વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.88.1
विभीषणवचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं क्रोधेनाभ्युत्पपात च ॥ ६.८८.१ ॥
વિભીષણના વચનો સાંભળીને રાવણપુત્ર ક્રોધથી મૂર્છિત થયો. તે કઠોર વાણીમાં બોલ્યો અને ક્રોધે ઊભો થયો.
6.88.2
उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे सुसमलंकृते।
कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः ॥ ६.८८.२ ॥
શસ્ત્રો અને તલવાર ઉગામીને, સુંદર શણગારેલા મહાન રથ પર, કાળ જેવા ઘોડા જોડાયેલા રથમાં તે ઊભો હતો; તે કાલાંતક સમાન લાગતો હતો.
6.88.3
महाप्रमाणमुद्यम्य विपुलं वेगवद् दृढम्।
धनुर्भीमबलो भीमं शरांश्चामित्रनाशनान् ॥ ६.८८.३ ॥
મહાન, વિશાળ, વેગવાન અને દૃઢ ધનુષ્ય ઉપાડીને, ભયંકર બળવાળો તે શત્રુનાશક ભયંકર બાણો સાથે ઊભો રહ્યો.
6.88.4
तं ददर्श महेष्वासो रथस्थः समलंकृतः।
अलंकृतममित्रघ्नो रावणस्यात्मजो बली ॥ ६.८८.४ ॥
મહાધનુર્ધર, રથ પર ઊભેલો, સુશોભિત, શત્રુઘાતક, રાવણનો બળવાન પુત્ર તેને જોઈ રહ્યો.
6.88.5
हनूमत्पृष्ठमारूढमुदयस्थरविप्रभम्।
उवाचैनं सुसंरब्धः सौमित्रिं सविभीषणम् ॥ ६.८८.५ ॥
હનુમાનની પીઠ પર સવાર, ઉદય પામતા સૂર્ય જેવા તેજસ્વી તેને જોઈને અત્યંત ક્રોધે તે સૌમિત્રિ અને વિભીષણને કહેવા લાગ્યો.
6.88.6
तांश्च वानरशार्दूलान् पश्यध्वं मे पराक्रमम्।
अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम् ॥ ६.८८.६ ॥
તે વાનર-શાર્દૂલો, મારો પરાક્રમ જુઓ! આજે મારા ધનુષ્યથી છૂટતી, અસહ્ય બાણવર્ષા જુઓ.
6.88.7
मुक्तवर्षमिवाकाशे धारयिष्यथ संयुगे।
अद्य वो मामका बाणा महाकार्मुकनिःसृताः।
विधमिष्यन्ति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ॥ ६.८८.७ ॥
આકાશમાં વરસતા વરસાદને જેમ ઝીલવો પડે છે, તેમ યુદ્ધમાં તમારે મારા બાણ ઝીલવા પડશે. આજે મારા મહાધનુષ્યમાંથી છૂટેલા મારા બાણો તમારા દેહને રૂની ગાંસડીને અગ્નિ બાળે તેમ વિખેરી નાખશે.
6.88.8
तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नान् शूलशक्त्यृष्टितोमरैः।
अद्य वो गमयिष्यामि सर्वानेव यमक्षयम् ॥ ६.८८.८ ॥
તીક્ષ્ણ બાણોથી, શૂળ, શક્તિ, ઋષ્ટિ અને તોમરોથી વીંધાયેલા તમે સૌને આજે હું યમલોકે મોકલીશ.
6.88.9
सृजतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य संयुगे।
जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाग्रतः ॥ ६.८८.९ ॥
યુદ્ધમાં બાણોની વર્ષા કરનાર, ઝડપી હાથવાળા, મેઘ જેવી ગર્જના કરતા મારી સામે કોણ ઊભો રહેશે?
