വാല്മീകി രാമായണം · സർഗം 6.76
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.76.1
प्रवृत्ते संकुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये।
अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः ॥ ६.७६.१ ॥
ആ ഭീകരവും കലുഷിതവുമായ യുദ്ധത്തിൽ, വീരന്മാർ നശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, യുദ്ധോത്സുകനായ അംഗദൻ വീരനായ കമ്പനെ എതിരിട്ടു.
6.76.2
आहूय सोऽङ्गदं कोपात् ताडयामास वेगितः।
गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥ ६.७६.२ ॥
കോപത്തോടെ അംഗദനെ വിളിച്ച്, വേഗത്തിൽ കമ്പൻ ഗദകൊണ്ട് അടിച്ചു; ആദ്യം കഠിനമായി പ്രഹരമേറ്റ് അവൻതന്നെ ആടിയുലഞ്ഞു.
6.76.3
स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः।
अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ॥ ६.७६.३ ॥
ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ആ തേജസ്വി പർവതത്തിന്റെ ഒരു ശിഖരം എറിഞ്ഞു; പ്രഹാരത്താൽ വേദനിച്ച കമ്പൻ നിലത്തു വീണു.
6.76.4
ततस्तु कम्पनं दृष्ट्वा शोणिताक्षो हतं रणे।
रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रं तत्राङ्गदमभीतवत् ॥ ६.७६.४ ॥
അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ കമ്പൻ വധിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട ശോണിതാക്ഷൻ രഥത്തിൽ വേഗത്തിൽ, ഭയമില്ലാതെ അംഗദനെതിരെ പാഞ്ഞടുത്തു.
6.76.5
सोऽङ्गदं निशितैर्बाणैस्तदा विव्याध वेगितः।
शरीरदारणैस्तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः ॥ ६.७६.५ ॥
അപ്പോൾ അവൻ വേഗത്തിൽ അംഗദനെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ തുളച്ചു; ശരീരം പിളർക്കുന്നവയും കാലാഗ്നിക്കു തുല്യരൂപമുള്ളവയുമായിരുന്നു അവ.
6.76.6
क्षुरक्षुरप्रनाराचैर्वत्सदन्तैः शिलीमुखैः।
कर्णिशल्यविपाठैश्च बहुभिर्निशितैः शरैः ॥ ६.७६.६ ॥
ക്ഷുരം, ക്ഷുരപ്രം, നാരാചം, വത്സദന്തം, ശിലീമുഖം, കർണി, ശല്യം, വിപാഠം എന്നീ മൂർച്ചയുള്ള പല അമ്പുകളാൽ (അവൻ അവനെ തുളച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു).
6.76.7
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रः प्रतापवान्।
धनुरुग्रं रथं बाणान् ममर्द तरसा बली ॥ ६.७६.७ ॥
ശരീരമാകെ അമ്പുകളേറ്റ് മുറിവേറ്റ അംഗദൻ, വാലിയുടെ പരാക്രമശാലിയായ പുത്രൻ, ബലത്തോടെ ആ ഉഗ്രമായ വില്ലും രഥവും അമ്പുകളും വേഗത്തിൽ തകർത്തു.
6.76.8
शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे।
उत्पपात तदा क्रुद्धो वेगवानविचारयन् ॥ ६.७६.८ ॥
അപ്പോൾ ശോണിതാക്ഷൻ ഉടൻ വാളും പരിചയും എടുത്തു; കോപത്തോടെ, വേഗത്തിൽ, ആലോചിക്കാതെ ചാടി.
6.76.9
तं क्षिप्रतरमाप्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली।
करेण तस्य तं खड्गं समाच्छिद्य ननाद च ॥ ६.७६.९ ॥
ബലശാലിയായ അംഗദൻ അതിവേഗം അവന്റെ മേൽ ചാടി, പിടികൂടി, കൈകൊണ്ട് അവന്റെ വാൾ പൂർണ്ണമായി വെട്ടിമുറിച്ച് ഗർജ്ജിച്ചു.
6.76.10
तस्यांसफलके खड्गं निजघान ततोऽङ्गदः।
यज्ञोपवीतवच्चैनं चिच्छेद कपिकुञ्जरः ॥ ६.७६.१० ॥
പിന്നെ അംഗദൻ അവന്റെ തോൾ പരിചയിൽ വാൾകൊണ്ട് അടിച്ചു; കപികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ അംഗദൻ യജ്ഞോപവീതം പോലെ അവനെ മുറിച്ചു.
6.76.11
तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनः पुनः।
वालिपुत्रोऽभिदुद्राव रणशीर्षे परानरीन् ॥ ६.७६.११ ॥
ആ വലിയ വാൾ എടുത്ത്, പലവട്ടം ഗർജ്ജിച്ച്, വാലിയുടെ പുത്രൻ യുദ്ധമുഖത്ത് ശത്രുക്കളുടെ മേൽ പാഞ്ഞടുത്തു.
