वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.76
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.76.1
प्रवृत्ते संकुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये।
अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः ॥ ६.७६.१ ॥
त्या भयंकर आणि गोंधळलेल्या युद्धात, वीरांचा संहार होत असताना, युद्धोत्सुक अंगद वीर कंपनाच्या समोर आला.
6.76.2
आहूय सोऽङ्गदं कोपात् ताडयामास वेगितः।
गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥ ६.७६.२ ॥
रागाने अंगदाला हाक मारून, वेगाने कंपनाने गदेने त्याला प्रहार केला; आधी जोरदार प्रहार बसून तोच डळमळला.
6.76.3
स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः।
अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ॥ ६.७६.३ ॥
शुद्धी परत मिळवून त्या तेजस्वीने पर्वताचे एक शिखर फेकले; प्रहाराने पीडित झालेला कंपन जमिनीवर कोसळला.
6.76.4
ततस्तु कम्पनं दृष्ट्वा शोणिताक्षो हतं रणे।
रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रं तत्राङ्गदमभीतवत् ॥ ६.७६.४ ॥
तेव्हा युद्धात कंपन मारला गेलेला पाहून शोणिताक्ष रथातून निर्भयपणे त्वरेने अंगदाच्या दिशेने धावला.
6.76.5
सोऽङ्गदं निशितैर्बाणैस्तदा विव्याध वेगितः।
शरीरदारणैस्तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः ॥ ६.७६.५ ॥
तेव्हा त्याने वेगाने अंगदाला तीक्ष्ण बाणांनी भेदले; ते शरीर फाडणारे, धारदार आणि कालाग्नीसारख्या रूपाचे होते.
6.76.6
क्षुरक्षुरप्रनाराचैर्वत्सदन्तैः शिलीमुखैः।
कर्णिशल्यविपाठैश्च बहुभिर्निशितैः शरैः ॥ ६.७६.६ ॥
क्षुर, क्षुरप्र, नाराच, वत्सदंत, शिलीमुख, कर्णी, शल्य आणि विपाठ अशा अनेक तीक्ष्ण बाणांनी (तो त्याला भेदत राहिला).
6.76.7
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रः प्रतापवान्।
धनुरुग्रं रथं बाणान् ममर्द तरसा बली ॥ ६.७६.७ ॥
सर्वांगाला बाणांनी विद्ध झालेल्या अंगदाने, वालीचा पराक्रमी पुत्र, बलवान होऊन त्या भयंकर धनुष्य, रथ आणि बाण वेगाने चुरडून टाकले.
6.76.8
शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे।
उत्पपात तदा क्रुद्धो वेगवानविचारयन् ॥ ६.७६.८ ॥
तेव्हा शोणिताक्षाने तत्काळ तलवार आणि ढाल हाती घेतली; क्रोधाने, वेगाने, विचार न करता तो उसळला.
6.76.9
तं क्षिप्रतरमाप्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली।
करेण तस्य तं खड्गं समाच्छिद्य ननाद च ॥ ६.७६.९ ॥
बलवान अंगदाने अतिशय वेगाने त्याच्यावर झेप घेतली, त्याला धरले, हाताने त्याची तलवार पूर्णपणे छाटून गर्जना केली.
6.76.10
तस्यांसफलके खड्गं निजघान ततोऽङ्गदः।
यज्ञोपवीतवच्चैनं चिच्छेद कपिकुञ्जरः ॥ ६.७६.१० ॥
मग अंगदाने त्याच्या खांद्याच्या ढालीवर तलवारीने प्रहार केला; वानरांमधील श्रेष्ठ अंगदाने त्याला यज्ञोपवीतासारखे छाटून टाकले.
6.76.11
तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनः पुनः।
वालिपुत्रोऽभिदुद्राव रणशीर्षे परानरीन् ॥ ६.७६.११ ॥
ते मोठे खड्ग हाती घेऊन, वारंवार गर्जना करीत वालीचा पुत्र रणांगणाच्या अग्रभागी शत्रूंवर तुटून पडला.
