वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.88.1
विभीषणवचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं क्रोधेनाभ्युत्पपात च ॥ ६.८८.१ ॥
विभीषणाचे बोल ऐकून रावणपुत्र क्रोधाने मूर्च्छित झाला. तो कठोर शब्दांत बोलला आणि क्रोधाने उठला.
6.88.2
उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे सुसमलंकृते।
कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः ॥ ६.८८.२ ॥
शस्त्रे व खड्ग उगारलेला, सुशोभित अशा विशाल रथावर, कालासारख्या घोड्यांनी जुंपलेल्या रथात तो उभा होता; तो कालांतकासारखा दिसत होता.
6.88.3
महाप्रमाणमुद्यम्य विपुलं वेगवद् दृढम्।
धनुर्भीमबलो भीमं शरांश्चामित्रनाशनान् ॥ ६.८८.३ ॥
महान, विशाल, वेगवान आणि दृढ धनुष्य उचलून, भयंकर बलवान तो शत्रुनाशक भीषण बाण घेऊन उभा राहिला.
6.88.4
तं ददर्श महेष्वासो रथस्थः समलंकृतः।
अलंकृतममित्रघ्नो रावणस्यात्मजो बली ॥ ६.८८.४ ॥
महाधनुर्धर, रथावर उभा असलेला, सुशोभित, शत्रुघातक, रावणाचा बलवान पुत्र त्याला पाहत होता.
6.88.5
हनूमत्पृष्ठमारूढमुदयस्थरविप्रभम्।
उवाचैनं सुसंरब्धः सौमित्रिं सविभीषणम् ॥ ६.८८.५ ॥
हनुमानाच्या पाठीवर आरूढ, उगवत्या सूर्यासारखा तेजस्वी त्याला पाहून अत्यंत संतप्त होऊन तो सौमित्री व विभीषणाला म्हणाला.
6.88.6
तांश्च वानरशार्दूलान् पश्यध्वं मे पराक्रमम्।
अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम् ॥ ६.८८.६ ॥
ते वानरश्रेष्ठांनो, माझा पराक्रम पाहा! आज माझ्या धनुष्यातून सुटणारा, अनिवार्य असा बाणवर्षाव पाहा.
6.88.7
मुक्तवर्षमिवाकाशे धारयिष्यथ संयुगे।
अद्य वो मामका बाणा महाकार्मुकनिःसृताः।
विधमिष्यन्ति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ॥ ६.८८.७ ॥
आकाशातून कोसळणाऱ्या पावसाला जसे झेलावे लागते, तसे युद्धात तुम्हांला माझे बाण झेलावे लागतील. आज माझ्या महाधनुष्यातून सुटलेले माझे बाण तुमची शरीरे कापसाच्या राशीला अग्नी जाळतो तसे विखुरतील.
6.88.8
तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नान् शूलशक्त्यृष्टितोमरैः।
अद्य वो गमयिष्यामि सर्वानेव यमक्षयम् ॥ ६.८८.८ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी, शूल, शक्ती, ऋष्टी आणि तोमरांनी छिन्नभिन्न झालेल्या तुम्हा सर्वांना आज मी यमलोकी पाठवीन.
6.88.9
सृजतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य संयुगे।
जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाग्रतः ॥ ६.८८.९ ॥
युद्धात बाणांचा वर्षाव करणाऱ्या, चपळ हात असलेल्या, मेघासारखा गर्जणाऱ्या माझ्यासमोर कोण उभा राहील?
6.88.10
रात्रियुद्धे तदा पूर्वं वज्राशनिसमैः शरैः।
शायितौ तौ मया भूयो विसंज्ञौ सपुरःसरौ ॥ ६.८८.१० ॥
पूर्वी रात्रीच्या युद्धात वज्र आणि अशनीसम बाणांनी मी त्या दोघांना पुन्हा पाडले होते; ते आपल्या प्रमुखांसह बेशुद्ध झाले होते.
