বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 7.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.63.1
एवमुक्तस्तु रामेण परां व्रीडामुपागमत् ।
शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ ७.६३.१ ॥
রাম এরূপ বললে বীর্যসম্পন্ন শত্রুঘ্ন অত্যন্ত লজ্জিত হলেন এবং ধীরে ধীরে বললেন।
7.63.2
अधर्मं विद्म काकुत्स्थ ह्यस्मिन्नर्थे नरेश्वर ।
कथं तिष्ठत्सु ज्येष्ठेषु कनीयानभिषिच्यते ॥ ७.६३.२ ॥
হে কাকুৎস্থ, হে নরেশ্বর, এই বিষয়ে আমরা একে অধর্ম বলে জানি। জ্যেষ্ঠরা থাকতে কনিষ্ঠের অভিষেক কীভাবে হয়?
7.63.3
अवश्यं करणीयं च शासनं पुरुषर्षभ ।
तव चैव महाभाग शासनं दुरतिक्रमम् ॥ ७.६३.३ ॥
হে পুরুষর্ষভ, আপনার আদেশ অবশ্যই পালন করতে হবে। হে মহাভাগ, আপনার আদেশ লঙ্ঘন করা কঠিন।
7.63.4
त्वत्तो मया श्रुतं वीर श्रुतिभ्यश्च मया श्रुतम् ।
नोत्तरं हि मया वाच्यं मध्यमे प्रतिजानति ॥ ७.६३.४ ॥
হে বীর, আমি আপনার থেকে এবং শ্রুতি থেকে শুনেছি। মধ্যমজন প্রতিজ্ঞা করলে আমার উত্তর দেওয়া উচিত নয়।
7.63.5
व्याहृतं दुर्वचो घोरं हन्तास्मि लवणं मृधे ।
तस्यैवं मे दुरुक्तस्य दुर्गतिः पुरुषर्षभ ॥ ७.६३.५ ॥
আমি ভয়ংকর দুর্বাক্য বলেছি। আহা, যুদ্ধে আমি লবণকে বধ করব। হে পুরুষর্ষভ, আমার এই দুর্বাক্যের ফলে আমার দুর্গতি হবে।
7.63.6
उत्तरं नहि वक्तव्यं ज्येष्ठेनाभिहिते पुनः ।
अधर्मसहितं चैव परलोकविवर्जितम् ॥ ७.६३.६ ॥
জ্যেষ্ঠ কিছু বললে আবার উত্তর দেওয়া উচিত নয়; তা অধর্মযুক্ত এবং পরলোকের প্রতিকূল।
7.63.7
सो ऽहं द्वितीयं काकुत्स्थ न वक्ष्यामि तवोत्तरम् ।
मा द्वितीयेन दण्डो वै निपतेन्मयि मानद ॥ ७.६३.७ ॥
হে কাকুৎস্থ, আমি দ্বিতীয়বার আপনাকে উত্তর দেব না। হে মানদ, দ্বিতীয় দণ্ড যেন আমার উপর না পড়ে।
7.63.8
कामकारो ह्यहं राजंस्तवास्मि पुरुषर्षभ ।
अधर्मं जहि काकुत्स्थ मत्कृते रघुनन्दन ॥ ७.६३.८ ॥
হে রাজা, আমি আপনার আজ্ঞাবহ; হে পুরুষশ্রেষ্ঠ। হে কাকুৎস্থ, হে রঘুনন্দন, আমার কারণে অধর্ম ত্যাগ করুন।
7.63.9
एवमुक्ते तु शूरेण शत्रुघ्नेन महात्मना ।
उवाच रामः संहृष्टो भरतं लक्ष्मणं तथा ॥ ७.६३.९ ॥
বীর মহাত্মা শত্রুঘ্ন এরূপ বললে, হৃষ্টচিত্ত রাম ভরত ও লক্ষ্মণকেও বললেন।
7.63.10
सम्भारानभिषेकस्य आनयध्वं समाहिताः ।
अद्यैव पुरुषव्याघ्रमभिषेक्ष्यामि राघवम् ॥ ७.६३.१० ॥
অভিষেকের উপকরণ সমাহিত চিত্তে নিয়ে এসো। আজই পুরুষশ্রেষ্ঠ রাঘবকে আমি অভিষেক করাব।
7.63.11
पुरोहितं च काकुत्स्थं नैगमानृत्विजस्तथा ।
मन्त्रिणश्चैव तान्सर्वानानयध्वं ममाज्ञया ॥ ७.६३.११ ॥