6.76.12
प्रजङ्घसहितो वीरो यूपाक्षस्तु ततो बली।
रथेनाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ॥ ६.७६.१२ ॥
मग प्रजंघासह वीर आणि बलवान यूपाक्ष क्रोधाने रथात बसून महाबलवान वालीपुत्राकडे चालून गेला.
6.76.13
आयसीं तु गदां गृह्य स वीरः कनकाङ्गदः।
शोणिताक्षः समाश्वस्य तमेवानुपपात ह ॥ ६.७६.१३ ॥
सोन्याचे बाजूबंद धारण केलेला तो वीर शोणिताक्ष लोखंडी गदा घेऊन, सावरून त्याच्याकडेच झेपावला.
6.76.14
प्रजङ्घस्तु महावीरो यूपाक्षसहितो बली।
गदयाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ॥ ६.७६.१४ ॥
महावीर प्रजंघ यूपाक्षासह बलवान होऊन, क्रोधाने गदा घेऊन वालिपुत्र महाबलाकडे धावला.
6.76.15
तयोर्मध्ये कपिश्रेष्ठः शोणिताक्षप्रजङ्घयोः।
विशाखयोर्मध्यगतः पूर्णचन्द्र इवाबभौ ॥ ६.७६.१५ ॥
शोणिताक्ष आणि प्रजंघ यांच्यामध्ये असलेला कपिश्रेष्ठ दोन विशाखा नक्षत्रांच्या मध्ये असलेल्या पूर्ण चंद्राप्रमाणे शोभला.
6.76.16
अङ्गदं परिरक्षन्तौ मैन्दो द्विविद एव च।
तस्य तस्थतुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया ॥ ६.७६.१६ ॥
अंगदाचे रक्षण करीत मैंद आणि द्विविद हेही त्याच्या जवळ, एकमेकांना पाहण्याच्या इच्छेने उभे राहिले.
6.76.17
अभिपेतुर्महाकायाः प्रतियत्ता महाबलाः।
राक्षसा वानरान् रोषादसिबाणगदाधराः ॥ ६.७६.१७ ॥
महाकाय महाबली राक्षस सिद्ध होऊन, क्रोधाने तलवार, बाण, गदा धारण करून वानरांवर तुटून पडले.
6.76.18
त्रयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभी राक्षसपुंगवैः।
संसक्तानां महद् युद्धमभवद् रोमहर्षणम् ॥ ६.७६.१८ ॥
तीन वानरेंद्र आणि तीन श्रेष्ठ राक्षस यांच्यात गुंतलेले महायुद्ध सुरू झाले, जे अंगावर काटा आणणारे होते.
6.76.19
ते तु वृक्षान् समादाय सम्प्रचिक्षिपुराहवे।
खड्गेन प्रतिचिक्षेप तान् प्रजङ्घो महाबलः ॥ ६.७६.१९ ॥
त्यांनी झाडे उपटून युद्धात त्यांच्यावर फेकली; पण महाबली प्रजंघाने खड्गाने ती परत फेकली.
6.76.20
रथानश्वान् द्रुमाञ्छैलान् प्रतिचिक्षिपुराहवे।
शरौघैः प्रतिचिच्छेद तान् यूपाक्षो महाबलः ॥ ६.७६.२० ॥
त्यांनी युद्धात रथ, घोडे, झाडे आणि पर्वत त्यांच्यावर फेकले; पण महाबली यूपाक्षाने बाणांच्या वर्षावाने ते तोडून टाकले.
6.76.21
सृष्टान् द्विविदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्यवान्।
बभञ्ज गदया मध्ये शोणिताक्षः प्रतापवान् ॥ ६.७६.२१ ॥
द्विविद आणि मैंद यांनी फेकलेली झाडे उपटून, पराक्रमी शोणिताक्षाने गदेने ती मधून मोडली.
