱ्यांनी भरलेल्या मलय पर्वतावर चढला.
6.74.43
नानाद्रुमलताकीर्णं विकासिकमलोत्पलम्।
सेवितं देवगन्धर्वैः षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ॥ ६.७४.४३ ॥
तो पर्वत अनेक वृक्ष आणि वेलींनी व्यापलेला, फुललेल्या कमळ आणि उत्पलांनी युक्त, देव-गंधर्वांनी सेवित आणि साठ योजने उंच होता.
6.74.44
विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम्।
नानामृगगणाकीर्णं बहुकन्दरशोभितम् ॥ ६.७४.४४ ॥
तो पर्वत विद्याधर, मुनिगण आणि अप्सरांनी सेवित, अनेक मृगांच्या कळपांनी भरलेला आणि अनेक गुहांनी शोभणारा होता.
6.74.45
सर्वानाकुलयंस्तत्र यक्षगन्धर्वकिन्नरान्।
हनूमान् मेघसंकाशो ववृधे मारुतात्मजः ॥ ६.७४.४५ ॥
तेथे यक्ष, गंधर्व, किन्नर सर्वांना अस्वस्थ करीत मेघासारखा मारुतिपुत्र हनुमान वाढला.
6.74.46
पद्भ्यां तु शैलमापीड्य वडवामुखवन्मुखम्।
विवृत्योग्रं ननादोच्चैस्त्रासयन् रजनीचरान् ॥ ६.७४.४६ ॥
पायांनी पर्वत दाबून, वडवामुखाग्नीप्रमाणे उग्र तोंड उघडून, मोठ्याने गर्जना करून राक्षसांना भयभीत केले.
6.74.47
तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमुत्तमम्।
लङ्कास्था राक्षसव्याघ्रा न शेकुः स्पन्दितुं क्वचित् ॥ ६.७४.४७ ॥
त्याचा तो उत्तम नाद ऐकून, लंकेत राहणारे राक्षस-व्याघ्र कुठेही हालचाल करू शकले नाहीत.
6.74.48
नमस्कृत्वा समुद्राय मारुतिर्भीमविक्रमः।
राघवार्थे परं कर्म समीहत परंतपः ॥ ६.७४.४८ ॥
समुद्राला नमस्कार करून भीमपराक्रमी मारुती, शत्रूंना तापवणारा, राघवासाठी एक श्रेष्ठ कार्य करण्यास निघाला.
6.74.49
स पुच्छमुद्यम्य भुजङ्गकल्पं
विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुच्य।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभ-
मापुप्लुवे व्योम्नि स चण्डवेगः ॥ ६.७४.४९ ॥
सर्पासारखी शेपटी वर उचलून, पाठ वाकवून, कान मिटवून, वडवामुखाग्नीसारखे तोंड उघडून तो प्रचंड वेगाने आकाशात झेपावला.
6.74.50
स वृक्षखण्डांस्तरसा जहार
शैलान् शिलाः प्राकृतवानरांश्च।
बाहूरुवेगोद्गतसम्प्रणुन्ना-
स्ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः ॥ ६.७४.५० ॥
त्याने वृक्षखंड, पर्वत, शिळा आणि सामान्य वानर वेगाने उचलले; ते बाहू आणि मांड्यांच्या वेगाने वर फेकले जाऊन, वेग क्षीण झाल्यावर पाण्यात पडले.
6.74.51
स तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौ
भुजौ भुजंगारिनिकाशवीर्यः।
जगाम शैलं नगराजमग्र्यं
दिशः प्रकर्षन्निव वायुसूनुः ॥ ६.७४.५१ ॥
नागांचा शत्रू गरुडासारखा पराक्रमी तो वायुपुत्र, सर्पवेटोळ्यांसारखे दोन्ही बाहू पसरून, जणू दिशाच ओढत, श्रेष्ठ पर्वतराजाकडे निघाला.