6.76.12
प्रजङ्घसहितो वीरो यूपाक्षस्तु ततो बली।
रथेनाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ॥ ६.७६.१२ ॥
പ്രജംഘനോടൊപ്പം വീരനും ബലവാനുമായ യൂപാക്ഷൻ കോപത്തോടെ രഥത്തിൽ കയറി, മഹാബലനായ വാലിപുത്രന്റെ നേർക്ക് മുന്നേറി.
6.76.13
आयसीं तु गदां गृह्य स वीरः कनकाङ्गदः।
शोणिताक्षः समाश्वस्य तमेवानुपपात ह ॥ ६.७६.१३ ॥
സ്വർണ്ണ തോൾവളയണിഞ്ഞ ആ വീരൻ ശോണിതാക്ഷൻ ഇരുമ്പുഗദ എടുത്ത്, ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അവന്റെ നേരെ തന്നെ ചാടി.
6.76.14
प्रजङ्घस्तु महावीरो यूपाक्षसहितो बली।
गदयाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ॥ ६.७६.१४ ॥
മഹാവീരനായ പ്രജംഘൻ യൂപാക്ഷനോടൊപ്പം ബലവാനായി, കോപത്തോടെ ഗദയുമായി വാലിപുത്രനായ മഹാബലന്റെ നേരെ മുന്നേറി.
6.76.15
तयोर्मध्ये कपिश्रेष्ठः शोणिताक्षप्रजङ्घयोः।
विशाखयोर्मध्यगतः पूर्णचन्द्र इवाबभौ ॥ ६.७६.१५ ॥
ശോണിതാക്ഷനും പ്രജംഘനും ഇടയിൽ നിന്ന കപിശ്രേഷ്ഠൻ രണ്ടു വിശാഖ നക്ഷത്രങ്ങൾക്കിടയിലെ പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ തിളങ്ങി.
6.76.16
अङ्गदं परिरक्षन्तौ मैन्दो द्विविद एव च।
तस्य तस्थतुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया ॥ ६.७६.१६ ॥
അംഗദനെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അവന്റെ സമീപത്ത് പരസ്പരം കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ നിന്നു.
6.76.17
अभिपेतुर्महाकायाः प्रतियत्ता महाबलाः।
राक्षसा वानरान् रोषादसिबाणगदाधराः ॥ ६.७६.१७ ॥
മഹാകായന്മാരും മഹാബലവാന്മാരുമായ രാക്ഷസന്മാർ സന്നദ്ധരായി, കോപത്തോടെ വാൾ, അമ്പ്, ഗദ എന്നിവ ധരിച്ച് വാനരന്മാരുടെ മേൽ ചാടി വീണു.
6.76.18
त्रयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभी राक्षसपुंगवैः।
संसक्तानां महद् युद्धमभवद् रोमहर्षणम् ॥ ६.७६.१८ ॥
മൂന്ന് വാനരേന്ദ്രന്മാരും മൂന്ന് ശ്രേഷ്ഠ രാക്ഷസന്മാരുമായി ഏറ്റുമുട്ടി; രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന മഹായുദ്ധം നടന്നു.
6.76.19
ते तु वृक्षान् समादाय सम्प्रचिक्षिपुराहवे।
खड्गेन प्रतिचिक्षेप तान् प्रजङ्घो महाबलः ॥ ६.७६.१९ ॥
അവർ മരങ്ങൾ പറിച്ചെടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ അവരുടെ മേൽ എറിഞ്ഞു; എന്നാൽ മഹാബലനായ പ്രജംഘൻ വാളുകൊണ്ട് അവയെ തിരികെ എറിഞ്ഞു.
6.76.20
रथानश्वान् द्रुमाञ्छैलान् प्रतिचिक्षिपुराहवे।
शरौघैः प्रतिचिच्छेद तान् यूपाक्षो महाबलः ॥ ६.७६.२० ॥
അവർ യുദ്ധത്തിൽ രഥങ്ങളെയും കുതിരകളെയും മരങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയും അവരുടെ മേൽ എറിഞ്ഞു; മഹാബലനായ യൂപാക്ഷൻ അമ്പുകളുടെ പെരുമഴകൊണ്ട് അവയെ മുറിച്ചുവീഴ്ത്തി.
6.76.21
सृष्टान् द्विविदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्यवान्।
बभञ्ज गदया मध्ये शोणिताक्षः प्रतापवान् ॥ ६.७६.२१ ॥
ദ്വിവിദനും മൈന്ദനും എറിഞ്ഞ മരങ്ങൾ പറിച്ചെടുത്ത്, വീര്യവാനായ ശോണിതാക്ഷൻ ഗദകൊണ്ട് അവയെ നടുവിൽ ഒടിച്ചു.
6.76.22
उद्यम्य विपुलं खड्गं परमर्मविदारणम्।
प्रजङ्घो वालिपुत्राय अभिदुद्राव वेगितः ॥ ६.७६.२२ ॥
ശത്രുക്കളുടെ മർമസ്ഥാനങ്ങൾ പിളർക്കുന്ന വലിയ വാൾ ഉയർത്തി, പ്രജംഘൻ വേഗത്തിൽ വാലിപുത്രനുനേരെ കുതിച്ചു.