6.76.22
उद्यम्य विपुलं खड्गं परमर्मविदारणम्।
प्रजङ्घो वालिपुत्राय अभिदुद्राव वेगितः ॥ ६.७६.२२ ॥
शत्रूंच्या मर्मस्थानांना छेदणारी विशाल तलवार उगारून प्रजंघ वेगाने वालिपुत्राकडे धावला.
6.76.23
तमभ्याशगतं दृष्ट्वा वानरेन्द्रो महाबलः।
आजघानाश्वकर्णेन द्रुमेणातिबलस्तदा ॥ ६.७६.२३ ॥
त्याला जवळ येताना पाहून महाबली वानरराजाने तेव्हा अश्वकर्ण वृक्षाने त्याच्यावर प्रहार केला.
6.76.24
बाहुं चास्य सनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना।
वालिपुत्रस्य घातेन स पपात क्षितावसिः ॥ ६.७६.२४ ॥
त्याने त्याच्या तलवारधारी हातावर मुठीने प्रहार केला; वालिपुत्राच्या आघाताने तलवार जमिनीवर पडली.
6.76.25
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ खड्गं मुसलसंनिभम्।
मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ ६.७६.२५ ॥
जमिनीवर पडलेली, मुसळासारखी ती तलवार पाहून महाबलाने वज्रासारखी आपली मूठ मागे घेतली.
6.76.26
स ललाटे महावीर्यमङ्गदं वानरर्षभम्।
आजघान महातेजाः स मुहूर्तं चचाल ह ॥ ६.७६.२६ ॥
त्या महातेजस्वी वीराने महापराक्रमी वानरश्रेष्ठ अंगदाच्या कपाळावर प्रहार केला; तो क्षणभर डळमळला.
6.76.27
स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी वालिपुत्रः प्रतापवान्।
प्रजङ्घस्य शिरः कायात् पातयामास मुष्टिना ॥ ६.७६.२७ ॥
शुद्धी परत मिळवून तेजस्वी, प्रतापी वालीपुत्राने मुठीने प्रजंघाचे मस्तक धडावरून पाडले.
6.76.28
स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षः पितृव्ये निहते रणे।
अवरुह्य रथात् क्षिप्रं क्षीणेषुः खड्गमाददे ॥ ६.७६.२८ ॥
रणात काका मारले गेल्याने अश्रूंनी डोळे भरलेला यूपाक्ष, बाण संपल्यामुळे, त्वरेने रथातून उतरून तलवार हाती घेतली.
6.76.29
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य यूपाक्षं द्विविदस्त्वरन्।
आजघानोरसि क्रुद्धो जग्राह च बलाद् बली ॥ ६.७६.२९ ॥
त्याला धावून येताना पाहून द्विविद त्वरेने यूपाक्षाकडे गेला, क्रोधाने त्याच्या छातीवर प्रहार केला आणि बळाने त्याला पकडले.
6.76.30
गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलः।
आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदं ततः ॥ ६.७६.३० ॥
भावाला पकडलेले पाहून महाबली, महातेजस्वी शोणिताक्षाने तेव्हा द्विविदाच्या छातीवर प्रहार केला.
6.76.31
स ततोऽभिहतस्तेन चचाल च महाबलः।
उद्यतां च पुनस्तस्य जहार द्विविदो गदाम् ॥ ६.७६.३१ ॥
त्याच्या प्रहाराने घायाळ होऊन तो महाबली डळमळला; मग द्विविदाने त्याची उगारलेली गदा पुन्हा हिसकावून घेतली.
6.76.32
एतस्मिन्नन्तरे मैन्दो द्विविदाभ्याशमागमत्।
यूपाक्षं ताडयामास तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ६.७६.३२ ॥
इतक्यात मैंद द्विविदाजवळ आला आणि पराक्रमी मैंदाने तळहाताने यूपाक्षाच्या छातीवर प्रहार केला।
6.76.33
तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवंगाभ्यां तरस्विनौ।
चक्रतुः समरे तीव्रमाकर्षोत्पाटनं भृशम् ॥ ६.७६.३३ ॥
त्या दोन्ही वानरांनी युद्धात शोणिताक्ष आणि यूपाक्ष यांना ओढून उखडण्याचा अतिशय तीव्र संघर्ष केला.