6.74.52
स सागरं घूर्णितवीचिमालं
तदम्भसा भ्रामितसर्वसत्त्वम्।
समीक्षमाणः सहसा जगाम
चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम् ॥ ६.७४.५२ ॥
लाटांची माळ घुमवणाऱ्या, पाण्याने सर्व प्राणी विचलित झालेल्या सागराकडे पाहत तो अचानक विष्णूच्या हाताच्या अग्रातून सुटलेल्या चक्राप्रमाणे पुढे झेपावला.
6.74.53
स पर्वतान् पक्षिगणान् सरांसि
नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि।
स्फीताञ्जनांस्तानपि सम्प्रवीक्ष्य
जगाम वेगात् पितृतुल्यवेगः ॥ ६.७४.५३ ॥
ते पर्वत, पक्ष्यांचे थवे, सरोवरे, नद्या, तलाव, उत्तम नगरे आणि समृद्ध लोक असलेली ती स्थाने नीट पाहत, पित्याच्या वेगासमान वेगाने पुढे निघून गेले.
6.74.54
आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतश्रमः।
हनूमांस्त्वरितो वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः ॥ ६.७४.५४ ॥
सूर्यमार्गाचा आश्रय घेऊन, श्रमरहित झालेले, पित्याच्या समान पराक्रमी वीर हनुमान वेगाने पुढे गेले.
6.74.55
जवेन महता युक्तो मारुतिर्वातरंहसा।
जगाम हरिशार्दूलो दिशः शब्देन नादयन् ॥ ६.७४.५५ ॥
प्रचंड वेगाने युक्त, वायूच्या वेगासारखा वेग असलेले मारुती, वानरश्रेष्ठ हनुमान, आपल्या गर्जनेने दिशा दुमदुमवत पुढे गेले.
6.74.56
स्मरञ्जाम्बवतो वाक्यं मारुतिर्भीमविक्रमः।
ददर्श सहसा चापि हिमवन्तं महाकपिः ॥ ६.७४.५६ ॥
जांबवंताचे शब्द स्मरून, भीषण पराक्रमी मारुती महाकपी हनुमानाने अचानक हिमवान पर्वत पाहिला.
6.74.57
नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकन्दरनिर्झरम्।
श्वेताभ्रचयसंकाशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः।
शोभितं विविधैर्वृक्षैरगमत् पर्वतोत्तमम् ॥ ६.७४.५७ ॥
अनेक झरे, अनेक गुहा व निर्झरांनी युक्त, पांढऱ्या मेघसमूहांसारख्या सुंदर शिखरांनी व विविध वृक्षांनी शोभणाऱ्या त्या उत्तम पर्वताकडे ते गेले.
6.74.58
स तं समासाद्य महानगेन्द्र-
मतिप्रवृद्धोत्तमहेमशृङ्गम्।
ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि
सुरर्षिसङ्घोत्तमसेवितानि ॥ ६.७४.५८ ॥
अत्यंत उंच व उत्तम सुवर्णासारखी शिखरे असलेल्या त्या महान पर्वतराजाजवळ पोहोचून, देव व ऋषिसमूहांनी सेवलेले पवित्र महाआश्रम त्यांनी पाहिले.
6.74.59
स ब्रह्मकोशं रजतालयं च
शक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम्।
हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तं
ददर्श वैवस्वतकिंकरांश्च ॥ ६.७४.५९ ॥
त्याने ब्रह्मदेवाचा कोश, रुप्याचे निवासस्थान, इंद्राचे आलय, रुद्राच्या बाणाचा मोक्ष, तेजस्वी हयानन, ब्रह्मदेवाचे शिर आणि वैवस्वताचे किंकर पाहिले.
6.74.60
वह्न्यालयं वैश्रवणालयं च
सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च।
ब्रह्मालयं शङ्करकार्मुकं च
ददर्श नाभिं च वसुन्धरायाः ॥ ६.७४.६० ॥
त्याने अग्नीचे आलय, कुबेराचे आलय, सूर्याची प्रभा, सूर्याचे बंधनस्थान, ब्रह्मदेवाचे आलय, शंकराचे धनुष्य आणि पृथ्वीची नाभी पाहिली.
