वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.63.1
एवमुक्तस्तु रामेण परां व्रीडामुपागमत् ।
शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ ७.६३.१ ॥
रामाने असे म्हटल्यावर वीर्यसंपन्न शत्रुघ्न अत्यंत लज्जित झाला आणि हळूहळू बोलला.
7.63.2
अधर्मं विद्म काकुत्स्थ ह्यस्मिन्नर्थे नरेश्वर ।
कथं तिष्ठत्सु ज्येष्ठेषु कनीयानभिषिच्यते ॥ ७.६३.२ ॥
हे काकुत्स्था, हे नरेश्वरा, या बाबतीत आम्ही याला अधर्म जाणतो. ज्येष्ठ असताना कनिष्ठाचा अभिषेक कसा होईल?
7.63.3
अवश्यं करणीयं च शासनं पुरुषर्षभ ।
तव चैव महाभाग शासनं दुरतिक्रमम् ॥ ७.६३.३ ॥
हे पुरुषर्षभा, तुझी आज्ञा अवश्य पाळली पाहिजे. हे महाभागा, तुझी आज्ञा मोडणे कठीण आहे.
7.63.4
त्वत्तो मया श्रुतं वीर श्रुतिभ्यश्च मया श्रुतम् ।
नोत्तरं हि मया वाच्यं मध्यमे प्रतिजानति ॥ ७.६३.४ ॥
हे वीरा, मी तुझ्याकडून आणि श्रुतींमधूनही ऐकले आहे. मध्यम भाऊ प्रतिज्ञा करत असता मला उत्तर देता येणार नाही.
7.63.5
व्याहृतं दुर्वचो घोरं हन्तास्मि लवणं मृधे ।
तस्यैवं मे दुरुक्तस्य दुर्गतिः पुरुषर्षभ ॥ ७.६३.५ ॥
मी भयंकर दुर्वचने बोललो आहे. अरेरे, युद्धात मी लवणाला मारीन. हे पुरुषर्षभा, माझ्या या दुर्वचनांमुळे मला दुर्गती प्राप्त होईल.
7.63.6
उत्तरं नहि वक्तव्यं ज्येष्ठेनाभिहिते पुनः ।
अधर्मसहितं चैव परलोकविवर्जितम् ॥ ७.६३.६ ॥
ज्येष्ठाने सांगितल्यानंतर पुन्हा उत्तर देऊ नये; ते अधर्मयुक्त आणि परलोकाला वर्ज्य आहे.
7.63.7
सो ऽहं द्वितीयं काकुत्स्थ न वक्ष्यामि तवोत्तरम् ।
मा द्वितीयेन दण्डो वै निपतेन्मयि मानद ॥ ७.६३.७ ॥
हे काकुत्स्था, मी दुसऱ्यांदा आपल्याला उत्तर देणार नाही. हे मानदा, दुसऱ्या दंडाचा घात माझ्यावर पडू नये.
7.63.8
कामकारो ह्यहं राजंस्तवास्मि पुरुषर्षभ ।
अधर्मं जहि काकुत्स्थ मत्कृते रघुनन्दन ॥ ७.६३.८ ॥
हे राजा, मी आपल्या आज्ञेत आहे; हे पुरुषश्रेष्ठा. हे काकुत्स्था, हे रघुनंदना, माझ्यासाठी अधर्म त्यागा.
7.63.9
एवमुक्ते तु शूरेण शत्रुघ्नेन महात्मना ।
उवाच रामः संहृष्टो भरतं लक्ष्मणं तथा ॥ ७.६३.९ ॥
शूर आणि महात्मा शत्रुघ्नाने असे म्हटल्यावर संतुष्ट झालेला राम भरत आणि लक्ष्मणाला म्हणाला.
7.63.10
सम्भारानभिषेकस्य आनयध्वं समाहिताः ।
अद्यैव पुरुषव्याघ्रमभिषेक्ष्यामि राघवम् ॥ ७.६३.१० ॥
अभिषेकाचे साहित्य एकाग्रचित्ताने आणा. आजच पुरुषश्रेष्ठ राघवाचा मी अभिषेक करीन.