6.76.23
तमभ्याशगतं दृष्ट्वा वानरेन्द्रो महाबलः।
आजघानाश्वकर्णेन द्रुमेणातिबलस्तदा ॥ ६.७६.२३ ॥
അവൻ അടുത്തെത്തുന്നത് കണ്ട മഹാബലനായ വാനരരാജൻ അപ്പോൾ അശ്വകർണ വൃക്ഷംകൊണ്ട് അവനെ അടിച്ചു.
6.76.24
बाहुं चास्य सनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना।
वालिपुत्रस्य घातेन स पपात क्षितावसिः ॥ ६.७६.२४ ॥
അവൻ അവന്റെ വാളുപിടിച്ച കൈയിൽ മുഷ്ടികൊണ്ട് അടിച്ചു; വാലിപുത്രന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ വാൾ നിലത്തുവീണു.
6.76.25
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ खड्गं मुसलसंनिभम्।
मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ ६.७६.२५ ॥
നിലത്ത് വീണുകിടന്ന, ഉലക്കയ്ക്ക് സമാനമായ ആ വാൾ കണ്ട മഹാബലൻ വജ്രതുല്യമായ തന്റെ മുഷ്ടി പിൻവലിച്ചു.
6.76.26
स ललाटे महावीर्यमङ्गदं वानरर्षभम्।
आजघान महातेजाः स मुहूर्तं चचाल ह ॥ ६.७६.२६ ॥
ആ മഹാതേജസ്വി മഹാവീര്യനായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ അംഗദന്റെ നെറ്റിയിൽ അടിച്ചു; അവൻ നിമിഷനേരം ആടിയുലഞ്ഞു.
6.76.27
स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी वालिपुत्रः प्रतापवान्।
प्रजङ्घस्य शिरः कायात् पातयामास मुष्टिना ॥ ६.७६.२७ ॥
ബോധം വീണ്ടെടുത്ത തേജസ്വിയും പ്രതാപശാലിയുമായ വാലിപുത്രൻ മുഷ്ടികൊണ്ട് പ്രജംഘന്റെ തല ഉടലിൽനിന്ന് വീഴ്ത്തി.
6.76.28
स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षः पितृव्ये निहते रणे।
अवरुह्य रथात् क्षिप्रं क्षीणेषुः खड्गमाददे ॥ ६.७६.२८ ॥
യുദ്ധത്തിൽ ചിറ്റപ്പൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ യൂപാക്ഷൻ, അമ്പുകൾ തീർന്ന്, വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി വാൾ എടുത്തു.
6.76.29
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य यूपाक्षं द्विविदस्त्वरन्।
आजघानोरसि क्रुद्धो जग्राह च बलाद् बली ॥ ६.७६.२९ ॥
അവൻ പാഞ്ഞടുക്കുന്നത് കണ്ട ദ്വിവിദൻ യൂപാക്ഷനെ നേരിടാൻ വേഗത്തിൽ ചെന്ന്, കോപത്തോടെ അവന്റെ മാറത്ത് അടിച്ച്, ബലമായി പിടിച്ചു.
6.76.30
गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलः।
आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदं ततः ॥ ६.७६.३० ॥
സഹോദരൻ പിടിക്കപ്പെട്ടത് കണ്ട മഹാബലനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ശോണിതാക്ഷൻ പിന്നീട് ദ്വിവിദന്റെ മാറത്ത് അടിച്ചു.
6.76.31
स ततोऽभिहतस्तेन चचाल च महाबलः।
उद्यतां च पुनस्तस्य जहार द्विविदो गदाम् ॥ ६.७६.३१ ॥
അവന്റെ അടിയേറ്റ് ആ മഹാബലൻ ഉലഞ്ഞു; പിന്നെ ദ്വിവിദൻ അവന്റെ ഉയർത്തിയ ഗദ വീണ്ടും പിടിച്ചെടുത്തു.
6.76.32
एतस्मिन्नन्तरे मैन्दो द्विविदाभ्याशमागमत्।
यूपाक्षं ताडयामास तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ६.७६.३२ ॥
ഇതിനിടെ മൈന്ദൻ ദ്വിവിദന്റെ അടുത്തെത്തി; വീര്യവാനായ അവൻ യൂപാക്ഷന്റെ മാറത്ത് കൈപ്പത്തികൊണ്ട് അടിച്ചു.
6.76.33
तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवंगाभ्यां तरस्विनौ।
चक्रतुः समरे तीव्रमाकर्षोत्पाटनं भृशम् ॥ ६.७६.३३ ॥
ആ രണ്ട് വാനരന്മാരും വേഗത്തിൽ യുദ്ധത്തിൽ ശോണിതാക്ഷനെയും യൂപാക്ഷനെയും വലിച്ചും പറിച്ചും കഠിനമായി പോരാടി.