6.74.61
कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च
तं वै वृषं काञ्चनशैलमग्र्यम्।
प्रदीप्तसर्वौषधिसम्प्रदीप्तं
ददर्श सर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ॥ ६.७४.६१ ॥
त्याने श्रेष्ठ कैलास, हिमवानाची शिला, तो वृषभ, श्रेष्ठ सुवर्णपर्वत आणि सर्व औषधींनी तेजाळलेला सर्वौषधिपर्वतेंद्र पाहिला.
6.74.62
स तं समीक्ष्यानलराशिदीप्तं
विसिस्मिये वासवदूतसूनुः।
आप्लुत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रं
तत्रौषधीनां विचयं चकार ॥ ६.७४.६२ ॥
अग्निराशीप्रमाणे तेजस्वी त्याला पाहून वासवाच्या दूताचा पुत्र थक्क झाला. त्या औषधिपर्वतेंद्रावर उडी घेऊन तेथे औषधींचा शोध घेतला.
6.74.63
स योजनसहस्राणि समतीत्य महाकपिः।
दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरन्मारुतात्मजः ॥ ६.७४.६३ ॥
तो महावानर, वायुपुत्र, हजारो योजने ओलांडून दिव्य औषधी धारण करणाऱ्या त्या पर्वतावर संचार करू लागला.
6.74.64
महौषध्यस्ततः सर्वास्तस्मिन् पर्वतसत्तमे।
विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम् ॥ ६.७४.६४ ॥
मग त्या श्रेष्ठ पर्वतावरील सर्व महौषधी, प्रयोजनार्थी येत आहे हे जाणून, अदृश्य झाल्या.
6.74.65
स ता महात्मा हनुमानपश्यं-
श्चुकोप रोषाच्च भृशं ननाद।
अमृष्यमाणोऽग्निसमानचक्षु-
र्महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम् ॥ ६.७४.६५ ॥
महात्मा हनुमान यांना पाहून रागाने अत्यंत गर्जले. सहन न होऊन, अग्नीसारख्या डोळ्यांनी त्या पर्वतश्रेष्ठाला ते वाक्य म्हणाले.
6.74.66
किमेतदेवं सुविनिश्चितं ते
यद् राघवे नासि कृतानुकम्पः।
पश्याद्य मद्बाहुबलाभिभूतो
विकीर्णमात्मानमथो नगेन्द्र ॥ ६.७४.६६ ॥
असे तू पक्के का ठरवलेस, राघवावर तुला दया का नाही? आता पाहा, माझ्या बाहुबलाने पराभूत होऊन, हे पर्वतराजा, तू स्वतःच विखुरला जाशील.
6.74.67
स तस्य शृङ्गं सनगं सनागं
सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम्।
विकीर्णकूटं ज्वलिताग्रसानुं
प्रगृह्य वेगात् सहसोन्ममाथ ॥ ६.७४.६७ ॥
त्याने त्या पर्वताचे शिखर, वृक्ष, नाग व सोन्याने युक्त, हजारो धातूंनी भरलेले, विखुरलेले माथे आणि पेटलेला शिखरभाग असलेले, वेगाने धरून अचानक उपटून काढले.
6.74.68
स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात
वित्रास्य लोकान् ससुरासुरेन्द्रान्।
संस्तूयमानः खचरैरनेकै-
र्जगाम वेगाद् गरुडोग्रवेगः ॥ ६.७४.६८ ॥
ते उपटून त्याने आकाशात उड्डाण केले. देव व असुरेंद्रांसह लोकांना भयभीत करत, अनेक खेचरांनी स्तुती केलेला तो गरुडासारख्या उग्र वेगाने निघून गेला.