6.76.34
द्विविदः शोणिताक्षं तु विददार नखैर्मुखे।
निष्पिपेष स वीर्येण क्षितावाविध्य वीर्यवान् ॥ ६.७६.३४ ॥
द्विविदाने शोणिताक्षाचे तोंड नखांनी फाडले; त्या पराक्रमी वानराने त्याला फेकून जमिनीवर जोरात चिरडले.
6.76.35
यूपाक्षमभिसंक्रुद्धो मैन्दो वानरपुङ्गवः।
पीडयामास बाहुभ्यां पपात स हतः क्षितौ ॥ ६.७६.३५ ॥
अत्यंत संतापलेल्या वानरश्रेष्ठ मैंदाने यूपाक्षाला दोन्ही बाहूंनी दाबले; तो मारला जाऊन जमिनीवर कोसळला.
6.76.36
हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तथा।
जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णात्मजो यतः ॥ ६.७६.३६ ॥
वीर मारले गेल्यामुळे व्यथित झालेले राक्षसराजाचे सैन्य कुंभकर्णाच्या पुत्राकडे, जिथे तो होता तिकडे वळले.
6.76.37
आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम्।
अथोत्कृष्टं महावीर्यैर्लब्धलक्षैः प्लवंगमैः ॥ ६.७६.३७ ॥
वेगाने पुढे येणाऱ्या त्या सेनेला कुंभाने थोपवले. तेव्हा महापराक्रमी, लक्ष्यवेधी वानरांनी धनुष्य ओढून (बाण सोडले).
6.76.38
निपातितमहावीरां दृष्ट्वा रक्षश्चमूं तदा।
कुम्भः प्रचक्रे तेजस्वी रणे कर्म सुदुष्करम् ॥ ६.७६.३८ ॥
राक्षससेनेतील महावीर पडलेले पाहून तेजस्वी कुंभाने युद्धात अत्यंत दुष्कर कर्म केले.
6.76.39
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः।
मुमोचाशीविषप्रख्याञ्छरान् देहविदारणान् ॥ ६.७६.३९ ॥
धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याने धनुष्य घेऊन पूर्ण एकाग्रतेने विषारी सर्पांसारखे, शरीर फाडणारे बाण सोडले.
6.76.40
तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम्।
विद्युदैरावतार्चिष्मद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा ॥ ६.७६.४० ॥
त्याचे ते उत्तम धनुष्य बाणासह पुन्हा चमकले, विद्युत आणि ऐरावताच्या तेजाने युक्त दुसऱ्या इंद्रधनुष्यासारखे.
6.76.41
आकर्णकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा।
तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा ॥ ६.७६.४१ ॥
कानापर्यंत ओढून सोडलेल्या त्या सोन्याच्या पंखांच्या, पिसांच्या बाणाने त्याने तेव्हा द्विविदाला घायाळ केले.
6.76.42
सहसाभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन्।
निपपात त्रिकूटाभो विह्वलन् प्लवगोत्तमः ॥ ६.७६.४२ ॥
त्याच्याकडून अचानक घायाळ होऊन, पाय जमिनीपासून सुटून, तडफडत, त्रिकूट पर्वतासारखा तो श्रेष्ठ वानर व्याकुळ होऊन पडला.
6.76.43
मैन्दस्तु भ्रातरं तत्र भग्नं दृष्ट्वा महाहवे।
अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ ६.७६.४३ ॥
पण मैंद महायुद्धात आपल्या भावाला पराभूत झालेले पाहून एक मोठा दगड उचलून वेगाने धावला.
6.76.44
तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः।
बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ॥ ६.७६.४४ ॥
महाबली त्याने तो दगड राक्षसावर फेकला; पण कुंभाने पाच तेजस्वी बाणांनी तो दगड भेदला.