6.88.11
स्मृतिर्न तेऽस्ति वा मन्ये व्यक्तं यातो यमक्षयम्।
आशीविषसमं क्रुद्धं यन्मां योद्धुमुपस्थितः ॥ ६.८८.११ ॥
तुला आठवत नाही का, की तू स्पष्टपणे यमलोकी गेला आहेस असे मला वाटते; संतप्त विषारी सापासारखा माझ्याशी युद्ध करायला आलास.
6.88.12
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं राघवस्तदा।
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.८८.१२ ॥
राक्षसराजाची ती गर्जना ऐकून तेव्हा राघवाने निर्भय मुखाने, क्रुद्ध होऊन रावणीला हे वचन म्हटले.
6.88.13
उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया।
कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ ६.८८.१३ ॥
हे राक्षसा, कार्यांचा पार गाठणे कठीण आहे असे तू म्हणालास. जो कर्माने कार्यांचा पार गाठतो, तोच बुद्धिमान.
6.88.14
स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित्।
वाचा व्याहृत्य जानीषे कृतार्थोऽस्मीति दुर्मते ॥ ६.८८.१४ ॥
हे दुर्बुद्धी, कोणालाही सहज न मिळणारा अर्थ तुला मिळालेला नाही. केवळ शब्दांनी बोलून तू मी कृतार्थ झालो असे समजतोस.
6.88.15
अन्तर्धानगतेनाजौ यत्त्वया चरितस्तदा।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ ६.८८.१५ ॥
युद्धात अदृश्य होऊन तू तेव्हा जे केलेस, तो चोरांचा मार्ग आहे; हा वीरांनी आचरलेला मार्ग नाही.
6.88.16
यथा बाणपथं प्राप्य स्थितोऽस्मि तव राक्षस।
दर्शयस्वाद्य तत्तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे ॥ ६.८८.१६ ॥
हे राक्षसा, तुझ्या बाणांच्या मार्गात मी उभा आहे. आता तो तुझा पराक्रम दाखव; केवळ शब्दांनी तू का बढाया मारतोस?
6.88.17
एवमुक्तो धनुर्भीमं परामृश्य महाबलः।
ससर्ज निशितान् बाणानिन्द्रजित् समितिंजयः ॥ ६.८८.१७ ॥
असे बोलले गेल्यावर महाबली, युद्धविजयी इंद्रजिताने भयंकर धनुष्य घेऊन तीक्ष्ण बाण सोडले.
6.88.18
तेन सृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः।
सम्प्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः ॥ ६.८८.१८ ॥
त्याने सोडलेले महावेगवान बाण सर्पविषासारखे होते; ते लक्ष्मणापर्यंत पोहोचून फुत्कार टाकणाऱ्या सापांसारखे कोसळले.
6.88.19
शरैरतिमहावेगैर्वेगवान् रावणात्मजः।
सौमित्रिमिन्द्रजिद् युद्धे विव्याध शुभलक्षणम् ॥ ६.८८.१९ ॥
वेगवान रावणपुत्र इंद्रजित्ने युद्धात अतिवेगवान बाणांनी शुभलक्षणी सौमित्रीला (लक्ष्मणाला) विंधले.
6.88.20
स शरैरतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः।
शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान् विधूम इव पावकः ॥ ६.८८.२० ॥
बाणांनी अंग अतिशय विंधले गेलेले, रक्ताने न्हालेले ते तेजस्वी लक्ष्मण धूररहित अग्नीप्रमाणे शोभले.
6.88.21
इन्द्रजित् त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याभिगम्य च।
विनद्य सुमहानादमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.८८.२१ ॥
इंद्रजित आपले कर्म नीट पाहून, जवळ जाऊन, मोठी गर्जना करून हे वचन बोलला.
6.88.22
पत्रिणः शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः।
आदास्यन्तेऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तकाः ॥ ६.८८.२२ ॥
माझ्या धनुष्यातून सुटलेले, पंखधारी, तीक्ष्ण धारेचे तुझे हे बाण, हे सौमित्री, आजच तुझे प्राण हरण करतील, कारण ते प्राणांतक आहेत.