6.88.10
रात्रियुद्धे तदा पूर्वं वज्राशनिसमैः शरैः।
शायितौ तौ मया भूयो विसंज्ञौ सपुरःसरौ ॥ ६.८८.१० ॥
પહેલાં રાત્રિયુદ્ધમાં વજ્ર અને અશનિ સમાન બાણોથી મેં તે બંનેને ફરી પાડ્યા હતા; તેઓ પોતાના અગ્રણીઓ સહિત બેભાન થઈ ગયા હતા.
6.88.11
स्मृतिर्न तेऽस्ति वा मन्ये व्यक्तं यातो यमक्षयम्।
आशीविषसमं क्रुद्धं यन्मां योद्धुमुपस्थितः ॥ ६.८८.११ ॥
તને યાદ નથી, કે તું સ્પષ્ટપણે યમલોક ગયો છે એમ હું માનું છું; ક્રોધે ભરાયેલા ઝેરી સાપની જેમ તું મારી સાથે યુદ્ધ કરવા આવ્યો છે.
6.88.12
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं राघवस्तदा।
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.८८.१२ ॥
રાક્ષસરાજની તે ગર્જના સાંભળીને ત્યારે રાઘવે નિર્ભય મુખે, ક્રોધે ભરાઈને રાવણિને આ વચન કહ્યું.
6.88.13
उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया।
कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ ६.८८.१३ ॥
હે રાક્ષસ, તેં કહ્યું કે કાર્યોનો પાર પામવો કઠિન છે. જે કર્મ દ્વારા કાર્યોનો પાર પામે છે, તે જ બુદ્ધિમાન છે.
6.88.14
स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित्।
वाचा व्याहृत्य जानीषे कृतार्थोऽस्मीति दुर्मते ॥ ६.८८.१४ ॥
હે દુર્બુદ્ધિ, જે કોઈને સહેલાઈથી ન મળે એવો અર્થ તેં પ્રાપ્ત કર્યો નથી. ફક્ત વાણીથી બોલીને તું માને છે કે હું કૃતાર્થ થયો.
6.88.15
अन्तर्धानगतेनाजौ यत्त्वया चरितस्तदा।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ ६.८८.१५ ॥
યુદ્ધમાં અદૃશ્ય થઈને તેં ત્યારે જે કર્યું, તે ચોરોનો માર્ગ છે; આ વીરોએ સેવેલો માર્ગ નથી.
6.88.16
यथा बाणपथं प्राप्य स्थितोऽस्मि तव राक्षस।
दर्शयस्वाद्य तत्तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे ॥ ६.८८.१६ ॥
હે રાક્ષસ, તારા બાણોના માર્ગમાં હું ઊભો છું. હવે તારું એ તેજ બતાવ; ફક્ત વાણીથી તું શા માટે બડાઈ કરે છે?
6.88.17
एवमुक्तो धनुर्भीमं परामृश्य महाबलः।
ससर्ज निशितान् बाणानिन्द्रजित् समितिंजयः ॥ ६.८८.१७ ॥
આમ કહેવાતાં મહાબળવાન, યુદ્ધવિજેતા ઇન્દ્રજિતે ભયંકર ધનુષ્ય ઉપાડી તીક્ષ્ણ બાણો છોડ્યાં.
6.88.18
तेन सृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः।
सम्प्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः ॥ ६.८८.१८ ॥
તેણે છોડેલાં મહાવેગવાળાં બાણો સર્પવિષ સમાન હતાં; તે લક્ષ્મણ સુધી પહોંચી ફૂંફાડા મારતા સર્પોની જેમ પડ્યાં.
6.88.19
शरैरतिमहावेगैर्वेगवान् रावणात्मजः।
सौमित्रिमिन्द्रजिद् युद्धे विव्याध शुभलक्षणम् ॥ ६.८८.१९ ॥
વેગવાન રાવણપુત્ર ઇન્દ્રજિતે યુદ્ધમાં અતિ વેગવાન બાણોથી શુભ લક્ષણોવાળા સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ)ને વીંધ્યા.