7.63.11
पुरोहितं च काकुत्स्थं नैगमानृत्विजस्तथा ।
मन्त्रिणश्चैव तान्सर्वानानयध्वं ममाज्ञया ॥ ७.६३.११ ॥
माझ्या आज्ञेने पुरोहित, नागरिक, ऋत्विज आणि मंत्री या सर्वांना घेऊन या.
7.63.12
राज्ञः शासनमाज्ञाय तथा ऽकुर्वन्महारथाः ।
अभिषेकसमारम्भं पुरस्कृत्य पुरोधसम् ।
प्रविष्टा राजभवनं राजानो ब्राह्मणास्तथा ॥ ७.६३.१२ ॥
राजाची आज्ञा जाणून महारथींनी तसेच केले. पुरोहिताला पुढे करून अभिषेकाचा आरंभ करून राजे आणि ब्राह्मण राजवाड्यात प्रवेशले.
7.63.13
तथो ऽभिषेको ववृधे शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
सम्प्रहर्षकरः श्रीमान्राघवस्य पुरस्य च ॥ ७.६३.१३ ॥
अशा प्रकारे महात्मा शत्रुघ्नाचा अभिषेक संपन्न झाला; तो राघवाला आणि नगराला अत्यंत आनंददायी ठरला.
7.63.14
अभिषिक्तस्तु शत्रुघ्नो बभौ चादित्यसन्निभः ।
अभिषिक्तः पुरा स्कन्दः सेन्द्रैरिव मरुद्गणैः ॥ ७.६३.१४ ॥
अभिषिक्त झालेला शत्रुघ्न सूर्यासारखा तेजस्वी दिसला; पूर्वी इंद्र आणि मरुद्गणांसह अभिषिक्त झालेल्या स्कंदासारखा.
7.63.15
अभिषिक्ते तु शत्रुघ्ने रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
पौराः प्रमुदिताश्चासन्ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ॥ ७.६३.१५ ॥
अक्लिष्टकर्मा रामाने शत्रुघ्नाचा अभिषेक केला तेव्हा नगरवासी अत्यंत आनंदित झाले आणि बहुश्रुत ब्राह्मणही.
7.63.16
कौसल्या च सुमित्रा च मङ्गलं केकयी तथा ।
चक्रुस्ता राजभवने याश्चान्या राजयोषितः ॥ ७.६३.१६ ॥
कौसल्या, सुमित्रा, केकयी आणि राजभवनातील इतर राजस्त्रियांनी राजभवनात मंगल विधी केले.
7.63.17
ऋषयश्च महात्मानो यमुनातीरवासिनः ।
हतं लवणमाशंसुः शत्रुघ्नस्याभिषेचनात् ॥ ७.६३.१७ ॥
यमुनातीरी राहणाऱ्या महात्मा ऋषींनी शत्रुघ्नाच्या अभिषेकामुळे लवणाचा वध होईल अशी आशा व्यक्त केली.
7.63.18
ततो ऽभिषिक्तं शत्रुघ्नमङ्कमारोप्य राघवः ।
उवाच मधुरां वाणीं तेजस्तस्याभिपूरयन् ॥ ७.६३.१८ ॥
नंतर राघवाने अभिषिक्त शत्रुघ्नाला मांडीवर बसवून, त्याचे तेज वाढवत मधुर वाणीत म्हटले.
7.63.19
अयं शरस्त्वमोघस्ते दिव्यः परपुरञ्जयः ।
अनेन लवणं सौम्य हन्ता ऽसि रघुनन्दन ॥ ७.६३.१९ ॥
हा बाण तुझ्यासाठी अचूक आणि दिव्य आहे, शत्रुनगरे जिंकणारा आहे. हे सौम्या, हे रघुनंदना, याने तू लवणाचा वध करशील.
7.63.20
सृष्टः शरो ऽयं काकुत्स्थ यदा शेते महार्णवे ॥ ७.६३.२० ॥
हे काकुत्स्था, हा बाण निर्माण झाला, जेव्हा तो महासागरात शयन करत होता.
7.63.21
स्वयम्भूरजितो देवो यन्नापश्यन्सुरासुराः ।
अदृश्यः सर्वभूतानां तेनायं तु शरोत्तमः ॥ ७.६३.२१ ॥
स्वयंभू, अजित देवाने जो पाहिला नाही, सर्व भूतांना अदृश्य, म्हणून हा उत्तम बाण आहे.