6.76.34
द्विविदः शोणिताक्षं तु विददार नखैर्मुखे।
निष्पिपेष स वीर्येण क्षितावाविध्य वीर्यवान् ॥ ६.७६.३४ ॥
ദ്വിവിദൻ ശോണിതാക്ഷന്റെ മുഖം നഖങ്ങൾകൊണ്ട് കീറി; വീര്യവാനായ അവൻ അവനെ എറിഞ്ഞ് നിലത്ത് ശക്തിയായി ഞെരിച്ചു.
6.76.35
यूपाक्षमभिसंक्रुद्धो मैन्दो वानरपुङ्गवः।
पीडयामास बाहुभ्यां पपात स हतः क्षितौ ॥ ६.७६.३५ ॥
അത്യന്തം കോപിച്ച വാനരശ്രേഷ്ഠനായ മൈന്ദൻ യൂപാക്ഷനെ രണ്ടു കൈകൊണ്ടും ഞെരുക്കി; അവൻ മരിച്ച് നിലത്ത് വീണു.
6.76.36
हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तथा।
जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णात्मजो यतः ॥ ६.७६.३६ ॥
വീരന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ വ്യസനിതമായ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ സേന കുംഭകർണ്ണപുത്രൻ ഉള്ള ദിക്കിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു.
6.76.37
आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम्।
अथोत्कृष्टं महावीर्यैर्लब्धलक्षैः प्लवंगमैः ॥ ६.७६.३७ ॥
വേഗത്തിൽ മുന്നേറിയ ആ സേനയെ കുംഭൻ തടഞ്ഞു. അപ്പോൾ മഹാവീര്യരായ, ലക്ഷ്യം കണ്ട വാനരർ വില്ലു വലിച്ചു (അമ്പുകൾ തൊടുത്തു).
6.76.38
निपातितमहावीरां दृष्ट्वा रक्षश्चमूं तदा।
कुम्भः प्रचक्रे तेजस्वी रणे कर्म सुदुष्करम् ॥ ६.७६.३८ ॥
രാക്ഷസസേനയിലെ മഹാവീരന്മാർ വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ തേജസ്വിയായ കുംഭൻ യുദ്ധത്തിൽ അതിദുഷ്കരമായ കർമ്മം ചെയ്തു.
6.76.39
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः।
मुमोचाशीविषप्रख्याञ्छरान् देहविदारणान् ॥ ६.७६.३९ ॥
വില്ലാളികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ വില്ലെടുത്ത് പൂർണ്ണ ഏകാഗ്രതയോടെ വിഷസർപ്പങ്ങൾക്ക് സമാനമായ, ശരീരം പിളർക്കുന്ന അമ്പുകൾ തൊടുത്തു.
6.76.40
तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम्।
विद्युदैरावतार्चिष्मद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा ॥ ६.७६.४० ॥
അവന്റെ ആ ഉത്തമ വില്ല് അമ്പോടുകൂടി വീണ്ടും തിളങ്ങി; മിന്നലും ഐരാവതത്തിന്റെ ശോഭയും ചേർന്ന രണ്ടാം ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെ.
6.76.41
आकर्णकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा।
तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा ॥ ६.७६.४१ ॥
ചെവിവരെ വലിച്ചുവിട്ട ആ സ്വർണ്ണച്ചിറകുള്ള ചിറകുകളുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് അവൻ ദ്വിവിദനെ പ്രഹരിച്ചു.
6.76.42
सहसाभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन्।
निपपात त्रिकूटाभो विह्वलन् प्लवगोत्तमः ॥ ६.७६.४२ ॥
അവന്റെ പ്രഹരമേറ്റ്, കാലുകൾ നിലം വിട്ടുയർന്ന്, പിടഞ്ഞുകൊണ്ട്, ത്രികൂടപർവതംപോലെ ഇരുന്ന ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ വേദനയോടെ വീണു.
6.76.43
मैन्दस्तु भ्रातरं तत्र भग्नं दृष्ट्वा महाहवे।
अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ ६.७६.४३ ॥
എന്നാൽ മൈന്ദൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ തന്റെ സഹോദരൻ പരാജിതനായി വീണതു കണ്ട്, ഒരു വലിയ പാറ എടുത്തുകൊണ്ട് വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞടുത്തു.
6.76.44
तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः।
बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ॥ ६.७६.४४ ॥
മഹാബലനായ അവൻ ആ പാറ രാക്ഷസന്റെ നേരെ എറിഞ്ഞു; എന്നാൽ കുംഭൻ തിളങ്ങുന്ന അഞ്ചു ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് ആ പാറയെ തുളച്ചു.
6.76.45
संधाय चान्यं सुमुखं शरमाशीविषोपमम्।
आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम् ॥ ६.७६.४५ ॥
മഹാതേജസ്വിയായ സുമുഖൻ മറ്റൊരു ബാണം തൊടുത്ത്, വിഷസർപ്പത്തെപ്പോലുള്ള ആ ബാണംകൊണ്ട് ദ്വിവിദന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ നെഞ്ചിൽ എയ്തു.