6.88.20
स शरैरतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः।
शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान् विधूम इव पावकः ॥ ६.८८.२० ॥
બાણોથી અંગો અતિ વિંધાયેલા, લોહીથી ભીંજાયેલા તે તેજસ્વી લક્ષ્મણ ધૂમ્રરહિત અગ્નિ સમાન શોભ્યા.
6.88.21
इन्द्रजित् त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याभिगम्य च।
विनद्य सुमहानादमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.८८.२१ ॥
ઇન્દ્રજિતે પોતાનું કાર્ય બરાબર જોઈને, નજીક જઈને, અતિ મોટી ગર્જના કરીને આ વચન કહ્યું.
6.88.22
पत्रिणः शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः।
आदास्यन्तेऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तकाः ॥ ६.८८.२२ ॥
મારા ધનુષ્યથી છૂટેલા, પાંખવાળા, તીક્ષ્ણ ધારવાળા તારા બાણો, હે સૌમિત્રિ, આજે જ તારો જીવ લઈ લેશે, કારણ કે તેઓ જીવનનો અંત લાવનારા છે.
6.88.23
अद्य गोमायुसङ्घाश्च श्येनसङ्घाश्च लक्ष्मण।
गृध्राश्च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया ॥ ६.८८.२३ ॥
હે લક્ષ્મણ, આજે મારા વડે માર્યા ગયેલા, પ્રાણરહિત થયેલા તારા પર શિયાળોનાં ટોળાં, બાજોનાં ટોળાં અને ગીધ તૂટી પડો.
6.88.24
क्षत्रबन्धुं सदानार्यं रामः परमदुर्मतिः।
भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रक्ष्यति हतं मया ॥ ६.८८.२४ ॥
પરમ મૂર્ખ રામ, સદા નીચ અને અનાર્ય ક્ષત્રિયકુલાંગાર, ભક્ત ભાઈ તને આજે જ મારા વડે હણાયેલો જોશે.
6.88.25
विस्रस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम्।
हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वामद्य निहतं मया ॥ ६.८८.२५ ॥
હે સૌમિત્રિ, આજે હું તને બખ્તર ઢીલું થયેલું, ધનુષ્ય ફેંકાયેલું, માથું કપાયેલું ભૂમિ પર પડેલું મારી નાખેલું જોઈશ.
6.88.26
हेतुमद् वाक्यमर्थज्ञो लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह ॥ ६.८८.२६ ॥
અર્થ જાણનારા લક્ષ્મણે હેતુસહિત વચનોથી ઉત્તર આપ્યો.
6.88.27
वाग्बलं त्यज दुर्बुद्धे क्रूरकर्मन् हि राक्षस।
अथ कस्माद् वदस्येतत् सम्पादय सुकर्मणा ॥ ६.८८.२७ ॥
હે દુર્બુદ્ધિ, ક્રૂરકર્મી રાક્ષસ, વાણીનું બળ છોડ. આ કેમ કહે છે? સત્કર્મથી તે સિદ્ધ કર.
6.88.28
अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थमिह राक्षस।
कुरु तत् कर्म येनाहं श्रद्धेयं तव कत्थनम् ॥ ६.८८.२८ ॥
હે રાક્ષસ, કર્મ કર્યા વિના અહીં કેમ બડાઈ મારે છે? તે કર્મ કર, જેથી તારી બડાઈ પર હું શ્રદ્ધા રાખી શકું.
6.88.29
अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किंचिदप्यनवक्षिपन्।
अविकत्थन् वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषादन ॥ ६.८८.२९ ॥
કઠોર વચન કહ્યા વિના, કંઈ પણ નિંદા કર્યા વિના, બડાઈ માર્યા વિના હું તને મારીશ. જો, હે નરભક્ષી.