6.88.23
अद्य गोमायुसङ्घाश्च श्येनसङ्घाश्च लक्ष्मण।
गृध्राश्च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया ॥ ६.८८.२३ ॥
हे लक्ष्मणा, आज माझ्याकडून मारले गेलेल्या आणि निष्प्राण झालेल्या तुझ्यावर कोल्ह्यांचे कळप, ससाण्यांचे कळप आणि गिधाडे तुटून पडोत.
6.88.24
क्षत्रबन्धुं सदानार्यं रामः परमदुर्मतिः।
भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रक्ष्यति हतं मया ॥ ६.८८.२४ ॥
परम मूर्ख राम, नेहमी नीच आणि अनार्य असलेल्या क्षत्रियकुलकलंक, भक्त बंधू तुला आजच माझ्याकडून मारलेला पाहील.
6.88.25
विस्रस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम्।
हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वामद्य निहतं मया ॥ ६.८८.२५ ॥
हे सौमित्री, आज मी तुला कवच सैल झालेला, धनुष्य फेकलेला, मस्तक तुटलेला जमिनीवर पडलेला असा मारलेला पाहीन.
6.88.26
हेतुमद् वाक्यमर्थज्ञो लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह ॥ ६.८८.२६ ॥
अर्थ जाणणारा लक्ष्मण युक्तियुक्त शब्दांनी उत्तरला.
6.88.27
वाग्बलं त्यज दुर्बुद्धे क्रूरकर्मन् हि राक्षस।
अथ कस्माद् वदस्येतत् सम्पादय सुकर्मणा ॥ ६.८८.२७ ॥
हे दुर्बुद्धी, क्रूरकर्मा राक्षसा, वाचेची शक्ती सोड. हे का बोलतोस? सत्कर्माने ते पूर्ण कर.
6.88.28
अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थमिह राक्षस।
कुरु तत् कर्म येनाहं श्रद्धेयं तव कत्थनम् ॥ ६.८८.२८ ॥
हे राक्षसा, कर्म न करता इथे का बढाई मारतोस? ते कर्म कर, ज्यामुळे तुझ्या बढाईवर विश्वास ठेवता येईल.
6.88.29
अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किंचिदप्यनवक्षिपन्।
अविकत्थन् वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषादन ॥ ६.८८.२९ ॥
कठोर शब्द न बोलता, काहीही निंदा न करता, बढाई न मारता मी तुला मारीन. पाहा, हे नरभक्षका.
6.88.30
इत्युक्त्वा पञ्च नाराचानाकर्णापूरितान् शरान्।
विजघान महावेगाल्लक्ष्मणो राक्षसोरसि ॥ ६.८८.३० ॥
असे बोलून लक्ष्मणाने कानापर्यंत ओढलेले पाच नाराच बाण अत्यंत वेगाने राक्षसाच्या छातीवर मारले.
6.88.31
सुपत्रवाजिता बाणा ज्वलिता इव पन्नगाः।
नैर्ऋतोरस्यभासन्त सवितू रश्मयो यथा ॥ ६.८८.३१ ॥
सुंदर पंख असलेले ते बाण, जळत्या सर्पांप्रमाणे, त्या राक्षसाच्या छातीवर सूर्यकिरणांसारखे चमकले.
6.88.32
स शरैराहतस्तेन सरोषो रावणात्मजः।
सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम् ॥ ६.८८.३२ ॥
त्याच्या बाणांनी घायाळ झालेल्या रावणपुत्राने संतापून सुयोग्यरीत्या सोडलेल्या तीन बाणांनी लक्ष्मणावर प्रतिहल्ला केला.
6.88.33
स बभूव महाभीमो नरराक्षससिंहयोः।
विमर्दस्तुमुलो युद्धे परस्परजयैषिणोः ॥ ६.८८.३३ ॥
नर आणि राक्षस या सिंहांमधील ते भयंकर आणि तुमुल युद्ध, एकमेकांवर विजय मिळवण्याच्या इच्छेने झाले.