6.76.46
स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः।
मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्च्छितः ॥ ६.७६.४६ ॥
ആ പ്രഹാരംകൊണ്ട് വാനരയൂഥപനായ മൈന്ദൻ മർമസ്ഥാനത്ത് ഏറ്റ് ബോധം കെട്ട് നിലത്തു വീണു.
6.76.47
अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा मथितौ तु महाबलौ।
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ६.७६.४७ ॥
അംഗദൻ തന്റെ രണ്ടു മാതുലന്മാരും തകർക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട്, വില്ലുയർത്തിനിന്ന കുംഭന്റെ നേരെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു.
6.76.48
तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः।
त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातंगमिव तोमरैः।
सोऽङ्गदं बहुभिर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् ॥ ६.७६.४८ ॥
തനിക്കുനേരെ പാഞ്ഞുവരുന്ന അവനെ കുംഭൻ അഞ്ച് ഇരുമ്പു ബാണങ്ങളാൽ എയ്തു; മൂന്നും മറ്റു മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാലും, ആനയെ കുന്തങ്ങൾകൊണ്ട് കുത്തുംപോലെ എയ്തു; ആ വീര്യവാനായ കുംഭൻ അംഗദനെ പല ബാണങ്ങളാൽ തുളച്ചു.
6.76.49
अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः।
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते ॥ ६.७६.४९ ॥
മങ്ങാത്ത മുനയുള്ള, മൂർച്ചയേറിയ, സ്വർണ്ണാലങ്കാരമുള്ള ബാണങ്ങളാൽ അവയവങ്ങൾ തുളയ്ക്കപ്പെട്ടിട്ടും വാലീപുത്രനായ അംഗദൻ വിറച്ചില്ല.
6.76.50
शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह।
स प्रचिच्छेद तान् सर्वान् बिभेद च पुनः शिलाः ॥ ६.७६.५० ॥
അവൻ അവന്റെ തലയിൽ പാറകളുടെയും വൃക്ഷങ്ങളുടെയും മഴ പെയ്യിച്ചു. അംഗദൻ അവയെല്ലാം മുറിച്ചു, വീണ്ടും പാറകൾ പൊട്ടിച്ചു.
6.76.51
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान्।
आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् ॥ ६.७६.५१ ॥
കുംഭകർണ്ണന്റെ പുത്രനായ ശ്രീമാൻ കുംഭൻ, വാലീപുത്രൻ എറിഞ്ഞവയെയും തന്റെ നേർക്ക് കുതിച്ചുവരുന്ന വാനരയൂഥപനെയും കണ്ടു.
6.76.52
भ्रुवौ विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम्।
तस्य सुस्राव रुधिरं पिहिते चास्य लोचने ॥ ६.७६.५२ ॥
രണ്ട് ബാണങ്ങളാൽ അവന്റെ പുരികങ്ങളെ, ആനയെ രണ്ട് കൊള്ളിക്കമ്പുകൾകൊണ്ടെന്നപോലെ, തുളച്ചു. അവനിൽനിന്ന് രക്തം ഒഴുകി; കണ്ണുകൾ അടഞ്ഞു.
6.76.53
अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते।
सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना ॥ ६.७६.५३ ॥
രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന കണ്ണുകൾ ഒരു കൈകൊണ്ട് മറച്ച്, അടുത്തുള്ള ഒരു സാലവൃക്ഷത്തെ മറുകൈകൊണ്ട് അംഗദൻ പിടിച്ചു.
6.76.54
सम्पीड्योरसि सस्कन्धं करेणाभिनिवेश्य च।
किंचिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथ महारणे ॥ ६.७६.५४ ॥
അവനെ നെഞ്ചോടമർത്തി, തോളോടുകൂടി കൈകൊണ്ട് ദൃഢമായി പിടിച്ച്, അല്പം കുനിഞ്ഞ്, മഹായുദ്ധത്തിൽ അംഗദൻ അവനെ പിഴുതെറിഞ്ഞു.
6.76.55
तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम्।
समुत्सृजत वेगेन मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ६.७६.५५ ॥
ഇന്ദ്രകേതുവിനു സമാനവും മന്ദരപർവ്വതത്തിനു തുല്യവുമായ ആ വൃക്ഷത്തെ, എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും നോക്കിനിൽക്കെ വേഗത്തിൽ എറിഞ്ഞു.
6.76.56
स चिच्छेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः।
अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं स पपात मुमोह च ॥ ६.७६.५६ ॥
മൂർച്ചയുള്ളതും ശരീരം തുളയ്ക്കുന്നതുമായ ഏഴ് അമ്പുകൾകൊണ്ട് അവൻ ആ വൃക്ഷത്തെ മുറിച്ചു. അംഗദൻ വീണ്ടും വീണ്ടും വേദനിച്ച് വീണു മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു.
6.76.57
अङ्गदं पतितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे।
दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन् ॥ ६.७६.५७ ॥
അംഗദൻ വീണ് കടലിൽ മുങ്ങുന്നവനെപ്പോലെ തളരുന്നത് കണ്ട ശ്രേഷ്ഠ വാനരന്മാർ അജേയനായ രാഘവനെ വിവരമറിയിച്ചു.
