વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.76
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.76.1
प्रवृत्ते संकुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये।
अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः ॥ ६.७६.१ ॥
તે ભયંકર અને ગૂંચવણભર્યા યુદ્ધમાં, વીરોનો સંહાર થતો હતો ત્યારે, યુદ્ધોત્સુક અંગદ વીર કંપન સામે આવ્યો.
6.76.2
आहूय सोऽङ्गदं कोपात् ताडयामास वेगितः।
गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥ ६.७६.२ ॥
ક્રોધથી અંગદને બોલાવીને, વેગથી કંપને ગદાથી પ્રહાર કર્યો; પહેલાં ભારે ઘાયલ થઈને તે પોતે ડગમગી ગયો.
6.76.3
स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः।
अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ॥ ६.७६.३ ॥
ભાન પાછું મેળવીને તે તેજસ્વીએ પર્વતનું એક શિખર ફેંક્યું; પ્રહારથી પીડિત કંપન ભૂમિ પર પડ્યો.
6.76.4
ततस्तु कम्पनं दृष्ट्वा शोणिताक्षो हतं रणे।
रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रं तत्राङ्गदमभीतवत् ॥ ६.७६.४ ॥
ત્યારે યુદ્ધમાં કંપનને હણાયેલો જોઈને શોણિતાક્ષ રથમાં ઝડપથી નિર્ભયપણે અંગદ તરફ ધસી ગયો.
6.76.5
सोऽङ्गदं निशितैर्बाणैस्तदा विव्याध वेगितः।
शरीरदारणैस्तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः ॥ ६.७६.५ ॥
ત્યારે તેણે વેગથી અંગદને તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંધ્યો; તે શરીર ચીરનારા, તીખા અને કાળાગ્નિ જેવા રૂપવાળા હતા.
6.76.6
क्षुरक्षुरप्रनाराचैर्वत्सदन्तैः शिलीमुखैः।
कर्णिशल्यविपाठैश्च बहुभिर्निशितैः शरैः ॥ ६.७६.६ ॥
ક્ષુર, ક્ષુરપ્ર, નારાચ, વત્સદંત, શિલીમુખ, કર્ણી, શલ્ય અને વિપાઠ નામના અનેક તીખા બાણોથી (તે તેને વીંધતો રહ્યો).
6.76.7
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रः प्रतापवान्।
धनुरुग्रं रथं बाणान् ममर्द तरसा बली ॥ ६.७६.७ ॥
શરીરમાં બાણોથી વીંધાયેલા અંગદે, વાલીના પરાક્રમી પુત્રે, બળપૂર્વક તે ભયંકર ધનુષ્ય, રથ અને બાણોને વેગથી ચૂરેચૂરા કરી નાખ્યા.
6.76.8
शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे।
उत्पपात तदा क्रुद्धो वेगवानविचारयन् ॥ ६.७६.८ ॥
ત્યારે શોણિતાક્ષે તરત તલવાર અને ઢાલ ઉપાડી; ક્રોધે ભરાઈને, વેગથી, વિચાર કર્યા વિના તે કૂદી પડ્યો.
6.76.9
तं क्षिप्रतरमाप्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली।
करेण तस्य तं खड्गं समाच्छिद्य ननाद च ॥ ६.७६.९ ॥
બળવાન અંગદે અતિ ઝડપથી તેના પર કૂદીને, પકડીને, હાથથી તેની તલવાર સંપૂર્ણપણે કાપી નાખી અને ગર્જના કરી.
6.76.10
तस्यांसफलके खड्गं निजघान ततोऽङ्गदः।
यज्ञोपवीतवच्चैनं चिच्छेद कपिकुञ्जरः ॥ ६.७६.१० ॥
પછી અંગદે તેના ખભાની ઢાલ પર તલવારથી પ્રહાર કર્યો; વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા અંગદે તેને યજ્ઞોપવીતની જેમ કાપી નાખ્યો.
6.76.11
तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनः पुनः।
वालिपुत्रोऽभिदुद्राव रणशीर्षे परानरीन् ॥ ६.७६.११ ॥
તે મહાખડ્ગ પકડીને, વારંવાર ગર્જના કરીને, વાલીનો પુત્ર યુદ્ધના મોખરે શત્રુઓ પર ધસી ગયો.