6.88.30
इत्युक्त्वा पञ्च नाराचानाकर्णापूरितान् शरान्।
विजघान महावेगाल्लक्ष्मणो राक्षसोरसि ॥ ६.८८.३० ॥
એમ કહીને લક્ષ્મણે કાન સુધી ખેંચેલા પાંચ નારાચ બાણ અતિ વેગથી રાક્ષસની છાતી પર માર્યા.
6.88.31
सुपत्रवाजिता बाणा ज्वलिता इव पन्नगाः।
नैर्ऋतोरस्यभासन्त सवितू रश्मयो यथा ॥ ६.८८.३१ ॥
સુંદર પીંછાવાળા એ બાણો, બળતા સર્પોની જેમ, એ રાક્ષસની છાતી પર સૂર્યના કિરણોની જેમ ચમક્યા.
6.88.32
स शरैराहतस्तेन सरोषो रावणात्मजः।
सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम् ॥ ६.८८.३२ ॥
તેના બાણોથી ઘાયલ થયેલા રાવણપુત્રે ક્રોધે ભરાઈને સારી રીતે છોડેલા ત્રણ બાણો વડે લક્ષ્મણ પર પ્રતિઘાત કર્યો.
6.88.33
स बभूव महाभीमो नरराक्षससिंहयोः।
विमर्दस्तुमुलो युद्धे परस्परजयैषिणोः ॥ ६.८८.३३ ॥
નર અને રાક્ષસ સિંહો વચ્ચેનો એ ભયંકર અને કોલાહલભર્યો સંઘર્ષ, એકબીજા પર જય મેળવવાની ઇચ્છાથી યુદ્ધમાં થયો.
6.88.34
विक्रान्तौ बलसम्पन्नावुभौ विक्रमशालिनौ।
उभौ परमदुर्जेयावतुल्यबलतेजसौ ॥ ६.८८.३४ ॥
બંને પરાક્રમી, બળસંપન્ન અને શૌર્યશાળી હતા; બંને અત્યંત દુર્જેય હતા, અને તેમનું બળ તથા તેજ અતુલ્ય હતું.
6.88.35
युयुधाते तदा वीरौ ग्रहाविव नभोगतौ।
बलवृत्राविव हि तौ युधि वै दुष्प्रधर्षणौ ॥ ६.८८.३५ ॥
ત્યારે એ બંને વીરો આકાશમાં ફરતા બે ગ્રહોની જેમ લડ્યા; યુદ્ધમાં તેઓ બળ અને વૃત્ર જેવા દુર્ધર્ષ હતા.
6.88.36
युयुधाते महात्मानौ तदा केसरिणाविव।
बहूनवसृजन्तौ हि मार्गणौघानवस्थितौ।
नरराक्षसमुख्यौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ॥ ६.८८.३६ ॥
ત્યારે એ મહાત્માઓ સિંહોની જેમ લડ્યા; ઘણા બાણોના પ્રવાહ છોડતા, પોતાના સ્થાન પર અડગ ઊભા રહેતા, મનુષ્યો અને રાક્ષસોમાં મુખ્ય એવા તે બંને આનંદથી એકબીજા સાથે ભિડાયા.
6.88.37
ततः शरान् दाशरथिः संधायामित्रकर्षणः।
ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ६.८८.३७ ॥
ત્યારે શત્રુઓનું દમન કરનાર દશરથપુત્રે બાણ સાધીને, ક્રોધે ફૂંફાડા મારતા સર્પની જેમ તે રાક્ષસેન્દ્ર તરફ છોડ્યાં.
6.88.38
तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा राक्षसाधिपः।
विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत ॥ ६.८८.३८ ॥
તેના ધનુષ્યની પણછનો ટંકાર સાંભળીને રાક્ષસાધિપતિનું મોં ફિક્કું પડી ગયું અને તેણે લક્ષ્મણ તરફ ધ્યાનથી જોયું.