6.88.34
विक्रान्तौ बलसम्पन्नावुभौ विक्रमशालिनौ।
उभौ परमदुर्जेयावतुल्यबलतेजसौ ॥ ६.८८.३४ ॥
दोघेही पराक्रमी, बलसंपन्न आणि शौर्यशाली होते; दोघेही अत्यंत दुर्जय होते आणि त्यांचे बल व तेज अतुलनीय होते.
6.88.35
युयुधाते तदा वीरौ ग्रहाविव नभोगतौ।
बलवृत्राविव हि तौ युधि वै दुष्प्रधर्षणौ ॥ ६.८८.३५ ॥
तेव्हा ते दोन्ही वीर आकाशात फिरणाऱ्या दोन ग्रहांप्रमाणे लढले; युद्धात ते बल आणि वृत्रासारखे अजिंक्य होते.
6.88.36
युयुधाते महात्मानौ तदा केसरिणाविव।
बहूनवसृजन्तौ हि मार्गणौघानवस्थितौ।
नरराक्षसमुख्यौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ॥ ६.८८.३६ ॥
तेव्हा ते महात्मे सिंहांप्रमाणे लढले; अनेक बाणांचे प्रवाह सोडत, आपल्या जागेवर अचल उभे राहत, नर आणि राक्षसांमधील श्रेष्ठ ते दोघे आनंदाने एकमेकांशी भिडले.
6.88.37
ततः शरान् दाशरथिः संधायामित्रकर्षणः।
ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ६.८८.३७ ॥
तेव्हा शत्रूंचे दमन करणाऱ्या दशरथपुत्राने बाण संधान करून, क्रोधाने फुत्कारणाऱ्या सर्पाप्रमाणे ते राक्षसराजावर सोडले.
6.88.38
तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा राक्षसाधिपः।
विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत ॥ ६.८८.३८ ॥
त्याच्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा टणत्कार ऐकून राक्षसाधिपतीचे तोंड फिकट झाले आणि त्याने लक्ष्मणाकडे निरखून पाहिले.
6.88.39
विवर्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम्।
सौमित्रिं युद्धसंयुक्तं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ६.८८.३९ ॥
रावणपुत्राचे फिकट झालेले तोंड पाहून, युद्धात गुंतलेल्या सौमित्रीला विभीषणाने उत्तर दिले.
6.88.40
निमित्तान्युपपश्यामि यान्यस्मिन् रावणात्मजे।
त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः ॥ ६.८८.४० ॥
"हे महाबाहू, या रावणपुत्रात मला जी चिन्हे दिसत आहेत, ती हा पराभूत झाला आहे असे दर्शवतात; यात संशय नाही. म्हणून त्याच्याशी वेगाने युद्ध कर."
6.88.41
ततः संधाय सौमित्रिः शरानाशीविषोपमान्।
मुमोच विशिखांस्तस्मिन् सर्पानिव विषोल्बणान् ॥ ६.८८.४१ ॥
मग सौमित्रीने विषारी सर्पांसारखे बाण संधान करून, विषाने भयंकर सर्पांप्रमाणे ते त्याच्यावर सोडले.
6.88.42
शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः।
मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ॥ ६.८८.४२ ॥
इंद्राच्या वज्रासारख्या स्पर्शाच्या लक्ष्मणाच्या बाणांनी घायाळ होऊन तो क्षणभर मूढ झाला; त्याच्या सर्व इंद्रियांना कंप सुटला.
6.88.43
उपलभ्य मुहूर्तेन संज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः।
ददर्शावस्थितं वीरमाजौ दशरथात्मजम्।
सोऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः ॥ ६.८८.४३ ॥
क्षणार्धात शुद्धीवर आणि इंद्रिये परत आल्यावर त्याने युद्धभूमीत उभ्या असलेल्या दशरथपुत्र वीराला पाहिले. रागाने लाल डोळे करून तो सौमित्रीकडे (लक्ष्मणाकडे) चालून गेला.
6.88.44
अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः।
किं न स्मरसि तद् युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम्।
निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे ॥ ६.८८.४४ ॥
तो जवळ येऊन पुन्हा कठोर शब्द बोलला: "पहिल्या युद्धात माझा पराक्रम तुला आठवत नाही का? भावासह तू बद्ध होऊन युद्धात तडफडत होतास, ते आठवत नाही का?"