6.76.12
प्रजङ्घसहितो वीरो यूपाक्षस्तु ततो बली।
रथेनाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ॥ ६.७६.१२ ॥
પછી પ્રજંઘ સાથે વીર અને બળવાન યૂપાક્ષ ક્રોધે ભરાઈને રથમાં બેસીને મહાબળવાન વાલીપુત્ર તરફ ધસી ગયો.
6.76.13
आयसीं तु गदां गृह्य स वीरः कनकाङ्गदः।
शोणिताक्षः समाश्वस्य तमेवानुपपात ह ॥ ६.७६.१३ ॥
સોનાના બાજુબંધ ધારણ કરનાર તે વીર શોણિતાક્ષે લોખંડની ગદા ઉપાડી, સ્વસ્થ થઈને તેના પર જ ધસ્યો.
6.76.14
प्रजङ्घस्तु महावीरो यूपाक्षसहितो बली।
गदयाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ॥ ६.७६.१४ ॥
મહાવીર પ્રજંઘ યૂપાક્ષ સાથે બળવાન બનીને, ક્રોધે ભરાઈ ગદા લઈ વાલિપુત્ર મહાબલ તરફ આગળ વધ્યો.
6.76.15
तयोर्मध्ये कपिश्रेष्ठः शोणिताक्षप्रजङ्घयोः।
विशाखयोर्मध्यगतः पूर्णचन्द्र इवाबभौ ॥ ६.७६.१५ ॥
શોણિતાક્ષ અને પ્રજંઘની વચ્ચે રહેલા કપિશ્રેષ્ઠ બે વિશાખા નક્ષત્રોની વચ્ચેના પૂર્ણચંદ્ર જેવા શોભ્યા.
6.76.16
अङ्गदं परिरक्षन्तौ मैन्दो द्विविद एव च।
तस्य तस्थतुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया ॥ ६.७६.१६ ॥
અંગદનું રક્ષણ કરતા મૈંદ અને દ્વિવિદ પણ તેની નજીક, એકબીજાને જોવાની ઇચ્છાથી ઊભા રહ્યા.
6.76.17
अभिपेतुर्महाकायाः प्रतियत्ता महाबलाः।
राक्षसा वानरान् रोषादसिबाणगदाधराः ॥ ६.७६.१७ ॥
મહાકાય મહાબળવાન રાક્ષસો તૈયાર થઈને, ક્રોધે તલવાર, બાણ અને ગદા ધારણ કરી વાનરો પર તૂટી પડ્યા.
6.76.18
त्रयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभी राक्षसपुंगवैः।
संसक्तानां महद् युद्धमभवद् रोमहर्षणम् ॥ ६.७६.१८ ॥
ત્રણ વાનરેન્દ્રો ત્રણ શ્રેષ્ઠ રાક્ષસો સાથે ભીડાયા, અને રૂંવાડાં ઊભાં કરે એવું મહાયુદ્ધ થયું.
6.76.19
ते तु वृक्षान् समादाय सम्प्रचिक्षिपुराहवे।
खड्गेन प्रतिचिक्षेप तान् प्रजङ्घो महाबलः ॥ ६.७६.१९ ॥
તેમણે વૃક્ષો ઉખેડીને યુદ્ધમાં તેમના પર ફેંક્યાં; પણ મહાબળવાન પ્રજંઘે તલવારથી તેમને પાછાં ફેંક્યાં.
6.76.20
रथानश्वान् द्रुमाञ्छैलान् प्रतिचिक्षिपुराहवे।
शरौघैः प्रतिचिच्छेद तान् यूपाक्षो महाबलः ॥ ६.७६.२० ॥
તેમણે યુદ્ધમાં રથ, ઘોડા, વૃક્ષો અને પર્વતો તેમના પર ફેંક્યા; પણ મહાબળવાન યૂપાક્ષે બાણોની વર્ષાથી તે કાપી નાખ્યા.
6.76.21
सृष्टान् द्विविदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्यवान्।
बभञ्ज गदया मध्ये शोणिताक्षः प्रतापवान् ॥ ६.७६.२१ ॥
દ્વિવિદ અને મૈંદે ફેંકેલાં વૃક્ષો ઉખેડીને, પરાક્રમી શોણિતાક્ષે ગદાથી તેમને વચ્ચેથી ભાંગી નાખ્યાં.