6.76.58
रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे।
व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ॥ ६.७६.५८ ॥
മഹായുദ്ധത്തിൽ വാലിയുടെ പുത്രൻ അംഗദൻ വേദനിച്ചു എന്നറിഞ്ഞ രാമൻ, ജാംബവാൻ മുതലായ ശ്രേഷ്ഠ വാനരന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകി.
6.76.59
ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम्।
अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ६.७६.५९ ॥
രാമന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ അത്യന്തം കോപിച്ച് വില്ലുയർത്തി നിന്ന കുംഭന്റെ നേർക്ക് പാഞ്ഞടുത്തു.
6.76.60
ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः।
रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः ॥ ६.७६.६० ॥
അപ്പോൾ മരങ്ങളും പാറകളും കയ്യിലേന്തി, കോപംകൊണ്ട് ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, അംഗദനെ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ പാഞ്ഞടുത്തു.
6.76.61
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः।
कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ॥ ६.७६.६१ ॥
ജാംബവാനും സുഷേണനും വേഗദർശി എന്ന വാനരനും കോപത്തോടെ കുംഭകർണ്ണന്റെ വീരനായ പുത്രന്റെ നേരെ ഒന്നിച്ചു പാഞ്ഞു.
6.76.62
समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान् महाबलान्।
आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ॥ ६.७६.६२ ॥
മഹാബലശാലികളായ ആ വാനര നേതാക്കൾ തന്റെ നേരെ പാഞ്ഞടുക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ അവൻ അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് അവരെ മൂടി; ഒരു പർവതം ജലാശയത്തെ മൂടുന്നതുപോലെ.
6.76.63
तस्य बाणपथं प्राप्य न शेकुरपि वीक्षितुम्।
वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः ॥ ६.७६.६३ ॥
അവന്റെ അമ്പുകളുടെ പരിധിയിൽ എത്തിയപ്പോൾ ആ മഹാത്മാക്കളായ വാനര നേതാക്കൾക്ക് അവനെ നോക്കാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല; മഹാസമുദ്രം തന്റെ തീരത്തെ നോക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ.
6.76.64
तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान्।
अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ॥ ६.७६.६४ ॥
അമ്പുമഴയാൽ പീഡിതരായ ആ വാനരസംഘങ്ങളെ കണ്ട വാനരരാജാവ് തന്റെ സഹോദരപുത്രനായ അംഗദനെ തന്റെ പിന്നിൽ നിർത്തി.
6.76.65
अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णात्मजं रणे।
शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी ॥ ६.७६.६५ ॥
യുദ്ധത്തിൽ സുഗ്രീവൻ കുംഭകർണ്ണന്റെ പുത്രന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു; പർവതച്ചെരുവുകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആനയുടെ മേൽ വേഗമേറിയ സിംഹം ചാടുന്നതുപോലെ.
6.76.66
उत्पाट्य च महावृक्षानश्वकर्णादिकान् बहून्।
अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप स महाकपिः ॥ ६.७६.६६ ॥
ആ മഹാകപി അശ്വകർണ്ണം തുടങ്ങിയ അനേകം വലിയ വൃക്ഷങ്ങൾ പിഴുതെടുത്തും മറ്റ് പലതരം മരങ്ങൾ എറിഞ്ഞും ആക്രമിച്ചു.
6.76.67
तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम्।
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः ॥ ६.७६.६७ ॥
ആകാശത്തെ മറച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, എതിർക്കാൻ പ്രയാസമായ ആ വൃക്ഷവർഷത്തെ കുംഭകർണ്ണന്റെ തേജസ്വിയായ പുത്രൻ തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ മുറിച്ചുകളഞ്ഞു.
6.76.68
अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः।
आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः।
द्रुमवर्षं तु तद् भिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् ॥ ६.७६.६८ ॥
കുംഭന്റെ തീവ്രവും ലക്ഷ്യം തെറ്റാത്തതുമായ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ തുളയ്ക്കപ്പെട്ട ആ വൃക്ഷങ്ങൾ ഭയങ്കരമായ ശതഘ്നികളെപ്പോലെ തിളങ്ങി; വൃക്ഷവർഷം ഭിന്നമായതു കണ്ട വീര്യവാനായ കുംഭൻ.
6.76.69
वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे।
स विध्यमानः सहसा सहमानस्तु ताञ्छरान् ॥ ६.७६.६९ ॥
വാനരാധിപനായ ആ തേജസ്വി മഹാസത്ത്വൻ വേദനിച്ചില്ല; പെട്ടെന്ന് അമ്പുകളാൽ തുളയ്ക്കപ്പെട്ടപ്പോഴും ആ അമ്പുകളെ അദ്ദേഹം സഹിച്ചുനിന്നു.
6.76.70
कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम्।
अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ६.७६.७० ॥
കുംഭന്റെ വില്ല് പിടിച്ചെടുത്ത്, ഇന്ദ്രധനുസ്സിനു തുല്യം തിളങ്ങിയ അതിനെ അദ്ദേഹം ഒടിച്ചു; പിന്നീട് വേഗത്തിൽ ചാടിയിറങ്ങി അതിദുഷ്കരമായ കർമ്മം ചെയ്തു.