6.88.39
विवर्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम्।
सौमित्रिं युद्धसंयुक्तं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ६.८८.३९ ॥
રાવણપુત્રનું ફિક્કું મોં જોઈને, યુદ્ધમાં લાગેલા સૌમિત્રિને વિભીષણે ઉત્તર આપ્યો.
6.88.40
निमित्तान्युपपश्यामि यान्यस्मिन् रावणात्मजे।
त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः ॥ ६.८८.४० ॥
"હે મહાબાહુ, આ રાવણપુત્રમાં મને જે લક્ષણો દેખાય છે તે બતાવે છે કે એ પરાજિત થયો છે; એમાં સંશય નથી. તેથી તેની સાથે ઝડપથી યુદ્ધ કરો."
6.88.41
ततः संधाय सौमित्रिः शरानाशीविषोपमान्।
मुमोच विशिखांस्तस्मिन् सर्पानिव विषोल्बणान् ॥ ६.८८.४१ ॥
ત્યારે સૌમિત્રિએ ઝેરી સર્પો સમાન બાણ સાધીને, વિષથી ભયંકર સર્પોની જેમ તે બાણ તેના પર છોડ્યાં.
6.88.42
शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः।
मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ॥ ६.८८.४२ ॥
ઇન્દ્રના વજ્ર સમાન સ્પર્શવાળા લક્ષ્મણનાં બાણોથી ઘાયલ થઈને તે ક્ષણભર મૂઢ થઈ ગયો; તેની બધી ઇન્દ્રિયો વિચલિત થઈ ગઈ.
6.88.43
उपलभ्य मुहूर्तेन संज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः।
ददर्शावस्थितं वीरमाजौ दशरथात्मजम्।
सोऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः ॥ ६.८८.४३ ॥
એક ક્ષણમાં ચેતના પાછી મેળવી, ઇન્દ્રિયો પાછી આવતાં, તેણે યુદ્ધભૂમિમાં ઊભેલા દશરથપુત્ર વીરને જોયો. ક્રોધથી લાલ આંખો સાથે તે સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) તરફ આગળ વધ્યો.
6.88.44
अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः।
किं न स्मरसि तद् युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम्।
निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे ॥ ६.८८.४४ ॥
તે નજીક આવીને ફરી કઠોર વચનો બોલ્યો: "પહેલા યુદ્ધમાં મારો પરાક્રમ તને યાદ નથી? ભાઈ સાથે તું બંધાઈને યુદ્ધમાં તરફડતો હતો ત્યારે એ યાદ નથી?"
6.88.45
युवां खलु महायुद्धे वज्राशनिसमैः शरैः।
शायितौ प्रथमं भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ ॥ ६.८८.४५ ॥
મહાયુદ્ધમાં વજ્ર અને વીજળી સમાન બાણોથી તમે બંને આગળ હતા ત્યારે જ પ્રથમ બેભાન થઈને ભૂમિ પર પડ્યા હતા.
6.88.46
स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम्।
गन्तुमिच्छसि यन्मां त्वमाधर्षयितुमिच्छसि ॥ ६.८८.४६ ॥
તને યાદ નથી લાગતું, અથવા યમલોકમાં જવાની તારી ઇચ્છા છે; તું મારા પર જ હુમલો કરવા ઇચ્છે છે.
6.88.47
यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः।
अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः ॥ ६.८८.४७ ॥
જો પહેલા યુદ્ધમાં તેં મારો પરાક્રમ જોયો નથી, તો આજે હું તને બતાવીશ. હવે દૃઢતાથી ઊભો રહે.
6.88.48
इत्युक्त्वा सप्तभिर्बाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम्।
दशभिस्तु हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः ॥ ६.८८.४८ ॥
આમ કહીને તેણે સાત બાણોથી લક્ષ્મણને ઘાયલ કર્યો, અને તીક્ષ્ણ ધારવાળા ઉત્તમ દસ બાણોથી હનુમાનને.