6.76.22
उद्यम्य विपुलं खड्गं परमर्मविदारणम्।
प्रजङ्घो वालिपुत्राय अभिदुद्राव वेगितः ॥ ६.७६.२२ ॥
શત્રુઓનાં મર્મસ્થાનોને વીંધનારી વિશાળ તલવાર ઉગામીને, પ્રજંઘ વેગથી વાલિપુત્ર તરફ દોડ્યો.
6.76.23
तमभ्याशगतं दृष्ट्वा वानरेन्द्रो महाबलः।
आजघानाश्वकर्णेन द्रुमेणातिबलस्तदा ॥ ६.७६.२३ ॥
તેને નજીક આવતો જોઈને મહાબળવાન વાનરરાજે ત્યારે અશ્વકર્ણ વૃક્ષથી તેના પર પ્રહાર કર્યો.
6.76.24
बाहुं चास्य सनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना।
वालिपुत्रस्य घातेन स पपात क्षितावसिः ॥ ६.७६.२४ ॥
તેણે તેના તલવારવાળા હાથ પર મુઠ્ઠીથી પ્રહાર કર્યો; વાલિપુત્રના ઘાથી તલવાર ભૂમિ પર પડી ગઈ.
6.76.25
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ खड्गं मुसलसंनिभम्।
मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ ६.७६.२५ ॥
જમીન પર પડેલી, મુસળ જેવી તે તલવાર જોઈને મહાબળવાને વજ્ર સમાન પોતાની મુઠ્ઠી પાછી ખેંચી લીધી.
6.76.26
स ललाटे महावीर्यमङ्गदं वानरर्षभम्।
आजघान महातेजाः स मुहूर्तं चचाल ह ॥ ६.७६.२६ ॥
તે મહાતેજસ્વીએ મહાપરાક્રમી વાનરશ્રેષ્ઠ અંગદના કપાળ પર પ્રહાર કર્યો; તે ક્ષણભર ડગમગી ગયો.
6.76.27
स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी वालिपुत्रः प्रतापवान्।
प्रजङ्घस्य शिरः कायात् पातयामास मुष्टिना ॥ ६.७६.२७ ॥
ભાન પાછું મેળવીને તેજસ્વી, પ્રતાપી વાલીપુત્રે મુઠ્ઠીથી પ્રજંઘનું મસ્તક ધડ પરથી પાડી નાખ્યું.
6.76.28
स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षः पितृव्ये निहते रणे।
अवरुह्य रथात् क्षिप्रं क्षीणेषुः खड्गमाददे ॥ ६.७६.२८ ॥
યુદ્ધમાં કાકા માર્યા જતાં આંસુભરી આંખોવાળો યૂપાક્ષ, બાણો ખૂટી જતાં ઝડપથી રથથી ઊતરી તલવાર ઉપાડી.
6.76.29
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य यूपाक्षं द्विविदस्त्वरन्।
आजघानोरसि क्रुद्धो जग्राह च बलाद् बली ॥ ६.७६.२९ ॥
તેને ધસી આવતો જોઈ દ્વિવિદ ઝડપથી યૂપાક્ષ તરફ ગયો, ક્રોધે તેની છાતી પર પ્રહાર કર્યો અને બળથી તેને પકડી લીધો.
6.76.30
गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलः।
आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदं ततः ॥ ६.७६.३० ॥
ભાઈને પકડાયેલો જોઈ મહાબળવાન, મહાતેજસ્વી શોણિતાક્ષે ત્યારે દ્વિવિદની છાતી પર પ્રહાર કર્યો.
6.76.31
स ततोऽभिहतस्तेन चचाल च महाबलः।
उद्यतां च पुनस्तस्य जहार द्विविदो गदाम् ॥ ६.७६.३१ ॥
તેના પ્રહારથી ઘાયલ થઈને તે મહાબળવાન ડગમગી ગયો; પછી દ્વિવિદે તેની ઉગામેલી ગદા ફરી ઝૂંટવી લીધી.
6.76.32
एतस्मिन्नन्तरे मैन्दो द्विविदाभ्याशमागमत्।
यूपाक्षं ताडयामास तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ६.७६.३२ ॥
એ સમયે મૈન્દ દ્વિવિદની પાસે આવ્યો; પરાક્રમી મૈન્દે હથેળીથી યૂપાક્ષની છાતી પર પ્રહાર કર્યો.
