वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.96
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.96.1
तथा तैः कृत्तगात्रैस्तु दशग्रीवेण मार्गणैः।
बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिस्तदा ॥ ६.९६.१ ॥
अशा प्रकारे दशग्रीवाच्या बाणांनी ज्यांची शरीरे छिन्नभिन्न झाली होती, त्या वानरांनी तेव्हा तेथील भूमी विखुरली गेली.
6.96.2
रावणस्याप्रसह्यं तं शरसम्पातमेकतः।
न शेकुः सहितुं दीप्तं पतङ्गा ज्वलनं यथा ॥ ६.९६.२ ॥
रावणाचा तो असह्य बाणवर्षाव एका बाजूने त्यांना सहन करता आला नाही, जसे पतंग प्रज्वलित अग्नी सहन करू शकत नाहीत.
6.96.3
तेऽर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः।
पावकार्चिः समाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः ॥ ६.९६.३ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी पीडित होऊन ओरडत ते सर्वत्र पळाले; अग्नीच्या ज्वाळांमध्ये सापडून जळणाऱ्या हत्तींप्रमाणे.
6.96.4
प्लवंगानामनीकानि महाभ्राणीव मारुतः।
संययौ समरे तस्मिन् विधमन् रावणः शरैः ॥ ६.९६.४ ॥
त्या युद्धात रावणाने बाणांनी वानरसेना विखरत पुढे सरसावला; जसा वारा मोठ्या ढगांना विखुरतो.
6.96.5
कदनं तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम्।
आससाद ततो युद्धे त्वरितं राघवं रणे ॥ ६.९६.५ ॥
वानरांचा वेगाने संहार करून राक्षसराज युद्धात वेगाने राघवाजवळ पोहोचला.
6.96.6
सुग्रीवस्तान् कपीन् दृष्ट्वा भग्नान् विद्रावितान् रणे।
गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे द्रुतं मनः ॥ ६.९६.६ ॥
युद्धात ते वानर मोडून पळताना पाहून सुग्रीवाने सुषेणाला झुडपात ठेवले आणि लगेच युद्धावर मन केंद्रित केले.
6.96.7
आत्मनः सदृशं वीरं स तं निक्षिप्य वानरम्।
सुग्रीवोऽभिमुखं शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः ॥ ६.९६.७ ॥
आपल्यासारख्या त्या वीर वानराला तेथे ठेवून, पायांनाच शस्त्र मानणारा सुग्रीव शत्रूच्या समोर निघाला.
6.96.8
पार्श्वतः पृष्ठतश्चास्य सर्वे वानरयूथपाः।
अनुजग्मुर्महाशैलान् विविधांश्च वनस्पतीन् ॥ ६.९६.८ ॥
त्यांच्या बाजूला आणि मागे सर्व वानरयूथपती मोठे पर्वत आणि विविध वृक्ष घेऊन त्यांच्या मागोमाग गेले.
6.96.9
ननर्द युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान्।
पोथयन् विविधांश्चान्यान् ममन्थोत्तमराक्षसान् ॥ ६.९६.९ ॥
युद्धात महान सुग्रीवाने आपल्या प्रचंड स्वराने गर्जना केली; अनेक प्रकारे इतर श्रेष्ठ राक्षसांना चिरडत आणि मथून टाकत.
6.96.10
ममर्द च महाकायो राक्षसान् वानरेश्वरः।
युगान्तसमये वायुः प्रवृद्धानगमानिव ॥ ६.९६.१० ॥
महाकाय वानरराजाने राक्षसांना चिरडून टाकले; युगांताच्या समयी वायू वाढलेल्या वृक्षांना उखडून टाकतो तसे.
6.96.11
राक्षसानामनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह।
अश्मवर्षं यथा मेघः पक्षिसङ्घेषु कानने ॥ ६.९६.११ ॥
राक्षसांच्या सेनांवर त्याने पर्वतांचा वर्षाव केला; अरण्यात पक्ष्यांच्या थव्यांवर मेघ दगडांचा पाऊस पाडतो तसा.
6.96.12
कपिराजविमुक्तैस्तैः शैलवर्षैस्तु राक्षसाः।
विकीर्णशिरसः पेतुर्विकीर्णा इव पर्वताः ॥ ६.९६.१२ ॥
वानरराजाने सोडलेल्या त्या पर्वतवर्षावाने राक्षस मस्तके विखुरलेले होऊन, विखुरलेल्या पर्वतांप्रमाणे कोसळले.