6.74.69
स भास्कराध्वानमनुप्रपन्न-
स्तं भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य।
बभौ तदा भास्करसंनिकाशो
रवेः समीपे प्रतिभास्कराभः ॥ ६.७४.६९ ॥
सूर्यमार्गात प्रवेश करून, सूर्यासारख्या तेजस्वी त्या शिखराला धरून तो तेव्हा सूर्यासारखा चमकला; सूर्याजवळ जणू दुसरा सूर्य प्रकाशला.
6.74.70
स तेन शैलेन भृशं रराज
शैलोपमो गन्धवहात्मजस्तु।
सहस्रधारेण सपावकेन
चक्रेण खे विष्णुरिवार्पितेन ॥ ६.७४.७० ॥
त्या पर्वतासह तो अत्यंत शोभला; पर्वतासारखा वायुपुत्र, आकाशात फेकलेल्या अग्नीसह सहस्रधार चक्रासह विष्णूप्रमाणे.
6.74.71
तं वानराः प्रेक्ष्य तदा विनेदुः
स तानपि प्रेक्ष्य मुदा ननाद।
तेषां समुत्कृष्टरवं निशम्य
लङ्कालया भीमतरं विनेदुः ॥ ६.७४.७१ ॥
तेव्हा वानरांनी त्याला पाहून गर्जना केली; तोही त्यांना पाहून आनंदाने गरजला. त्यांचा उत्कट ध्वनी ऐकून लंकेतील रहिवासी अधिकच भयंकरपणे गर्जले.
6.74.72
ततो महात्मा निपपात तस्मिन्
शैलोत्तमे वानरसैन्यमध्ये।
हर्युत्तमेभ्यः शिरसाभिवाद्य
विभीषणं तत्र च सस्वजे सः ॥ ६.७४.७२ ॥
मग तो महात्मा त्या श्रेष्ठ पर्वतावर, वानरसेनेच्या मध्ये उतरला; श्रेष्ठ वानरांना मस्तक नमवून अभिवादन करून, तेथे त्याने विभीषणाला आलिंगन दिले.
6.74.73
तावप्युभौ मानुषराजपुत्रौ
तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम्।
बभूवतुस्तत्र तदा विशल्या-
वुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥ ६.७४.७३ ॥
त्या महौषधींचा गंध हुंगून, मानव राजपुत्र दोघेही तेथे त्याच क्षणी बाणमुक्त झाले; इतर श्रेष्ठ वानरवीरही उठून उभे राहिले.
6.74.74
सर्वे विशल्या विरुजाः क्षणेन
हरिप्रवीराश्च हताश्च ये स्युः।
गन्धेन तासां प्रवरौषधीनां
सुप्ता निशान्तेष्विव सम्प्रबुद्धाः ॥ ६.७४.७४ ॥
त्या श्रेष्ठ औषधींच्या गंधाने, सर्व वानरवीर क्षणात बाणमुक्त आणि वेदनामुक्त झाले; जे मेले होते तेही रात्रीच्या शेवटी झोपलेले जागे व्हावेत तसे जागे झाले.
6.74.75
यदाप्रभृति लङ्कायां युध्यन्ते हरिराक्षसाः।
तदाप्रभृति मानार्थमाज्ञया रावणस्य च ॥ ६.७४.७५ ॥
जेव्हापासून लंकेत वानर आणि राक्षस युद्ध करू लागले, तेव्हापासून रावणाच्या आज्ञेने मानासाठी
6.74.76
ये हन्यन्ते रणे तत्र राक्षसाः कपिकुञ्जरैः।
हता हतास्तु क्षिप्यन्ते सर्व एव तु सागरे ॥ ६.७४.७६ ॥
तेथे युद्धात कपिकुंजरांनी मारलेले सर्व राक्षस मृतावस्थेतच समुद्रात फेकले जात
6.74.77
ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तु
तमोषधीशैलमुदग्रवेगः।
निनाय वेगाद्धिमवन्तमेव
पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ६.७४.७७ ॥
तेव्हा वायुपुत्र तो वानर अत्यंत वेगाने त्या औषधिपर्वताला हिमालयापर्यंत नेऊन, पुन्हा रामाजवळ आला