6.76.33
तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवंगाभ्यां तरस्विनौ।
चक्रतुः समरे तीव्रमाकर्षोत्पाटनं भृशम् ॥ ६.७६.३३ ॥
તે બે વાનરોએ યુદ્ધમાં શોણિતાક્ષ અને યૂપાક્ષને ખેંચીને ઉખેડવાનો ભીષણ અને અતિશય સંઘર્ષ કર્યો.
6.76.34
द्विविदः शोणिताक्षं तु विददार नखैर्मुखे।
निष्पिपेष स वीर्येण क्षितावाविध्य वीर्यवान् ॥ ६.७६.३४ ॥
દ્વિવિદે શોણિતાક્ષનું મુખ નખોથી ફાડી નાખ્યું; તે પરાક્રમીએ તેને ફેંકીને ધરતી પર જોરથી કચડી નાખ્યો.
6.76.35
यूपाक्षमभिसंक्रुद्धो मैन्दो वानरपुङ्गवः।
पीडयामास बाहुभ्यां पपात स हतः क्षितौ ॥ ६.७६.३५ ॥
અત્યંત ક્રોધે ભરાયેલા વાનરશ્રેષ્ઠ મૈન્દે યૂપાક્ષને બંને બાહુઓ વડે દબાવ્યો; તે માર્યો જઈને ધરતી પર પડ્યો.
6.76.36
हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तथा।
जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णात्मजो यतः ॥ ६.७६.३६ ॥
વીરો હણાવાથી વ્યથિત થયેલી રાક્ષસરાજની સેના, કુંભકર્ણનો પુત્ર જ્યાં હતો ત્યાં તરફ વળી ગઈ.
6.76.37
आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम्।
अथोत्कृष्टं महावीर्यैर्लब्धलक्षैः प्लवंगमैः ॥ ६.७६.३७ ॥
વેગથી આગળ ધસતી તે સેનાને કુંભે રોકી. ત્યારે મહાપરાક્રમી, લક્ષ્ય સાધેલા વાનરોએ ધનુષ્ય ખેંચીને (બાણો છોડ્યા).
6.76.38
निपातितमहावीरां दृष्ट्वा रक्षश्चमूं तदा।
कुम्भः प्रचक्रे तेजस्वी रणे कर्म सुदुष्करम् ॥ ६.७६.३८ ॥
રાક્ષસ સેનાના મહાવીરોને પડેલા જોઈને તેજસ્વી કુંભે યુદ્ધમાં અતિ દુષ્કર કાર્ય કર્યું.
6.76.39
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः।
मुमोचाशीविषप्रख्याञ्छरान् देहविदारणान् ॥ ६.७६.३९ ॥
ધનુર્ધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ તેણે ધનુષ્ય ઉપાડીને પૂર્ણ એકાગ્રતાથી ઝેરી સાપ સમાન, શરીરને ચીરી નાખનારા બાણો છોડ્યા.
6.76.40
तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम्।
विद्युदैरावतार्चिष्मद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा ॥ ६.७६.४० ॥
તેનું તે ઉત્તમ ધનુષ્ય બાણ સહિત ફરીથી ચમક્યું, વીજળી અને ઐરાવતના તેજથી યુક્ત બીજા ઇન્દ્રધનુષ સમાન.
6.76.41
आकर्णकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा।
तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा ॥ ६.७६.४१ ॥
કાન સુધી ખેંચીને છોડેલા તે સોનાના પીંછાવાળા, પાંખોવાળા બાણથી તેણે ત્યારે દ્વિવિદને પ્રહાર કર્યો.
6.76.42
सहसाभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन्।
निपपात त्रिकूटाभो विह्वलन् प्लवगोत्तमः ॥ ६.७६.४२ ॥
તેના દ્વારા અચાનક ઘવાઈને, પગ ધરતીથી છૂટીને, તરફડતો, ત્રિકૂટ પર્વત સમાન તે શ્રેષ્ઠ વાનર વિહ્વળ થઈને પડી ગયો.
6.76.43
मैन्दस्तु भ्रातरं तत्र भग्नं दृष्ट्वा महाहवे।
अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ ६.७६.४३ ॥
પણ મૈન્દ એ મહાયુદ્ધમાં પોતાના ભાઈને પરાજિત જોઈને એક વિશાળ શિલા ઉપાડીને વેગથી દોડ્યો.