6.88.49
ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान्।
क्रोधाद् द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम् ॥ ६.८८.४९ ॥
ત્યારે પરાક્રમી તેણે ક્રોધથી બમણા આવેશમાં આવીને સારી રીતે છોડેલા સો બાણોથી વિભીષણને વીંધી નાખ્યો.
6.88.50
तद् दृष्ट्वेन्द्रजिता कर्म कृतं रामानुजस्तदा।
अचिन्तयित्वा प्रहसन्नैतत् किंचिदिति ब्रुवन् ॥ ६.८८.५० ॥
ઇન્દ્રજિતનું તે કાર્ય જોઈને રામના નાનાભાઈ લક્ષ્મણ તેની ચિંતા કર્યા વિના હસતાં બોલ્યા, "આ કંઈ વાત નથી."
6.88.51
मुमोच च शरान् घोरान् संगृह्य नरपुंगवः।
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि ॥ ६.८८.५१ ॥
મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણે નિર્ભય મુખે, ક્રોધ સાથે, યુદ્ધમાં રાવણિ પર ભયંકર બાણો ઉપાડીને છોડ્યાં.
6.88.52
नैवं रणगताः शूराः प्रहरन्ति निशाचर।
लघवश्चाल्पवीर्याश्च शरा हीमे सुखास्तव ॥ ६.८८.५२ ॥
હે નિશાચર, યુદ્ધમાં આવેલા શૂરવીરો આ રીતે પ્રહાર કરતા નથી. તારાં આ બાણો હલકાં અને અલ્પ બળવાળાં છે; ખરેખર તે સુખદ લાગે છે.
6.88.53
नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे युद्धकाङ्क्षिणः।
इत्येवं तं ब्रुवन् धन्वी शरैरभिववर्ष ह ॥ ६.८८.५३ ॥
યુદ્ધની ઇચ્છા રાખનારા શૂરવીરો યુદ્ધમાં આ રીતે લડતા નથી. એમ તેને કહીને તે ધનુર્ધરે બાણોની વર્ષા કરી.
6.88.54
तस्य बाणैः सुविध्वस्तं कवचं काञ्चनं महत्।
व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात् ॥ ६.८८.५४ ॥
તેનાં બાણોથી સંપૂર્ણ વિખેરાયેલું તેનું મોટું સોનાનું કવચ રથની બેઠક પર તૂટી પડ્યું, જાણે આકાશમાંથી તારાઓની જાળ ખરી પડી હોય.
6.88.55
विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः।
इन्द्रजित् समरे वीरः प्रत्यूषे भानुमानिव ॥ ६.८८.५५ ॥
બાણોથી કવચ હલી ગયું અને ઘાયલ થયેલો એ વીર ઇન્દ્રજિત યુદ્ધમાં પ્રભાતના સૂર્ય જેવો શોભ્યો.
6.88.56
ततः शरसहस्रेण संक्रुद्धो रावणात्मजः।
बिभेद समरे वीरो लक्ष्मणं भीमविक्रमः ॥ ६.८८.५६ ॥
પછી ક્રોધે ભરાયેલા, ભયંકર પરાક્રમી રાવણપુત્રે હજારો બાણોથી યુદ્ધમાં લક્ષ્મણને વીંધ્યો.
6.88.57
व्यशीर्यत महद्दिव्यं कवचं लक्ष्मणस्य तु।
कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुररिंदमौ ॥ ६.८८.५७ ॥
લક્ષ્મણનું મહાન દિવ્ય કવચ તૂટીને વિખેરાઈ ગયું; એકબીજા પર પ્રહાર અને પ્રતિપ્રહાર કરતા એ બે શત્રુદમનો ઊભા રહ્યા.