আমার আজ্ঞায় পুরোহিত, নাগরিক, ঋত্বিক ও মন্ত্রী—তাঁদের সকলকে নিয়ে এসো।
7.63.12
राज्ञः शासनमाज्ञाय तथा ऽकुर्वन्महारथाः ।
अभिषेकसमारम्भं पुरस्कृत्य पुरोधसम् ।
प्रविष्टा राजभवनं राजानो ब्राह्मणास्तथा ॥ ७.६३.१२ ॥
রাজার আদেশ বুঝে মহারথীরা তেমনই করলেন। পুরোহিতকে সামনে রেখে অভিষেকের সূচনা করে রাজারা ও ব্রাহ্মণরা রাজপ্রাসাদে প্রবেশ করলেন।
7.63.13
तथो ऽभिषेको ववृधे शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
सम्प्रहर्षकरः श्रीमान्राघवस्य पुरस्य च ॥ ७.६३.१३ ॥
এইভাবে মহাত্মা শত্রুঘ্নের অভিষেক সম্পন্ন হলো, যা রাঘব ও নগরবাসীর অত্যন্ত আনন্দের কারণ হলো।
7.63.14
अभिषिक्तस्तु शत्रुघ्नो बभौ चादित्यसन्निभः ।
अभिषिक्तः पुरा स्कन्दः सेन्द्रैरिव मरुद्गणैः ॥ ७.६३.१४ ॥
অভিষিক্ত শত্রুঘ্ন সূর্যের মতো দীপ্তি পেলেন, যেমন পূর্বে ইন্দ্র ও মরুদ্গণসহ অভিষিক্ত স্কন্দ শোভা পেয়েছিলেন।
7.63.15
अभिषिक्ते तु शत्रुघ्ने रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
पौराः प्रमुदिताश्चासन्ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ॥ ७.६३.१५ ॥
অক্লিষ্টকর্মা রাম যখন শত্রুঘ্নকে অভিষিক্ত করলেন, তখন নগরবাসী অত্যন্ত আনন্দিত হলেন এবং বহুশাস্ত্রজ্ঞ ব্রাহ্মণরাও।
7.63.16
कौसल्या च सुमित्रा च मङ्गलं केकयी तथा ।
चक्रुस्ता राजभवने याश्चान्या राजयोषितः ॥ ७.६३.१६ ॥
কৌশল্যা, সুমিত্রা, কৈকেয়ী এবং রাজভবনের অন্য রাজমহিলারা রাজভবনে মঙ্গলানুষ্ঠান করলেন।
7.63.17
ऋषयश्च महात्मानो यमुनातीरवासिनः ।
हतं लवणमाशंसुः शत्रुघ्नस्याभिषेचनात् ॥ ७.६३.१७ ॥
যমুনাতীরবাসী মহাত্মা ঋষিগণ শত্রুঘ্নের অভিষেকের ফলে লবণের নিধন হবে বলে আশা প্রকাশ করলেন।
7.63.18
ततो ऽभिषिक्तं शत्रुघ्नमङ्कमारोप्य राघवः ।
उवाच मधुरां वाणीं तेजस्तस्याभिपूरयन् ॥ ७.६३.१८ ॥
অতঃপর রাঘব অভিষিক্ত শত্রুঘ্নকে কোলে বসিয়ে, তাঁর তেজ বর্ধিত করে মধুর বাক্যে বললেন।
7.63.19
अयं शरस्त्वमोघस्ते दिव्यः परपुरञ्जयः ।
अनेन लवणं सौम्य हन्ता ऽसि रघुनन्दन ॥ ७.६३.१९ ॥
এই বাণ তোমার জন্য অব্যর্থ ও দিব্য, শত্রুপুর জয়কারী। হে সৌম্য, হে রঘুনন্দন, এর দ্বারাই তুমি লবণকে বধ করবে।
7.63.20
सृष्टः शरो ऽयं काकुत्स्थ यदा शेते महार्णवे ॥ ७.६३.२० ॥
হে কাকুৎস্থ, এই বাণ সৃষ্ট হয়েছিল, যখন তা মহাসমুদ্রে শায়িত ছিল।
7.63.21
स्वयम्भूरजितो देवो यन्नापश्यन्सुरासुराः ।
अदृश्यः सर्वभूतानां तेनायं तु शरोत्तमः ॥ ७.६३.२१ ॥
স্বয়ম্ভু, অজিত দেবতা যা দেখেননি, সর্বভূতের অদৃশ্য, তাই এটি শ্রেষ্ঠ বাণ।
7.63.22