6.76.44
तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः।
बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ॥ ६.७६.४४ ॥
મહાબલી એ એ શિલા રાક્ષસ પર ફેંકી; પણ કુંભે પાંચ તેજસ્વી બાણોથી એ શિલાને વીંધી નાખી.
6.76.45
संधाय चान्यं सुमुखं शरमाशीविषोपमम्।
आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम् ॥ ६.७६.४५ ॥
મહાતેજસ્વી સુમુખે બીજું એક બાણ ચઢાવ્યું, જે ઝેરી સર્પ જેવું હતું, અને દ્વિવિદના મોટા ભાઈની છાતીમાં માર્યું.
6.76.46
स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः।
मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्च्छितः ॥ ६.७६.४६ ॥
એ પ્રહારથી વાનરયૂથપતિ મૈન્દ મર્મસ્થાને ઘાયલ થઈને મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડ્યો.
6.76.47
अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा मथितौ तु महाबलौ।
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ६.७६.४७ ॥
અંગદે પોતાના બે મહાબલી મામાઓને કચડાયેલા જોઈને, ધનુષ્ય ઉગામેલા કુંભ પર વેગથી ધસી ગયો.
6.76.48
तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः।
त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातंगमिव तोमरैः।
सोऽङ्गदं बहुभिर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् ॥ ६.७६.४८ ॥
પોતાના તરફ ધસી આવતા એને કુંભે પાંચ લોખંડી બાણોથી વીંધ્યો; વધુ ત્રણ અને અન્ય તીક્ષ્ણ બાણોથી, હાથીને ભાલાથી વીંધે તેમ; એ પરાક્રમી કુંભે અંગદને ઘણાં બાણોથી વીંધી નાખ્યો.
6.76.49
अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः।
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते ॥ ६.७६.४९ ॥
અકુંઠ ધારવાળા, તીક્ષ્ણ, સુવર્ણ અલંકૃત બાણોથી અંગો વીંધાયા છતાં વાલીપુત્ર અંગદ કંપ્યો નહીં.
6.76.50
शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह।
स प्रचिच्छेद तान् सर्वान् बिभेद च पुनः शिलाः ॥ ६.७६.५० ॥
તેણે તેના માથા પર શિલાઓ અને વૃક્ષોની વર્ષા કરી. અંગદે તે બધાને કાપ્યા અને ફરી શિલાઓને ભાંગી નાખી.
6.76.51
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान्।
आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् ॥ ६.७६.५१ ॥
કુંભકર્ણનો પુત્ર શ્રીમાન કુંભ, વાલીપુત્રે ફેંકેલાં શસ્ત્રોને અને પોતાની તરફ ધસી આવતા વાનરયૂથપતિને જોયો.
6.76.52
भ्रुवौ विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम्।
तस्य सुस्राव रुधिरं पिहिते चास्य लोचने ॥ ६.७६.५२ ॥
બે બાણોથી તેની ભ્રમરોને, હાથીને બે સળગતી મશાલોથી વીંધે તેમ, વીંધી. તેમાંથી રક્ત વહ્યું, અને તેની આંખો બંધ થઈ ગઈ.
6.76.53
अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते।
सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना ॥ ६.७६.५३ ॥
રક્તથી ભીંજાયેલી આંખોને એક હાથથી ઢાંકીને અંગદે પાસેનું એક સાલ વૃક્ષ બીજા હાથથી પકડ્યું.
6.76.54
सम्पीड्योरसि सस्कन्धं करेणाभिनिवेश्य च।
किंचिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथ महारणे ॥ ६.७६.५४ ॥
તેને છાતીએ દબાવીને, ખભા સહિત હાથે મજબૂત પકડીને, થોડો નમીને, મહાયુદ્ધમાં અંગદે તેને ઉખેડી નાખ્યો.
6.76.55
तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम्।
समुत्सृजत वेगेन मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ६.७६.५५ ॥
ઇન્દ્રધ્વજ જેવું અને મંદર પર્વત જેવું તે વૃક્ષ બધા રાક્ષસો જોતા રહ્યા ત્યારે તેણે વેગથી ફેંક્યું.
6.76.56
स चिच्छेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः।
अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं स पपात मुमोह च ॥ ६.७६.५६ ॥
તેણે તીક્ષ્ણ, શરીર વીંધતાં સાત બાણોથી તે વૃક્ષ કાપી નાખ્યું. અંગદ વારંવાર પીડાયો અને પડીને બેભાન થઈ ગયો.