6.76.45
संधाय चान्यं सुमुखं शरमाशीविषोपमम्।
आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम् ॥ ६.७६.४५ ॥
महातेजस्वी सुमुखाने दुसरा बाण लावला, जो विषारी सर्पासारखा होता, आणि तो द्विविदाच्या थोरल्या भावाच्या छातीवर मारला.
6.76.46
स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः।
मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्च्छितः ॥ ६.७६.४६ ॥
त्या प्रहाराने वानरयूथपती मैंद मर्मस्थानी घायाळ होऊन मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळला.
6.76.47
अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा मथितौ तु महाबलौ।
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ६.७६.४७ ॥
अंगदाने आपल्या दोन्ही महाबली मामांना चिरडलेले पाहिले, आणि धनुष्य उगारलेल्या कुंभावर वेगाने धावला.
6.76.48
तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः।
त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातंगमिव तोमरैः।
सोऽङ्गदं बहुभिर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् ॥ ६.७६.४८ ॥
त्याच्यावर धावून येणाऱ्या अंगदाला कुंभाने पाच लोखंडी बाणांनी भेदले; आणखी तीन आणि इतर तीक्ष्ण बाणांनी, हत्तीला भाल्यांनी टोचावे तसे; त्या पराक्रमी कुंभाने अंगदाला अनेक बाणांनी भेदले.
6.76.49
अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः।
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते ॥ ६.७६.४९ ॥
बोथट न झालेल्या, तीक्ष्ण, सोन्याने अलंकृत बाणांनी अंग विद्ध झालेला असूनही वालीपुत्र अंगद कंपित झाला नाही.
6.76.50
शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह।
स प्रचिच्छेद तान् सर्वान् बिभेद च पुनः शिलाः ॥ ६.७६.५० ॥
त्याने त्याच्या डोक्यावर शिला आणि वृक्षांचा वर्षाव केला. अंगदाने ते सर्व छेदले आणि पुन्हा शिला फोडल्या.
6.76.51
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान्।
आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् ॥ ६.७६.५१ ॥
कुंभकर्णाचा पुत्र श्रीमान कुंभ, वालीपुत्राने फेकलेले आणि आपल्या दिशेने धावत येणारा वानरयूथपती पाहत होता.
6.76.52
भ्रुवौ विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम्।
तस्य सुस्राव रुधिरं पिहिते चास्य लोचने ॥ ६.७६.५२ ॥
दोन बाणांनी त्याच्या भुवयांना, जसे दोन पेटत्या मशाली हत्तीला, भोसकले. त्याच्यातून रक्त वाहू लागले, आणि त्याचे डोळे मिटले.
6.76.53
अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते।
सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना ॥ ६.७६.५३ ॥
रक्ताने भिजलेले डोळे एका हाताने झाकून अंगदाने जवळचा एक साल वृक्ष दुसऱ्या हाताने धरला.
6.76.54
सम्पीड्योरसि सस्कन्धं करेणाभिनिवेश्य च।
किंचिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथ महारणे ॥ ६.७६.५४ ॥
त्याला छातीशी दाबून, खांद्यासह हाताने घट्ट धरून, थोडा वाकून, महायुद्धात अंगदाने त्याला उखडून टाकले.
6.76.55
तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम्।
समुत्सृजत वेगेन मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ६.७६.५५ ॥
इंद्रध्वजासारखा आणि मंदर पर्वतासारखा तो वृक्ष सर्व राक्षस पाहत असतानाच त्याने वेगाने फेकला.
6.76.56
स चिच्छेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः।
अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं स पपात मुमोह च ॥ ६.७६.५६ ॥
त्याने तीक्ष्ण, शरीर भेदणाऱ्या सात बाणांनी तो वृक्ष तोडला. अंगद वारंवार व्यथित होऊन खाली पडून मूर्च्छित झाला.