सृष्टः क्रोधाभिभूतेन विनाशार्थं दुरात्मनोः ।
मधुकैटभयोर्वीर विघाते वर्तमानयोः ।
स्रष्टुकामेन लोकांस्त्रींस्तौ चानेन हतौ युधि ॥ ७.६३.२२ ॥
ক্রোধে অভিভূত হয়ে সেই দুরাত্মা মধু ও কৈটভের বিনাশের জন্য, হে বীর, তারা যখন যুদ্ধে রত ছিল, ত্রিলোক সৃষ্টির কামনাকারী ব্যক্তি এটি নিক্ষেপ করেছিলেন; এর দ্বারাই তারা উভয়ে যুদ্ধে নিহত হয়।
7.63.23
तौ हत्वा जनभोगार्थं कैटभं तु मधुं तथा ।
अनेन शरमुख्येन ततो लोकांश्चकार सः ॥ ७.६३.२३ ॥
সেই দুজনকে, মধু ও কৈটভকে বধ করে, জীবের ভোগের জন্য, এই প্রধান বাণ দ্বারা তিনি তখন লোক সৃষ্টি করলেন।
7.63.24
नायं मया शरः पूर्वं रावणस्य वधार्थिना ।
मुक्तः शत्रुघ्न भूतानां महांस्त्रासो भवेदिति ॥ ७.६३.२४ ॥
হে শত্রুঘ্ন, পূর্বে রাবণকে বধ করার ইচ্ছা থাকলেও আমি এই বাণ নিক্ষেপ করিনি; যাতে প্রাণীদের মধ্যে মহাভয় না হয়।
7.63.25
यच्च तस्य महच्छूलं त्र्यम्बकेण महात्मना ।
दत्तं शत्रुविनाशाय मधोरायुधमुत्तमम् ॥ ७.६३.२५ ॥
মহাত্মা ত্র্যম্বক (শিব) শত্রুবিনাশের জন্য যে মহান ত্রিশূল দিয়েছিলেন, তা মধুর উত্তম আয়ুধ ছিল।
7.63.26
स तं निक्षिप्य भवने पूज्यमान पुनः पुनः ।
दिशः सर्वाः समासाद्य प्राप्नोत्याहारमुत्तमम् ॥ ७.६३.२६ ॥
সে সেটিকে গৃহে রেখে বারবার পূজিত হয়ে, সমস্ত দিকে গিয়ে উত্তম আহার লাভ করত।
7.63.27
यदा तु युद्धमाकाङ्क्षन् कश्चिदेनं समाह्वयेत् ।
तदा शूलं गहीत्वा तं भस्म रक्षः करोति हि ॥ ७.६३.२७ ॥
কিন্তু যখন কেউ যুদ্ধের ইচ্ছায় তাকে আহ্বান করে, তখন সেই রাক্ষস ত্রিশূল নিয়ে তাকে ভস্ম করে দেয়।
7.63.28
स त्वं पुरुषशार्दूल तमायुधविनाकृतम् ।
अप्रविष्टं पुरं पूर्वं द्वारि तिष्ठ धृतायुधः ॥ ७.६३.२८ ॥
হে পুরুষশার্দূল, অস্ত্রবিহীন ও এখনও নগরে প্রবেশ না করা তার সম্মুখে তুমি অস্ত্র ধারণ করে দ্বারে দাঁড়াও।
7.63.29
अप्रविष्टं च भवनं युद्धाय पुरुषर्षभ ।
आह्वयेथा महाबाहो ततो हन्तासि राक्षसम् ॥ ७.६३.२९ ॥
হে পুরুষর্ষভ, যুদ্ধের জন্য যে এখনও গৃহে প্রবেশ করেনি তাকে তুমি আহ্বান করো; হে মহাবাহু, তবেই তুমি সেই রাক্ষসকে বধ করবে।
7.63.30
अन्यथा क्रियमाणे तु अवध्यः स भविष्यति ।
यदि त्वेवं कृते वीर विनाशमुपयास्यति ॥ ७.६३.३० ॥
অন্যথায় সে অবধ্য হয়ে যাবে; কিন্তু হে বীর, এভাবে করা হলে সে বিনাশপ্রাপ্ত হবে।
7.63.31
एतत्ते सर्वमाख्यातं शूलस्य च विपर्ययः ।
श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम् ॥ ७.६३.३१ ॥
এ সবই তোমাকে বলা হলো — ত্রিশূলের ফল বিপরীত হওয়া; শ্রীমান নীলকণ্ঠ (শিব)-এর কৃত কর্ম সত্যিই অলঙ্ঘনীয়।