6.96.13
अथ संक्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः।
सुग्रीवेण प्रभग्नेषु नदत्सु च पतत्सु च ॥ ६.९६.१३ ॥
तेव्हा सर्वत्र राक्षस क्षीण होत असताना, सुग्रीवाने पराभूत केलेले ते गर्जत व पडत होते.
6.96.14
विरूपाक्षः स्वकं नाम धन्वी विश्राव्य राक्षसः।
रथादाप्लुत्य दुर्धर्षो गजस्कन्धमुपारुहत् ॥ ६.९६.१४ ॥
विरूपाक्ष नावाचा धनुर्धारी राक्षस स्वतःचे नाव घोषित करून, दुर्धर्ष होऊन रथावरून उडी मारून हत्तीच्या खांद्यावर चढला.
6.96.15
स तं द्विपमथारुह्य विरूपाक्षो महाबलः।
ननर्द भीमनिर्ह्रादं वानरानभ्यधावत ॥ ६.९६.१५ ॥
त्या हत्तीवर आरूढ होऊन महाबली विरूपाक्ष भयंकर गर्जना करीत वानरांवर धावला.
6.96.16
सुग्रीवे स शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे।
स्थापयामास चोद्विग्नान् राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ॥ ६.९६.१६ ॥
त्याने सेनेच्या अग्रभागी सुग्रीवावर भयंकर बाण सोडले आणि घाबरलेल्या राक्षसांना उत्साहित करून उभे केले.
6.96.17
सोऽतिविद्धः शितैर्बाणैः कपीन्द्रस्तेन रक्षसा।
चुक्रोश च महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे ॥ ६.९६.१७ ॥
त्या राक्षसाच्या तीक्ष्ण बाणांनी अत्यंत जखमी झालेला वानरराज महाक्रोधाने ओरडला आणि त्याला मारण्याचा निश्चय केला.
6.96.18
ततः पादपमुद्धृत्य शूरः सम्प्रधनो हरिः।
अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तं महागजम् ॥ ६.९६.१८ ॥
तेव्हा शूर आणि युद्धनिपुण त्या वानराने एक वृक्ष उपटून, धावत जाऊन त्याच्या समोरील त्या महाहत्तीवर प्रहार केला.
6.96.19
स तु प्रहाराभिहतः सुग्रीवेण महागजः।
अपासर्पद् धनुर्मात्रं निषसाद ननाद च ॥ ६.९६.१९ ॥
सुग्रीवाच्या प्रहाराने घायाळ झालेला तो महागज एका धनुष्यभर मागे सरकला, बसला आणि गर्जला.
6.96.20
गजात् तु मथितात् तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान्।
राक्षसोऽभिमुखः शत्रुं प्रत्युद्गम्य ततः कपिम् ॥ ६.९६.२० ॥
मग तो पराक्रमी राक्षस चिरडलेल्या त्या गजावरून त्वरेने उतरला, शत्रूसमोर उभा राहिला आणि त्या वानरावर चालून गेला.
6.96.21
आर्षभं चर्म खड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः।
भर्त्सयन्निव सुग्रीवमाससाद व्यवस्थितम् ॥ ६.९६.२१ ॥
वृषभचर्माची ढाल आणि तलवार हाती घेऊन, चपळ पावलांचा तो राक्षस सुग्रीवाला जणू धमकावत, ठामपणे उभ्या असलेल्या त्याच्याजवळ आला.
6.96.22
स हि तस्याभिसंक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम्।
विरूपाक्षस्य चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम् ॥ ६.९६.२२ ॥
सुग्रीव त्याच्यावर अत्यंत संतापला आणि मेघासारखा विशाल शिलाखंड उचलून त्याने विरूपाक्षावर फेकला.
6.96.23
स तां शिलामापतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुंगवः।
अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन प्राहरत् तदा ॥ ६.९६.२३ ॥
ती कोसळणारी शिला पाहून श्रेष्ठ राक्षस बाजूला सरला आणि मोठ्या पराक्रमाने त्वरित तलवारीने प्रहार केला.
6.96.24
तेन खड्गप्रहारेण रक्षसा बलिना हतः।
मुहूर्तमभवद् भूमौ विसंज्ञ इव वानरः ॥ ६.९६.२४ ॥
त्या बलवान राक्षसाच्या तलवारीच्या प्रहाराने घायाळ झालेला तो वानर क्षणभर जमिनीवर बेशुद्धासारखा पडला.