6.76.57
अङ्गदं पतितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे।
दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन् ॥ ६.७६.५७ ॥
अंगद पडलेला आणि समुद्रात बुडणाऱ्यासारखा खचलेला पाहून श्रेष्ठ वानरांनी अजेय राघवाला कळवले.
6.76.58
रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे।
व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ॥ ६.७६.५८ ॥
महायुद्धात वालीपुत्र अंगद व्यथित झाला हे ऐकून राम जांबवानादी प्रमुख श्रेष्ठ वानरांना आज्ञा देता झाला.
6.76.59
ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम्।
अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ६.७६.५९ ॥
रामाची आज्ञा ऐकून वानरश्रेष्ठ अत्यंत संतप्त होऊन धनुष्य उगारलेल्या कुंभावर तुटून पडले.
6.76.60
ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः।
रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः ॥ ६.७६.६० ॥
मग्न वृक्ष आणि शिळा हातात घेऊन, क्रोधाने लालबुंद डोळ्यांचे वानरश्रेष्ठ अंगदाचे रक्षण करण्याच्या इच्छेने त्याच्यावर धावून गेले.
6.76.61
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः।
कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ॥ ६.७६.६१ ॥
जाम्बवान, सुषेण आणि वेगदर्शी नावाचा वानर हेही क्रुद्ध होऊन कुंभकर्णाच्या वीर पुत्रावर एकत्र धावले.
6.76.62
समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान् महाबलान्।
आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ॥ ६.७६.६२ ॥
ते महाबली वानरश्रेष्ठ आपल्याकडे धावत येत आहेत हे पाहून त्याने बाणांच्या वर्षावाने त्यांना झाकून टाकले, जसा पर्वत सरोवराला झाकतो.
6.76.63
तस्य बाणपथं प्राप्य न शेकुरपि वीक्षितुम्।
वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः ॥ ६.७६.६३ ॥
त्याच्या बाणांच्या टप्प्यात आल्यावर ते महात्मे वानरश्रेष्ठ त्याच्याकडे पाहूही शकले नाहीत, जसा महासागर आपल्या किनाऱ्याकडे पाहू शकत नाही.
6.76.64
तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान्।
अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ॥ ६.७६.६४ ॥
बाणांच्या वर्षावाने पीडित झालेले ते वानरसमूह पाहून वानरराजाने आपला पुतण्या अंगदाला आपल्या मागे उभे केले.
6.76.65
अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णात्मजं रणे।
शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी ॥ ६.७६.६५ ॥
युद्धात सुग्रीव कुंभकर्णाच्या पुत्रावर धावून गेला; जसा वेगवान सिंह पर्वतउतारावर फिरणाऱ्या हत्तीवर झेपावतो.
6.76.66
उत्पाट्य च महावृक्षानश्वकर्णादिकान् बहून्।
अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप स महाकपिः ॥ ६.७६.६६ ॥
त्या महाकपीने अश्वकर्ण इत्यादी अनेक मोठे वृक्ष उपटून आणि इतर विविध वृक्षही फेकले.
6.76.67
तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम्।
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः ॥ ६.७६.६७ ॥
आकाश झाकून टाकणारा, थोपविण्यास कठीण असा तो वृक्षवर्षाव कुंभकर्णाच्या तेजस्वी पुत्राने आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी छेदून टाकला.
6.76.68
अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः।
आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः।
द्रुमवर्षं तु तद् भिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् ॥ ६.७६.६८ ॥
कुंभाच्या तीव्र, अचूक, तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध झालेले ते वृक्ष भयंकर शतघ्नींसारखे चमकले; वृक्षवर्षाव छिन्नभिन्न झालेला पाहून पराक्रमी कुंभ.
6.76.69
वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे।
स विध्यमानः सहसा सहमानस्तु ताञ्छरान् ॥ ६.७६.६९ ॥
वानरांचा अधिपती तो तेजस्वी, महासत्त्वशाली व्यथित झाला नाही; अचानक बाणांनी विद्ध होत असतानाही तो ते बाण सहन करत राहिला.