6.88.58
अभीक्ष्णं निःश्वसन्तौ तौ युध्येतां तुमुलं युधि।
शरसंकृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ ॥ ६.८८.५८ ॥
વારંવાર નિસાસા નાખતા એ બંનેએ યુદ્ધમાં ભયંકર લડાઈ કરી; બાણોથી તેમના સર્વ અંગો કપાયેલા હતા અને તેઓ ચારેબાજુ લોહીથી ભીંજાયેલા હતા.
6.88.59
सुदीर्घकालं तौ वीरावन्योन्यं निशितैः शरैः।
ततक्षतुर्महात्मानौ रणकर्मविशारदौ।
बभूवतुश्चात्मजये यत्तौ भीमपराक्रमौ ॥ ६.८८.५९ ॥
ઘણા લાંબા સમય સુધી એ બંને વીરો, મહાત્માઓ અને યુદ્ધકર્મમાં નિપુણ, તીક્ષ્ણ બાણોથી એકબીજા પર પ્રહાર કરતા રહ્યા; વિજય માટે દૃઢ નિશ્ચયી એ ભયંકર પરાક્રમી હતા.
6.88.60
तौ शरौघैस्तथाकीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ।
सृजन्तौ रुधिरं चोष्णं जलं प्रस्रवणाविव ॥ ६.८८.६० ॥
બાણોની ધારાઓથી ઢંકાયેલા, કવચ અને ધ્વજ કપાયેલા એ બંને ગરમ લોહી વહેવડાવતા હતા, જાણે બે ઝરણાં ગરમ પાણી વહાવતાં હોય.
6.88.61
शरवर्षं ततो घोरं मुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम्।
सासारयोरिवाकाशे नीलयोः कालमेघयोः ॥ ६.८८.६१ ॥
ત્યારે તેઓ બંને ભયંકર ગર્જના સાથે ઘોર બાણવર્ષા કરવા લાગ્યા, જાણે આકાશમાં બે ઘેરા વાદળો વરસતાં હોય.
6.88.62
तयोरथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः।
न च तौ युद्धवैमुख्यं क्लमं चाप्युपजग्मतुः ॥ ६.८८.६२ ॥
યુદ્ધ કરતા એ બંનેનો ઘણો સમય વીતી ગયો; છતાં તેઓ યુદ્ધથી પાછા ફર્યા નહીં, થાક પણ તેમને ન લાગ્યો.
6.88.63
अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः।
शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः ॥ ६.८८.६३ ॥
અસ્ત્રવિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ એ બંને વારંવાર અસ્ત્રો બતાવતા આકાશમાં ઊંચા-નીચા આકારના બાણો છોડવા લાગ્યા.
6.88.64
व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघु चित्रं च सुष्ठु च।
उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ ॥ ६.८८.६४ ॥
દોષરહિત, ઝડપથી, વિચિત્ર અને સરસ રીતે બાણ ચલાવતાં એ બંને—માનવ અને રાક્ષસ—ભયંકર તુમુલ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
6.88.65
तयोः पृथक् पृथग् भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः।
स कम्पं जनयामास निर्घात इव दारुणः ॥ ६.८८.६५ ॥
તેમના બંનેની હથેળીઓનો ભયંકર તાલ-ધ્વનિ અલગ અલગ સંભળાયો; એ ધ્વનિ ભયાનક વીજળીના કડાકાની જેમ કંપ ઉપજાવતો હતો.
6.88.66
तयोः स भ्राजते शब्दस्तथा समरमत्तयोः।
सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेघयोरिव ॥ ६.८८.६६ ॥
યુદ્ધમદમાં મત્ત એ બંનેની અતિ ભયંકર ગર્જના આકાશમાં બે મેઘોની ગર્જના સમાન ગાજી ઊઠી.
6.88.67
सुवर्णपुंखैर्नाराचैर्बलवन्तौ कृतव्रणौ।
प्रसुस्रुवाते रुधिरं कीर्तिमन्तौ जये धृतौ ॥ ६.८८.६७ ॥
સોનેરી પાંખવાળા નારાચોથી ઘાયલ થયેલા, બળવાન એવા તે બંનેમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું; વિજય માટે દૃઢ નિશ્ચયી એ યશસ્વી બંને.