6.76.71
अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम्।
निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तदद्भुतम् ॥ ६.७६.७१ ॥
കോപിച്ച്, കൊമ്പൊടിഞ്ഞ ആനയോടെന്നപോലെ കുംഭനോടു പറഞ്ഞു; "നികുംഭന്റെ ജ്യേഷ്ഠാ, നിന്റെ ആ അമ്പുവേഗം അദ്ഭുതകരം തന്നെ."
6.76.72
संनतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा।
प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम ॥ ६.७६.७२ ॥
നിന്റെ വിനയവും പ്രഭാവവും, അല്ലെങ്കിൽ രാവണന്റെ പ്രഭാവവും — പ്രഹ്ലാദൻ, ബലി, വൃത്രഹന്താവായ ഇന്ദ്രൻ, കുബേരൻ, വരുണൻ എന്നിവർക്കു തുല്യമായവ.
6.76.73
एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवत्तरम्।
त्वामेवैकं महाबाहुं शूलहस्तमरिंदमम् ॥ ६.७६.७३ ॥
ബലവാനായ പിതാവിന്റെ ശേഷം ജനിച്ചവൻ നീ മാത്രമാണ്. മഹാബാഹോ, കയ്യിൽ ശൂലമേന്തിയ ശത്രുനിഗ്രഹകൻ നീ തന്നെ.
6.76.74
त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः।
विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्य च ॥ ६.७६.७४ ॥
ഇന്ദ്രിയജിതനെ മാനസികവ്യഥകൾ കീഴടക്കാത്തതുപോലെ ദേവന്മാരും നിന്നെ മറികടക്കില്ല. മഹാബുദ്ധേ, പരാക്രമം കാണിക്കൂ; എന്റെ കർമ്മങ്ങളും നോക്കൂ.
6.76.75
वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान्।
कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ॥ ६.७६.७५ ॥
വരദാനം കൊണ്ട് നിന്റെ പിതൃവ്യൻ ദേവദാനവരെ നേരിടുന്നു; കുംഭകർണ്ണനോ തന്റെ വീര്യത്താൽ സുരാസുരരെയും നേരിടുന്നു.
6.76.76
धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च।
त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठोऽसि बलवीर्यतः ॥ ६.७६.७६ ॥
വില്ലിൽ നീ ഇന്ദ്രജിത്തിനു തുല്യൻ; പ്രതാപത്തിൽ രാവണനു തുല്യൻ. ഇന്ന് നിന്റെ ബലവീര്യത്താൽ ലോകത്തിൽ രാക്ഷസരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ നീയാണ്.
6.76.77
महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम्।
अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव ॥ ६.७६.७७ ॥
ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ എന്നോടൊപ്പം നിന്റെ ഈ മഹത്തും അദ്ഭുതവുമായ പോരാട്ടം നടക്കട്ടെ; ശക്രനും ശംബരനും തമ്മിലുണ്ടായതുപോലെ സർവ്വഭൂതങ്ങളും അതു കാണട്ടെ.
6.76.78
कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम्।
पतिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः ॥ ६.७६.७८ ॥
അതുല്യമായ കർമ്മം നീ ചെയ്തു; അസ്ത്രവൈദഗ്ദ്ധ്യവും കാണിച്ചു. ഭീമവിക്രമികളായ ഈ വാനരവീരന്മാർ നിന്നാൽ വീണിരിക്കുന്നു.
6.76.79
उपालम्भभयाच्चैव नासि वीर मया हतः।
कृतकर्मपरिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥ ६.७६.७९ ॥
വീരാ, നിന്ദയെ ഭയന്നാണ് ഞാൻ ഇതുവരെ നിന്നെ കൊന്നില്ലാത്തത്. നീ ചെയ്ത കർമ്മങ്ങളാൽ ക്ഷീണിതനാണ്; വിശ്രമിച്ച് എന്റെ ബലം കാണുക.
6.76.80
तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः।
अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥ ६.७६.८० ॥
സുഗ്രീവന്റെ ആ അപമാനവാക്കുകളാൽ ക്രോധിതനായി, നെയ്യൊഴിച്ച അഗ്നിപോലെ അവന്റെ തേജസ്സ് വർദ്ധിച്ചു.
6.76.81
ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा।
गजाविवातीतमदौ निःश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः ॥ ६.७६.८१ ॥
അപ്പോൾ കുംഭൻ സുഗ്രീവനെ രണ്ടു കൈകളാലും പിടിച്ചു; മദം കെട്ട രണ്ടു ആനകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിട്ട് കെട്ടിമറിയുന്നതുപോലെ.
6.76.82
अन्योन्यगात्रग्रथितौ घर्षन्तावितरेतरम्।
सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात् ॥ ६.७६.८२ ॥
പരസ്പരം അവയവങ്ങളിൽ കെട്ടുപിണഞ്ഞ്, പരസ്പരം ഉരസി, ക്ഷീണത്താൽ വായിൽനിന്ന് പുകയോടുകൂടിയ ജ്വാല പുറപ്പെടുവിച്ചുകൊണ്ട്.