6.76.70
कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम्।
अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ६.७६.७० ॥
कुंभाचे धनुष्य हिसकावून, इंद्रधनुष्यासारखे चमकणारे ते धनुष्य त्याने मोडले; मग लगेच उडी मारून अत्यंत दुष्कर कर्म करून.
6.76.71
अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम्।
निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तदद्भुतम् ॥ ६.७६.७१ ॥
संतापून, तुटलेल्या सुळ्यांच्या हत्तीप्रमाणे कुंभाला तो म्हणाला; "निकुंभाच्या थोरल्या भावा, तुझा तो बाणवेग अद्भुत आहे."
6.76.72
संनतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा।
प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम ॥ ६.७६.७२ ॥
तुझी नम्रता आणि प्रभाव, किंवा रावणाचा प्रभाव — प्रह्लाद, बली, वृत्रहन्ता (इंद्र), कुबेर आणि वरुण यांच्याप्रमाणे.
6.76.73
एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवत्तरम्।
त्वामेवैकं महाबाहुं शूलहस्तमरिंदमम् ॥ ६.७६.७३ ॥
तूच एकटा तुझ्या बलवान पित्यानंतर जन्मलास. हे महाबाहो, हातात त्रिशूल धरणारा शत्रुदमन तूच आहेस.
6.76.74
त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः।
विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्य च ॥ ६.७६.७४ ॥
जितेंद्रियाला मानसिक व्यथा जशा ओलांडत नाहीत, तसे देवही तुला ओलांडणार नाहीत. हे महाबुद्धे, पराक्रम दाखव आणि माझी कर्मेही पाहा.
6.76.75
वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान्।
कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ॥ ६.७६.७५ ॥
वरदानामुळे तुझा काका देव-दानवांना सहन करतो; कुंभकर्ण तर आपल्या वीर्याने सुर-असुरांनाही सहन करतो.
6.76.76
धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च।
त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठोऽसि बलवीर्यतः ॥ ६.७६.७६ ॥
धनुर्विद्येत तू इंद्रजिताच्या बरोबरीचा आहेस; प्रतापात रावणाच्या बरोबरीचा. आज तुझ्या बल आणि वीर्यामुळे जगात राक्षसांमध्ये तू श्रेष्ठ आहेस.
6.76.77
महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम्।
अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव ॥ ६.७६.७७ ॥
आज युद्धात माझ्याशी तुझा हा महान आणि अद्भुत संघर्ष होवो; शक्र आणि शंबर यांच्यासारखा सर्व प्राणी तो पाहोत.
6.76.78
कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम्।
पतिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः ॥ ६.७६.७८ ॥
तू अप्रतिम कर्म केलेस आणि अस्त्रकौशल्य दाखवलेस; भयंकर पराक्रमी हे वानरवीर तुझ्याकडून पडले आहेत.
6.76.79
उपालम्भभयाच्चैव नासि वीर मया हतः।
कृतकर्मपरिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥ ६.७६.७९ ॥
हे वीरा, निंदेच्या भीतीमुळेच मी अजून तुला मारले नाही. तुझ्या कृत्यांनी थकला आहेस; विश्रांती घे आणि माझे बल पाहा.
6.76.80
तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः।
अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥ ६.७६.८० ॥
सुग्रीवाच्या त्या अपमानास्पद शब्दांनी चेतलेला तो, तुपाच्या आहुतीने पेटलेल्या अग्नीप्रमाणे त्याचे तेज वाढले.
6.76.81
ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा।
गजाविवातीतमदौ निःश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः ॥ ६.७६.८१ ॥
तेव्हा कुंभाने सुग्रीवाला दोन्ही बाहूंनी धरले; मद ओसरलेल्या दोन हत्तींप्रमाणे वारंवार उसासे टाकत ते भिडले.