6.88.68
ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुंखाः शरा युधि।
असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ॥ ६.८८.६८ ॥
યુદ્ધમાં તેમના શરીરો પર પડેલા તે સોનેરી પાંખવાળા બાણો લોહીથી ખરડાઈને બહાર નીકળ્યા અને ધરતીના પડમાં ઘૂસી ગયા.
6.88.69
अन्ये सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे संजघट्टिरे।
बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैव तयोर्बाणाः सहस्रशः ॥ ६.८८.६९ ॥
બીજા અતિ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી આકાશમાં તેઓ એકબીજા સાથે અથડાયા; તે બંનેના હજારો બાણો તૂટ્યા અને કપાયા.
6.88.70
स बभूव रणो घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः।
अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः ॥ ६.८८.७० ॥
તે યુદ્ધ ભયંકર બન્યું; તે બંનેના બાણોનો ઢગલો, યજ્ઞમાં બે પ્રજ્વલિત અગ્નિઓ વચ્ચેના કુશના ઢગલા જેવો હતો.
6.88.71
तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः।
सुपुष्पाविव निष्पत्रौ वने किंशुकशाल्मली ॥ ६.८८.७१ ॥
તે બે મહાત્માઓના ઘાયલ દેહો, વનમાં પાંદડા વગરના, સારી રીતે ફૂલેલા કિંશુક અને શાલ્મલી વૃક્ષો જેવા શોભ્યા.
6.88.72
चक्रतुस्तुमुलं घोरं संनिपातं मुहुर्मुहुः।
इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैव परस्परजयैषिणौ ॥ ६.८८.७२ ॥
ઇન્દ્રજિત અને લક્ષ્મણ, એકબીજા પર વિજય ઇચ્છતા, વારંવાર ભયંકર અને કોલાહલભર્યો સામનો કરતા રહ્યા.
6.88.73
लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम्।
अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रतिपद्यताम् ॥ ६.८८.७३ ॥
યુદ્ધમાં લક્ષ્મણે રાવણિને અને રાવણિએ લક્ષ્મણને પ્રહાર કર્યા; એકબીજાને પ્રહાર કરતા છતાં તે બંનેને થાક લાગ્યો નહીં.
6.88.74
बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ।
शुशुभाते महावीर्यौ प्ररूढाविव पर्वतौ ॥ ६.८८.७४ ॥
શરીરમાં ઊંડે સુધી ખૂંપેલા બાણોની જાળથી તે બંને વેગવાન મહાપરાક્રમી વીરો ઊગેલા પર્વતો જેવા શોભ્યા.
6.88.75
तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम्।
बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः ॥ ६.८८.७५ ॥
તેમના લોહીથી ભીંજાયેલાં અને બાણોથી સંપૂર્ણ ઢંકાયેલાં તેમનાં સર્વ અંગો સળગતા અગ્નિઓની જેમ ઝળહળ્યાં.
6.88.76
तयोरथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः।
न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं चाप्यभिजग्मतुः ॥ ६.८८.७६ ॥
યુદ્ધ કરતા તે બંનેનો ઘણો સમય વીતી ગયો; છતાં તેઓ યુદ્ધથી વિમુખ ન થયા કે થાક પણ ન અનુભવ્યો.
6.88.77
अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं
समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य।
प्रियहितमुपपादयन् महात्मा
समरमुपेत्य विभीषणोऽवतस्थे ॥ ६.८८.७७ ॥
ત્યારે યુદ્ધનો થાક દૂર કરવા, યુદ્ધમોરચે અજેય લક્ષ્મણનું પ્રિય અને હિત સાધવા મહાત્મા વિભીષણ રણભૂમિ પર આવીને ઊભા રહ્યા.