6.76.83
तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही।
व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः ॥ ६.७६.८३ ॥
അവരുടെ കാലടിയേറ്റ് ഭൂമി താണുപോയി; വരുണന്റെ ആലയമായ സമുദ്രം തിരകൾ ചുഴന്നുയർന്ന് ക്ഷോഭിച്ചു.
6.76.84
ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि।
पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम् ॥ ६.७६.८४ ॥
അപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ കുംഭനെ ഉയർത്തി ഉപ്പുവെള്ളത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ എറിഞ്ഞു; സമുദ്രത്തിന്റെ അടിത്തട്ട് കാണിച്ചുകൊണ്ട്.
6.76.85
ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः।
विन्ध्यमन्दरसंकाशो विससर्प समन्ततः ॥ ६.७६.८५ ॥
അപ്പോൾ കുംഭം വീണതിനാൽ ജലരാശി ഉയർന്നു; വിന്ധ്യ-മന്ദരപർവ്വതങ്ങൾ പോലെ അത് എല്ലായിടത്തും പരന്നു.
6.76.86
ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपात्य च।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ ६.७६.८६ ॥
അപ്പോൾ കോപിച്ച കുംഭൻ ചാടി സുഗ്രീവനെ വീഴ്ത്തി, വജ്രതുല്യമായ മുഷ്ടികൊണ്ട് അവന്റെ മാറത്ത് ഇടിച്ചു.
6.76.87
तस्य वर्म च पुस्फोट संजज्ञे चापि शोणितम्।
तस्य मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ॥ ६.७६.८७ ॥
അവന്റെ കവചം പൊട്ടി, രക്തം ഒഴുകി; അവന്റെ മഹാവേഗമുള്ള മുഷ്ടിയും അസ്ഥിഭാഗത്ത് തിരിച്ചടിച്ചു.
6.76.88
तस्य वेगेन तत्रासीत् तेजः प्रज्वलितं महत्।
वज्रनिष्पेषसंजाता ज्वाला मेरोर्यथा गिरेः ॥ ६.७६.८८ ॥
അവന്റെ വേഗത്താൽ അവിടെ മഹത്തായ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സ് ഉണ്ടായി; വജ്രം ചതഞ്ഞതിൽ നിന്നുയർന്ന ജ്വാല മേരുപർവ്വതം പോലെയായിരുന്നു.
6.76.89
स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः।
मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ ६.७६.८९ ॥
അവിടെ അവനാൽ അടിയേറ്റ വാനരശ്രേഷ്ഠനും മഹാബലനുമായ സുഗ്രീവൻ വജ്രതുല്യമായ തന്റെ മുഷ്ടി പിൻവലിച്ചു.
6.76.90
अर्चिःसहस्रविकचरविमण्डलवर्चसम्।
स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥ ६.७६.९० ॥
ആയിരം രശ്മികൾ വിടർന്ന സൂര്യമണ്ഡലം പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന മുഷ്ടി ആ വീരൻ കുംഭന്റെ മാറത്ത് പതിപ്പിച്ചു.
6.76.91
स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशपीडितः।
निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः ॥ ६.७६.९१ ॥
ആ പ്രഹാരത്താൽ അത്യന്തം വേദനിച്ച് പരിഭ്രമിച്ച കുംഭൻ, ജ്വാല കെട്ടടങ്ങിയ അഗ്നിപോലെ അപ്പോൾ വീണു.
6.76.92
मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः।
लोहिताङ्ग इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर्यदृच्छया ॥ ६.७६.९२ ॥
ആ മുഷ്ടിപ്രഹാരമേറ്റ ആ രാക്ഷസൻ വേഗത്തിൽ വീണു; ആകാശത്തുനിന്ന് ചുവന്ന ശരീരവും ജ്വലിക്കുന്ന രശ്മികളുമുള്ള ഗ്രഹം യാദൃച്ഛികമായി വീഴുന്നതുപോലെ.
6.76.93
कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना।
बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः ॥ ६.७६.९३ ॥
മുഷ്ടിപ്രഹാരത്താൽ നെഞ്ചിൽ തകർന്ന് വീഴുന്ന കുംഭന്റെ രൂപം, രുദ്രന്റെ ആഘാതമേറ്റ ഗോപതിയുടെ രൂപംപോലെ തോന്നി.
6.76.94
तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण
प्लवंगमानामृषभेण युद्धे।
मही सशैला सवना चचाल
भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ॥ ६.७६.९४ ॥
യുദ്ധത്തിൽ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ, ഭയങ്കരപരാക്രമിയായവൻ അവനെ വധിച്ചപ്പോൾ, പർവതങ്ങളും വനങ്ങളുമായി ഭൂമി കുലുങ്ങി; രാക്ഷസരിൽ അത്യധികം ഭയം പ്രവേശിച്ചു.