6.76.82
अन्योन्यगात्रग्रथितौ घर्षन्तावितरेतरम्।
सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात् ॥ ६.७६.८२ ॥
एकमेकांच्या अंगांत गुंफलेले, परस्परांना घासणारे, श्रमाने तोंडातून धुरासह ज्वाला फेकणारे.
6.76.83
तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही।
व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः ॥ ६.७६.८३ ॥
त्यांच्या पायांच्या आघातांनी पृथ्वी खचली, आणि वरुणाचे निवासस्थान असलेला समुद्र लाटा उसळून क्षुब्ध झाला.
6.76.84
ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि।
पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम् ॥ ६.७६.८४ ॥
मग सुग्रीवाने कुंभाला उचलून खाऱ्या पाण्यात वेगाने फेकले, समुद्राचा तळ दाखवत.
6.76.85
ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः।
विन्ध्यमन्दरसंकाशो विससर्प समन्ततः ॥ ६.७६.८५ ॥
तेव्हा कुंभ पडल्यामुळे जलराशी उसळली; विंध्य व मंदर पर्वतांसारखी ती सर्वत्र पसरली.
6.76.86
ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपात्य च।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ ६.७६.८६ ॥
तेव्हा संतप्त कुंभाने उडी घेऊन सुग्रीवाला पाडले आणि वज्रासारख्या मुठीने त्याच्या छातीवर प्रहार केला.
6.76.87
तस्य वर्म च पुस्फोट संजज्ञे चापि शोणितम्।
तस्य मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ॥ ६.७६.८७ ॥
त्याचे कवच फुटले, रक्त वाहू लागले; त्याच्या महावेगवान मुठीनेही अस्थिमंडलावर प्रतिप्रहार केला.
6.76.88
तस्य वेगेन तत्रासीत् तेजः प्रज्वलितं महत्।
वज्रनिष्पेषसंजाता ज्वाला मेरोर्यथा गिरेः ॥ ६.७६.८८ ॥
त्याच्या वेगाने तेथे एक महान प्रज्वलित तेज निर्माण झाले; वज्र चिरडल्याने उठलेली ज्वाला मेरू पर्वतासारखी होती.
6.76.89
स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः।
मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ ६.७६.८९ ॥
तेथे त्याच्याकडून आघात झालेल्या वानरश्रेष्ठ, महाबली सुग्रीवाने वज्रासारखी आपली मूठ मागे घेतली.
6.76.90
अर्चिःसहस्रविकचरविमण्डलवर्चसम्।
स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥ ६.७६.९० ॥
हजार किरणांनी विकसित सूर्यमंडलासारखी तेजस्वी मूठ त्या पराक्रमी वीराने कुंभाच्या छातीवर उतरवली.
6.76.91
स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशपीडितः।
निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः ॥ ६.७६.९१ ॥
त्या प्रहाराने अत्यंत पीडित आणि विव्हळ होऊन कुंभ तेव्हा ज्वालाहीन अग्नीप्रमाणे पडला.
6.76.92
मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः।
लोहिताङ्ग इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर्यदृच्छया ॥ ६.७६.९२ ॥
त्या मुष्टिप्रहाराने घायाळ होऊन तो राक्षस लगेच पडला; आकाशातून लालसर देहाचा, तेजस्वी किरणांचा ग्रह अकस्मात पडावा तसा.
6.76.93
कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना।
बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः ॥ ६.७६.९३ ॥
मुष्टिप्रहाराने छातीवर कोसळत असलेल्या कुंभाचे रूप, रुद्राच्या आघाताने पीडित गोपतीच्या (वृषभाच्या) रूपासारखे दिसले.
6.76.94
तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण
प्लवंगमानामृषभेण युद्धे।
मही सशैला सवना चचाल
भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ॥ ६.७६.९४ ॥
युद्धात वानरश्रेष्ठ, भयंकर पराक्रमी (हनुमान) याने त्याला ठार केले असता पर्वत आणि वनांसह पृथ्वी हादरली; राक्षसांमध्ये अत्यंत भय शिरले.