6.96.25
सहसा स तदोत्पत्य राक्षसस्य महाहवे।
मुष्टिं संवर्त्य वेगेन पातयामास वक्षसि ॥ ६.९६.२५ ॥
तेव्हा अचानक उडी घेऊन, त्या राक्षसाच्या महायुद्धात मूठ आवळून वेगाने त्याच्या छातीवर प्रहार केला.
6.96.26
मुष्टिप्रहाराभिहतो विरूपाक्षो निशाचरः।
तेन खड्गेन संक्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे ॥ ६.९६.२६ ॥
मुष्टिप्रहाराने घायाळ झालेला विरूपाक्ष नावाचा निशाचर, संतापून त्या तलवारीने सुग्रीवाच्या सैन्याच्या अग्रभागी.
6.96.27
कवचं पातयामास पद्भ्यामभिहतोऽपतत्।
स समुत्थाय पतितः कपिस्तस्य व्यसर्जयत् ॥ ६.९६.२७ ॥
त्याने कवच पाडले; पायांच्या प्रहाराने तो पडला. तो वानर उठून, पडलेल्या त्याला सोडून गेला.
6.96.28
तलप्रहारमशनेः समानं भीमनिःस्वनम्।
तलप्रहारं तद् रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम् ॥ ६.९६.२८ ॥
वज्रासारखा भयंकर आवाज करणारा तळहाताचा प्रहार; त्या राक्षसावर सुग्रीवाने तो तळहाताचा प्रहार उगारला.
6.96.29
नैपुण्यान्मोचयित्वैनं मुष्टिनोरसि ताडयत्।
ततस्तु संक्रुद्धतरः सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ६.९६.२९ ॥
कौशल्याने त्याला सोडवून, मुठीने त्याच्या छातीवर प्रहार केला. तेव्हा अधिकच संतप्त झालेला वानरेश्वर सुग्रीव.
6.96.30
मोक्षितं चात्मनो दृष्ट्वा प्रहारं तेन रक्षसा।
स ददर्शान्तरं तस्य विरूपाक्षस्य वानरः ॥ ६.९६.३० ॥
त्या राक्षसाच्या प्रहारातून स्वतःला मुक्त झालेले पाहून, तो वानर विरूपाक्षाची उघडी जागा पाहता झाला.
6.96.31
ततोऽन्यं पातयत् क्रोधाच्छङ्खदेशे महातलम्।
महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ ॥ ६.९६.३१ ॥
मग क्रोधाने त्याने शंखप्रदेशावर आणखी एक महातल प्रहार केला; इंद्राच्या वज्रासारख्या त्या तळव्याच्या आघाताने तो जमिनीवर कोसळला.
6.96.32
पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं हि समुद्गिरन्।
स्रोतोभ्यस्तु विरूपाक्षो जलं प्रस्रवणादिव ॥ ६.९६.३२ ॥
रक्ताने भिजलेला तो पडला, रक्त ओकत; विरूपाक्षाच्या शरीरमार्गांतून झऱ्यातून पाणी वाहावे तसे रक्त वाहू लागले.
6.96.33
विवृत्तनयनं क्रोधात् सफेनं रुधिराप्लुतम्।
ददृशुस्ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम् ॥ ६.९६.३३ ॥
क्रोधाने फिरलेल्या डोळ्यांचा, फेसाळलेला, रक्तात न्हालेला विरूपाक्ष त्यांनी पाहिला; तो अधिकच विद्रूप केला गेला होता.
6.96.34
स्फुरन्तं परिवर्तन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम्।
करुणं च विनर्दन्तं ददृशुः कपयो रिपुम् ॥ ६.९६.३४ ॥
तडफडत, लोळत, कुशीवर वळत, रक्ताने माखलेला, करुण स्वरात गर्जना करणारा शत्रू वानरांनी पाहिला.
6.96.35
तथा तु तौ संयति सम्प्रयुक्तौ
तरस्विनौ वानरराक्षसानाम्।
बलार्णवौ सस्वनतुश्च भीमौ
महार्णवौ द्वाविव भिन्नसेतू ॥ ६.९६.३५ ॥
असे ते दोघे युद्धात गुंतले; वेगवान वानर आणि राक्षसांचे बलसागर, भयंकर गर्जना करीत, फुटलेल्या बंधाऱ्यांच्या दोन महासागरांसारखे झाले.
6.96.36
विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं
महाबलं तं हरिपार्थिवेन।
बलं समेतं कपिराक्षसाना-
मुद्वृत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव ॥ ६.९६.३६ ॥
वानरराजाने नष्ट केलेल्या त्या महाबली विरूपनेत्राला पाहून, वानर व राक्षसांचे एकत्र सैन्य उफाळलेल्या गंगेसारखे झाले.