7.63.22
सृष्टः क्रोधाभिभूतेन विनाशार्थं दुरात्मनोः ।
मधुकैटभयोर्वीर विघाते वर्तमानयोः ।
स्रष्टुकामेन लोकांस्त्रींस्तौ चानेन हतौ युधि ॥ ७.६३.२२ ॥
क्रोधाने व्याप्त होऊन, त्या दुरात्मा मधु आणि कैटभाच्या विनाशासाठी, हे वीरा, ते युद्धात गुंतले असताना, त्रिलोक निर्माण करण्याची इच्छा असलेल्याने हा सोडला; यानेच ते दोघे युद्धात मारले गेले.
7.63.23
तौ हत्वा जनभोगार्थं कैटभं तु मधुं तथा ।
अनेन शरमुख्येन ततो लोकांश्चकार सः ॥ ७.६३.२३ ॥
ते दोघे, मधु आणि कैटभ, यांना मारून, प्राण्यांच्या उपभोगासाठी, या मुख्य बाणाने त्याने मग लोक निर्माण केले.
7.63.24
नायं मया शरः पूर्वं रावणस्य वधार्थिना ।
मुक्तः शत्रुघ्न भूतानां महांस्त्रासो भवेदिति ॥ ७.६३.२४ ॥
हे शत्रुघ्ना, पूर्वी रावणाच्या वधाची इच्छा असतानाही मी हा बाण सोडला नाही, कारण प्राण्यांमध्ये महान भय निर्माण होईल.
7.63.25
यच्च तस्य महच्छूलं त्र्यम्बकेण महात्मना ।
दत्तं शत्रुविनाशाय मधोरायुधमुत्तमम् ॥ ७.६३.२५ ॥
महात्मा त्र्यंबक (शिव) यांनी शत्रूंच्या विनाशासाठी दिलेले, मधूचे ते महान त्रिशूल हे उत्तम आयुध होते.
7.63.26
स तं निक्षिप्य भवने पूज्यमान पुनः पुनः ।
दिशः सर्वाः समासाद्य प्राप्नोत्याहारमुत्तमम् ॥ ७.६३.२६ ॥
तो ते घरात ठेवून वारंवार पूजला जात असे आणि सर्व दिशांना जाऊन उत्तम आहार मिळवत असे.
7.63.27
यदा तु युद्धमाकाङ्क्षन् कश्चिदेनं समाह्वयेत् ।
तदा शूलं गहीत्वा तं भस्म रक्षः करोति हि ॥ ७.६३.२७ ॥
परंतु जेव्हा कोणी युद्धाच्या इच्छेने त्याला आव्हान देतो, तेव्हा तो राक्षस त्रिशूल घेऊन त्याला भस्म करतो.
7.63.28
स त्वं पुरुषशार्दूल तमायुधविनाकृतम् ।
अप्रविष्टं पुरं पूर्वं द्वारि तिष्ठ धृतायुधः ॥ ७.६३.२८ ॥
हे पुरुषशार्दूला, शस्त्रहीन आणि अद्याप नगरात प्रवेश न केलेल्या त्याच्यासमोर तू शस्त्र धारण करून दारात उभा राहा.
7.63.29
अप्रविष्टं च भवनं युद्धाय पुरुषर्षभ ।
आह्वयेथा महाबाहो ततो हन्तासि राक्षसम् ॥ ७.६३.२९ ॥
हे पुरुषर्षभा, युद्धासाठी जो अजून भवनात प्रवेश करू शकला नाही त्याला तू आव्हान दे; हे महाबाहो, मग तू त्या राक्षसाचा वध करशील.
7.63.30
अन्यथा क्रियमाणे तु अवध्यः स भविष्यति ।
यदि त्वेवं कृते वीर विनाशमुपयास्यति ॥ ७.६३.३० ॥
अन्यथा केल्यास तो अवध्य ठरेल; पण हे वीरा, असे केल्यास तो विनाशाला प्राप्त होईल.
7.63.31
एतत्ते सर्वमाख्यातं शूलस्य च विपर्ययः ।
श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम् ॥ ७.६३.३१ ॥
हे सर्व तुला सांगितले आहे — शूलाचा परिणाम उलटणे; श्रीमान नीलकंठाचे (शिवाचे) कृत्य खरोखरच अटळ आहे.