6.88.45
युवां खलु महायुद्धे वज्राशनिसमैः शरैः।
शायितौ प्रथमं भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ ॥ ६.८८.४५ ॥
महायुद्धात वज्र आणि विजेसारख्या बाणांनी तुम्ही दोघेही पुढे असतानाच प्रथम बेशुद्ध होऊन भूमीवर पडला होतात.
6.88.46
स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम्।
गन्तुमिच्छसि यन्मां त्वमाधर्षयितुमिच्छसि ॥ ६.८८.४६ ॥
तुला आठवत नसावे, किंवा यमलोकात जायची इच्छा असावी; तू मलाच आक्रमण करू इच्छितोस.
6.88.47
यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः।
अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः ॥ ६.८८.४७ ॥
पहिल्या युद्धात तू माझा पराक्रम पाहिला नसेल, तर आज तुला दाखवीन. आता दृढपणे उभा राहा.
6.88.48
इत्युक्त्वा सप्तभिर्बाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम्।
दशभिस्तु हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः ॥ ६.८८.४८ ॥
असे बोलून त्याने सात बाणांनी लक्ष्मणाला घायाळ केले, आणि तीक्ष्ण धारेच्या उत्तम दहा बाणांनी हनुमानाला.
6.88.49
ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान्।
क्रोधाद् द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम् ॥ ६.८८.४९ ॥
तेव्हा पराक्रमी त्याने क्रोधाने दुप्पट संतप्त होऊन नीट सोडलेल्या शंभर बाणांनी विभीषणाला भेदले.
6.88.50
तद् दृष्ट्वेन्द्रजिता कर्म कृतं रामानुजस्तदा।
अचिन्तयित्वा प्रहसन्नैतत् किंचिदिति ब्रुवन् ॥ ६.८८.५० ॥
इंद्रजिताचे ते कृत्य पाहून रामाचा धाकटा बंधू लक्ष्मण त्याची चिंता न करता हसत म्हणाला, "हे काही विशेष नाही."
6.88.51
मुमोच च शरान् घोरान् संगृह्य नरपुंगवः।
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि ॥ ६.८८.५१ ॥
नरश्रेष्ठ लक्ष्मणाने निर्भय मुखाने, क्रोधाने, युद्धात रावणपुत्रावर भयंकर बाण घेऊन सोडले.
6.88.52
नैवं रणगताः शूराः प्रहरन्ति निशाचर।
लघवश्चाल्पवीर्याश्च शरा हीमे सुखास्तव ॥ ६.८८.५२ ॥
हे निशाचरा, युद्धात आलेले शूर असे प्रहार करत नाहीत. तुझे हे बाण हलके आणि अल्पवीर्याचे आहेत; खरोखर ते सुखद वाटतात.
6.88.53
नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे युद्धकाङ्क्षिणः।
इत्येवं तं ब्रुवन् धन्वी शरैरभिववर्ष ह ॥ ६.८८.५३ ॥
युद्धाची इच्छा असलेले शूर रणात असे लढत नाहीत. असे त्याला बोलून त्या धनुर्धराने बाणांचा वर्षाव केला.
6.88.54
तस्य बाणैः सुविध्वस्तं कवचं काञ्चनं महत्।
व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात् ॥ ६.८८.५४ ॥
त्याच्या बाणांनी पूर्णपणे छिन्नभिन्न झालेले त्याचे मोठे सोन्याचे कवच रथाच्या आसनावर विखुरले, जणू आकाशातून ताऱ्यांचे जाळे गळून पडले.
6.88.55
विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः।
इन्द्रजित् समरे वीरः प्रत्यूषे भानुमानिव ॥ ६.८८.५५ ॥
बाणांनी कवच हलले आणि जखमी झालेला तो वीर इंद्रजित युद्धात पहाटेच्या सूर्याप्रमाणे शोभला.