6.76.57
अङ्गदं पतितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे।
दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन् ॥ ६.७६.५७ ॥
અંગદને પડેલો અને સાગરમાં ડૂબતો હોય તેમ થાકેલો જોઈ શ્રેષ્ઠ વાનરોએ અજેય રાઘવને જાણ કરી.
6.76.58
रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे।
व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ॥ ६.७६.५८ ॥
મહાયુદ્ધમાં વાલીપુત્ર અંગદ પીડાયો છે એ સાંભળી રામે જાંબવાન વગેરે શ્રેષ્ઠ વાનરોને આદેશ આપ્યો.
6.76.59
ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम्।
अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ६.७६.५९ ॥
રામનો આદેશ સાંભળી વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ વીરો અત્યંત ક્રોધે ભરાઈ ધનુષ ઉગામેલા કુંભ પર ધસી ગયા.
6.76.60
ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः।
रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः ॥ ६.७६.६० ॥
ત્યારે વૃક્ષો અને શિલાઓ હાથમાં લઈ, ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા વાનર-વૃષભો અંગદને બચાવવાની ઇચ્છાથી ધસી ગયા.
6.76.61
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः।
कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ॥ ६.७६.६१ ॥
જામ્બવાન, સુષેણ અને વેગદર્શી નામનો વાનર પણ ક્રોધે ભરાઈને કુંભકર્ણના વીર પુત્ર પર એકસાથે ધસ્યા.
6.76.62
समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान् महाबलान्।
आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ॥ ६.७६.६२ ॥
તે મહાબલી વાનરરાજોને પોતાની તરફ ધસતા જોઈને તેણે બાણોની વર્ષાથી તેમને ઢાંકી દીધા, જેમ પર્વત જળાશયને ઢાંકી દે છે.
6.76.63
तस्य बाणपथं प्राप्य न शेकुरपि वीक्षितुम्।
वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः ॥ ६.७६.६३ ॥
તેના બાણોના માર્ગમાં આવીને તે મહાત્મા વાનરરાજો તેને જોઈ પણ શક્યા નહીં, જેમ મહાસાગર પોતાના કિનારાને જોઈ શકતો નથી.
6.76.64
तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान्।
अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ॥ ६.७६.६४ ॥
બાણોની વર્ષાથી પીડાયેલા તે વાનરસમૂહોને જોઈને વાનરરાજે પોતાના ભત્રીજા અંગદને પોતાની પાછળ રાખ્યો.
6.76.65
अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णात्मजं रणे।
शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी ॥ ६.७६.६५ ॥
યુદ્ધમાં સુગ્રીવ કુંભકર્ણના પુત્ર પર ધસી ગયો; જેમ પર્વતના ઢાળ પર ફરતા હાથી પર વેગવાન સિંહ ઝપટ મારે છે.
6.76.66
उत्पाट्य च महावृक्षानश्वकर्णादिकान् बहून्।
अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप स महाकपिः ॥ ६.७६.६६ ॥
તે મહાકપિએ અશ્વકર્ણ વગેરે અનેક મોટા વૃક્ષો ઉખેડીને તથા બીજા વિવિધ વૃક્ષો પણ ફેંક્યા.
6.76.67
तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम्।
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः ॥ ६.७६.६७ ॥
આકાશને ઢાંકી દેતી, અટકાવવી મુશ્કેલ એવી તે વૃક્ષવર્ષાને કુંભકર્ણના તેજસ્વી પુત્રે પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખી.
6.76.68
अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः।
आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः।
द्रुमवर्षं तु तद् भिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् ॥ ६.७६.६८ ॥
કુંભના તીવ્ર, અચૂક, તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંધાયેલા તે વૃક્ષો ભયંકર શતઘ્નીઓ જેવા ચમક્યા; વૃક્ષવર્ષા ભાંગી ગયેલી જોઈને પરાક્રમી કુંભ.
6.76.69
वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे।
स विध्यमानः सहसा सहमानस्तु ताञ्छरान् ॥ ६.७६.६९ ॥
વાનરોના અધિપતિ, તેજસ્વી અને મહાસત્ત્વશાળી તે વ્યથિત ન થયા; અચાનક બાણોથી વીંધાતા છતાં તે બાણો સહન કરતા રહ્યા.