6.88.56
ततः शरसहस्रेण संक्रुद्धो रावणात्मजः।
बिभेद समरे वीरो लक्ष्मणं भीमविक्रमः ॥ ६.८८.५६ ॥
नंतर संतप्त झालेल्या, भयंकर पराक्रमी रावणपुत्राने हजारो बाणांनी युद्धात लक्ष्मणाला भेदले.
6.88.57
व्यशीर्यत महद्दिव्यं कवचं लक्ष्मणस्य तु।
कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुररिंदमौ ॥ ६.८८.५७ ॥
लक्ष्मणाचे महान दिव्य कवच विखुरले गेले; एकमेकांवर प्रहार व प्रतिप्रहार करणारे ते दोघे शत्रुदमन वीर उभे राहिले.
6.88.58
अभीक्ष्णं निःश्वसन्तौ तौ युध्येतां तुमुलं युधि।
शरसंकृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ ॥ ६.८८.५८ ॥
वारंवार उसासे टाकत त्या दोघांनी युद्धात भयंकर लढा दिला; बाणांनी त्यांचे सर्व अवयव छिन्नभिन्न झाले होते आणि ते सर्वत्र रक्ताने माखले होते.
6.88.59
सुदीर्घकालं तौ वीरावन्योन्यं निशितैः शरैः।
ततक्षतुर्महात्मानौ रणकर्मविशारदौ।
बभूवतुश्चात्मजये यत्तौ भीमपराक्रमौ ॥ ६.८८.५९ ॥
बराच काळ ते दोन्ही वीर, महात्मे आणि युद्धकर्मात निपुण, तीक्ष्ण बाणांनी एकमेकांवर प्रहार करत राहिले; विजयासाठी निश्चयी ते भयंकर पराक्रमी होते.
6.88.60
तौ शरौघैस्तथाकीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ।
सृजन्तौ रुधिरं चोष्णं जलं प्रस्रवणाविव ॥ ६.८८.६० ॥
बाणांच्या प्रवाहांनी झाकलेले, कवच व ध्वज तुटलेले ते दोघे गरम रक्त वाहवत होते, जणू दोन झरे उष्ण जल वाहवत आहेत.
6.88.61
शरवर्षं ततो घोरं मुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम्।
सासारयोरिवाकाशे नीलयोः कालमेघयोः ॥ ६.८८.६१ ॥
तेव्हा ते दोघे भयंकर गर्जनेने घोर बाणवर्षाव करू लागले, जणू आकाशात दोन निळे काळे मेघ वर्षाव करत होते.
6.88.62
तयोरथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः।
न च तौ युद्धवैमुख्यं क्लमं चाप्युपजग्मतुः ॥ ६.८८.६२ ॥
लढणाऱ्या त्या दोघांचा बराच काळ गेला; तरीही ते युद्धापासून परावृत्त झाले नाहीत, थकवाही त्यांना जाणवला नाही.
6.88.63
अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः।
शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः ॥ ६.८८.६३ ॥
अस्त्रविद्येत श्रेष्ठ असलेले ते दोघे वारंवार अस्त्रे दाखवत आकाशात उंच-सखल आकारांचे बाण सोडू लागले.
6.88.64
व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघु चित्रं च सुष्ठु च।
उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ ॥ ६.८८.६४ ॥
निर्दोषपणे, वेगाने, विचित्र आणि उत्तम प्रकारे बाण सोडत ते दोघे—नर आणि राक्षस—भयंकर व तुमुल युद्ध करू लागले.
6.88.65
तयोः पृथक् पृथग् भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः।
स कम्पं जनयामास निर्घात इव दारुणः ॥ ६.८८.६५ ॥
त्या दोघांचा हातांच्या टाळ्यांचा भयंकर ध्वनी वेगवेगळा ऐकू आला; तो ध्वनी भयंकर वज्रपाताप्रमाणे कंप निर्माण करत होता.
6.88.66
तयोः स भ्राजते शब्दस्तथा समरमत्तयोः।
सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेघयोरिव ॥ ६.८८.६६ ॥
युद्धमदाने उन्मत्त झालेल्या त्या दोघांचा अतिभयंकर गर्जनाध्वनी आकाशात दोन मेघांच्या गर्जनेप्रमाणे दुमदुमला.
6.88.67
सुवर्णपुंखैर्नाराचैर्बलवन्तौ कृतव्रणौ।
प्रसुस्रुवाते रुधिरं कीर्तिमन्तौ जये धृतौ ॥ ६.८८.६७ ॥
सोनेरी पंखांच्या नाराचांनी जखमी झालेल्या, बलवान त्या दोघांतून रक्त वाहू लागले; विजयासाठी दृढनिश्चयी ते दोघे कीर्तिमान होते.
6.88.68
ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुंखाः शरा युधि।
असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ॥ ६.८८.६८ ॥
युद्धात त्यांच्या शरीरांवर पडलेले ते सोनेरी पंखांचे बाण रक्ताने माखून बाहेर पडले आणि पृथ्वीच्या पृष्ठभागात घुसले.
6.88.69
अन्ये सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे संजघट्टिरे।
बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैव तयोर्बाणाः सहस्रशः ॥ ६.८८.६९ ॥
इतर अति तीक्ष्ण शस्त्रांनी आकाशात ते एकमेकांवर आदळले; त्या दोघांचे सहस्रावधी बाण मोडले आणि तुटले.
6.88.70
स बभूव रणो घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः।
अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः ॥ ६.८८.७० ॥
ते युद्ध भयंकर झाले; त्या दोघांच्या बाणांचा ढीग, यज्ञात दोन प्रज्वलित अग्नींच्या मधील कुशांच्या ढिगासारखा होता.
6.88.71
तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः।
सुपुष्पाविव निष्पत्रौ वने किंशुकशाल्मली ॥ ६.८८.७१ ॥
त्या दोन महात्म्यांची जखमी शरीरे, वनात पानांविना बहरलेल्या पळस आणि शाल्मली वृक्षांसारखी शोभली.
6.88.72
चक्रतुस्तुमुलं घोरं संनिपातं मुहुर्मुहुः।
इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैव परस्परजयैषिणौ ॥ ६.८८.७२ ॥
इंद्रजित आणि लक्ष्मण, एकमेकांवर विजय इच्छिणारे, वारंवार भयंकर आणि कोलाहलपूर्ण संघर्ष करीत राहिले.
6.88.73
लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम्।
अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रतिपद्यताम् ॥ ६.८८.७३ ॥
युद्धात लक्ष्मणाने रावणीला आणि रावणीने लक्ष्मणाला प्रहार केले; एकमेकांवर प्रहार करत असतानाही त्या दोघांना थकवा जाणवला नाही.
6.88.74
बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ।
शुशुभाते महावीर्यौ प्ररूढाविव पर्वतौ ॥ ६.८८.७४ ॥
शरीरात खोलवर रुतलेल्या बाणांच्या जाळ्याने ते दोघे वेगवान महापराक्रमी वीर उंच वाढलेल्या पर्वतांसारखे शोभू लागले.
6.88.75
तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम्।
बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः ॥ ६.८८.७५ ॥
त्यांच्या रक्ताने भिजलेली, बाणांनी पूर्णपणे झाकलेली त्यांची सर्व अंगे पेटत्या अग्नींप्रमाणे चमकली.
6.88.76
तयोरथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः।
न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं चाप्यभिजग्मतुः ॥ ६.८८.७६ ॥
युद्ध करणाऱ्या त्या दोघांचा बराच काळ लोटला; तरी ते युद्धापासून विमुख झाले नाहीत आणि त्यांना थकवाही आला नाही.
6.88.77
अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं
समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य।
प्रियहितमुपपादयन् महात्मा
समरमुपेत्य विभीषणोऽवतस्थे ॥ ६.८८.७७ ॥
तेव्हा युद्धाचा थकवा दूर करण्यासाठी, रणमुखांवर अजिंक्य लक्ष्मणाचे प्रिय व हित साधण्यासाठी महात्मा विभीषण रणभूमीवर येऊन उभा राहिला.