6.76.70
कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम्।
अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ६.७६.७० ॥
કુંભનું ધનુષ્ય ઝૂંટવીને, ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવું ચમકતું એ તોડી નાખ્યું; પછી તરત કૂદીને અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને.
6.76.71
अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम्।
निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तदद्भुतम् ॥ ६.७६.७१ ॥
ક્રોધે ભરાઈને, તૂટેલા દાંતવાળા હાથીની જેમ કુંભને તેમણે કહ્યું; "નિકુંભના મોટા ભાઈ, તારો બાણવેગ અદ્ભુત છે."
6.76.72
संनतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा।
प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम ॥ ६.७६.७२ ॥
તારી નમ્રતા અને પ્રભાવ, અથવા રાવણનો પ્રભાવ — પ્રહ્લાદ, બલિ, વૃત્રહંતા (ઇન્દ્ર), કુબેર અને વરુણ સમાન.
6.76.73
एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवत्तरम्।
त्वामेवैकं महाबाहुं शूलहस्तमरिंदमम् ॥ ६.७६.७३ ॥
તું એકલો તારા બળવાન પિતા પછી જન્મ્યો છે. હે મહાબાહુ, હાથમાં ત્રિશૂળ ધરનાર શત્રુદમન તું જ છે.
6.76.74
त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः।
विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्य च ॥ ६.७६.७४ ॥
જિતેન્દ્રિયને માનસિક પીડાઓ ન ઓળંગી શકે તેમ દેવો પણ તને ઓળંગી શકતા નથી. હે મહાબુદ્ધિ, પરાક્રમ બતાવ અને મારાં કર્મો પણ જો.
6.76.75
वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान्।
कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ॥ ६.७६.७५ ॥
વરદાનને કારણે તારો કાકા દેવ-દાનવોને સહન કરે છે; કુંભકર્ણ તો પોતાના વીર્યથી સુર-અસુરોને પણ સહન કરે છે.
6.76.76
धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च।
त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठोऽसि बलवीर्यतः ॥ ६.७६.७६ ॥
ધનુષ્યમાં તું ઇન્દ્રજિત સમાન છે; પરાક્રમમાં રાવણ સમાન. આજે તારા બળ અને વીર્યથી જગતમાં રાક્ષસોમાં તું શ્રેષ્ઠ છે.
6.76.77
महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम्।
अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव ॥ ६.७६.७७ ॥
આજે યુદ્ધમાં મારી સાથે તારો આ મહાન અને અદ્ભુત સંઘર્ષ થાય; શક્ર અને શંબરના યુદ્ધની જેમ સર્વ પ્રાણીઓ તે જુએ.
6.76.78
कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम्।
पतिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः ॥ ६.७६.७८ ॥
તેં અપ્રતિમ કર્મ કર્યું છે અને અસ્ત્રકૌશલ બતાવ્યું છે; ભયંકર પરાક્રમી આ હરિવીરો તારા દ્વારા પડ્યા છે.
6.76.79
उपालम्भभयाच्चैव नासि वीर मया हतः।
कृतकर्मपरिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥ ६.७६.७९ ॥
હે વીર, નિંદાના ભયથી જ મેં તને અત્યાર સુધી માર્યો નથી. તારા કર્મોથી થાકેલો છે; વિશ્રામ કરી મારું બળ જો.
6.76.80
तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः।
अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥ ६.७६.८० ॥
સુગ્રીવના તે અપમાનજનક વચનથી ઉશ્કેરાયેલો તે, ઘીની આહુતિથી અગ્નિ જેમ પ્રજ્વલે તેમ તેનું તેજ વધ્યું.
6.76.81
ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा।
गजाविवातीतमदौ निःश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः ॥ ६.७६.८१ ॥
ત્યારે કુંભે સુગ્રીવને બંને બાહુઓથી પકડ્યો; મદ ઊતરી ગયેલા બે હાથીઓ વારંવાર નિસાસા નાખતાં એકબીજા સાથે ગૂંથાઈ જાય તેમ.
6.76.82
अन्योन्यगात्रग्रथितौ घर्षन्तावितरेतरम्।
सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात् ॥ ६.७६.८२ ॥
એકબીજાના અંગોમાં ગૂંથાયેલા, પરસ્પર ઘસાતા, પરિશ્રમથી મુખમાંથી ધુમાડા સાથે જ્વાળા ફેંકતા.
6.76.83
तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही।
व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः ॥ ६.७६.८३ ॥
તેમના પગના પ્રહારથી પૃથ્વી ધસી ગઈ, અને વરુણનું ધામ સમુદ્ર તરંગો ઘૂમાવતો ક્ષુબ્ધ થયો.
6.76.84
ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि।
पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम् ॥ ६.७६.८४ ॥
પછી સુગ્રીવે કુંભને ઊંચકીને ખારા જળમાં વેગથી ફેંક્યો, સમુદ્રનો તળિયો દેખાડતો.
6.76.85
ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः।
विन्ध्यमन्दरसंकाशो विससर्प समन्ततः ॥ ६.७६.८५ ॥
ત્યારે કુંભ પડવાથી જળરાશિ ઊછળી; વિંધ્ય અને મંદર પર્વતો જેવી તે ચારેબાજુ ફેલાઈ ગઈ.
6.76.86
ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपात्य च।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ ६.७६.८६ ॥
ત્યારે ક્રોધે ભરાયેલા કુંભે કૂદીને સુગ્રીવને પાડી દીધો અને વજ્ર જેવી મુઠ્ઠીથી તેની છાતી પર પ્રહાર કર્યો.
6.76.87
तस्य वर्म च पुस्फोट संजज्ञे चापि शोणितम्।
तस्य मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ॥ ६.७६.८७ ॥
તેનું બખ્તર ફાટ્યું, લોહી વહ્યું; તેની મહાવેગી મુઠ્ઠીએ પણ હાડકાના વિસ્તાર પર પ્રતિપ્રહાર કર્યો.
6.76.88
तस्य वेगेन तत्रासीत् तेजः प्रज्वलितं महत्।
वज्रनिष्पेषसंजाता ज्वाला मेरोर्यथा गिरेः ॥ ६.७६.८८ ॥
તેના વેગથી ત્યાં એક મહાન પ્રજ્વલિત તેજ પ્રગટ્યું; વજ્ર ચૂરા થવાથી ઉઠેલી જ્વાળા મેરુ પર્વત જેવી હતી.
6.76.89
स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः।
मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ ६.७६.८९ ॥
ત્યાં તેના દ્વારા આઘાત પામેલા વાનરશ્રેષ્ઠ, મહાબલી સુગ્રીવે વજ્ર જેવી પોતાની મુઠ્ઠી પાછી ખેંચી લીધી.
6.76.90
अर्चिःसहस्रविकचरविमण्डलवर्चसम्।
स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥ ६.७६.९० ॥
હજાર કિરણોથી ખીલેલા સૂર્યમંડળ સમાન તેજસ્વી મુઠ્ઠી તે પરાક્રમીએ કુંભની છાતી પર ઉતારી.
6.76.91
स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशपीडितः।
निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः ॥ ६.७६.९१ ॥
એ પ્રહારથી અત્યંત પીડિત અને વિહ્વળ થયેલો કુંભ, જ્વાળા બુઝાયેલા અગ્નિની જેમ ત્યારે પડી ગયો.
6.76.92
मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः।
लोहिताङ्ग इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर्यदृच्छया ॥ ६.७६.९२ ॥
એ મુક્કાના પ્રહારથી ઘાયલ થયેલો એ રાક્ષસ તરત પડી ગયો; આકાશમાંથી લાલ શરીર અને તેજસ્વી કિરણોવાળો ગ્રહ સહજ રીતે પડે તેમ.
6.76.93
कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना।
बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः ॥ ६.७६.९३ ॥
મુક્કાથી છાતી પર તૂટી પડતા કુંભનું રૂપ, રુદ્રના પ્રહારથી પીડિત ગોપતિ (વૃષભ)ના રૂપ જેવું દેખાયું.
6.76.94
तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण
प्लवंगमानामृषभेण युद्धे।
मही सशैला सवना चचाल
भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ॥ ६.७६.९४ ॥
યુદ્ધમાં વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ, ભયંકર પરાક્રમી (હનુમાન)એ તેને મારી નાખ્યો ત્યારે પર્વતો અને વનો સહિત પૃથ્વી ધ્રૂજી ઊઠી; રાક્ષસોમાં અતિશય ભય પ્રવેશ્યો.