বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 7.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.71.1
ततो द्वादशमे वर्षे शत्रघ्नो रामपालिताम् ।
अयोध्यां चकमे गन्तुमल्पभृत्यबलानुगः ॥ ७.७१.१ ॥
তারপর দ্বাদশ বছরে, রামের দ্বারা পালিত অযোধ্যায় যেতে ইচ্ছুক শত্রুঘ্ন অল্প সংখ্যক ভৃত্য ও সৈন্যের সঙ্গে যাত্রা করলেন।
7.71.2
ततो मन्त्रिपुरोगांश्च बलमुख्यान्निवर्त्य च ।
जगाम हयमुख्यैश्च रथानां च शतेन सः ॥ ७.७१.२ ॥
তারপর মন্ত্রী ও প্রধান সেনাপতিদের ফিরিয়ে দিয়ে তিনি শ্রেষ্ঠ অশ্ব এবং একশো রথ সহ গমন করলেন।
7.71.3
स गत्वा गणितान्वासान्सप्ताष्टौ रघुनन्दनः ।
वाल्मीक्याश्रममागत्य वासं चक्रे महायशाः ॥ ७.७१.३ ॥
রঘুনন্দন সেই মহাযশা সাত-আটটি বিশ্রামস্থল অতিক্রম করে বাল্মীকির আশ্রমে এসে সেখানে বাস করলেন।
7.71.4
सो ऽभिवाद्य ततः पादौ वाल्मीकेः पुरुषर्षभः ।
पाद्यमर्ध्यं तथातिथ्यं जग्राह मुनिहस्ततः ॥ ७.७१.४ ॥
সেই পুরুষশ্রেষ্ঠ বাল্মীকির পদে প্রণাম করে মুনির হাত থেকে পাদ্য, অর্ঘ্য ও আতিথ্য গ্রহণ করলেন।
7.71.5
बहुरूपाः सुमधुराः कथास्तत्र सहस्रशः ।
कथयामास स मुनिः शत्रुघ्नाय महात्मने ॥ ७.७१.५ ॥
সেখানে সেই মুনি মহাত্মা শত্রুঘ্নকে বহুরূপ, অতি মধুর সহস্র কাহিনি শোনালেন।
7.71.6
उवाच च मुनिर्वाक्यं लवणस्य वधाश्रितम् ।
सुदुष्करं कृतं कर्म लवणं निघ्नता त्वया ॥ ७.७१.६ ॥
এবং মুনি লবণের বধ সম্পর্কে এই কথা বললেন: "লবণকে বধ করে তুমি অতি দুষ্কর কর্ম সম্পাদন করেছ।"
7.71.7
बहवः पार्थिवाः सौम्य हताः सबलवाहनाः ।
लवणेन महाबाहो युध्यमाना महाबलाः ॥ ७.७१.७ ॥
হে সৌম্য, হে মহাবাহু! লবণের সঙ্গে যুদ্ধরত বহু মহাবলী রাজা সৈন্য ও বাহনসহ নিহত হয়েছিলেন।
7.71.8
स त्वया निहतः पापो लीलया पुरुषर्षभ ।
जगतश्च भयं तत्र प्रशान्तं तव तेजसा ॥ ७.७१.८ ॥
হে পুরুষশ্রেষ্ঠ! সেই পাপীকে তুমি অনায়াসে বধ করেছ; তোমার তেজে জগতের ভয় সেখানেই প্রশমিত হয়েছে।
7.71.9
रावणस्य वधो घोरो यत्नेन महता कृतः ।
इदं तु सुमहत्कर्म त्वया कृतमयत्नतः ॥ ७.७१.९ ॥
রাবণের বধ ছিল ভয়ংকর এবং মহা প্রয়াসে সাধিত; কিন্তু এই অতি মহৎ কর্ম তুমি প্রয়াসহীনভাবেই করেছ।
7.71.10
प्रीतिश्चास्मिन्परा जाता देवानां लवणे हते ।
भूतानां चैव सर्वेषां जगतश्च प्रियं कृतम् ॥ ७.७१.१० ॥
লবণ নিহত হলে দেবতাদের পরম আনন্দ হয়েছিল; সকল প্রাণী ও জগতের প্রিয়কার্য তুমি সম্পাদন করেছ।
7.71.11
तच्च युद्धं मया दृष्टं यथावत्पुरुषर्षभ ।
सभायां वासवस्याथ उपविष्टेन राघव ॥ ७.७१.११ ॥
হে পুরুষশ্রেষ্ঠ, হে রাঘব! ইন্দ্রের সভায় উপবিষ্ট থাকাকালে আমি সেই যুদ্ধ যথাযথ দেখেছিলাম।
7.71.12
ममापि परमा प्रीतिर्हृदि शत्रुघ्न वर्तते ।
उपाघ्रास्यामि ते मूर्ध्नि स्नेहस्यैषा परा गतिः ॥ ७.७१.१२ ॥
হে শত্রুঘ্ন! আমার হৃদয়েও পরম আনন্দ বিরাজ করছে। তোমার মস্তক আমি আঘ্রাণ করব; স্নেহের পরম গতি এটাই।
7.71.13
इत्युक्त्वा मूर्ध्नि शत्रुघ्नमुपाघ्राय महामुनिः ।
आतिथ्यमकरोत्तस्य ये च तस्य पदानुगाः ॥ ७.७१.१३ ॥
এইরূপ বলে মহামুনি শত্রুঘ্নের মস্তক আঘ্রাণ করলেন এবং তাঁকে ও তাঁর অনুচরদের আতিথ্য দান করলেন।
7.71.14
स भुक्तवान्नरश्रेष्ठो गीतमाधुर्यमुत्तमम् ।
शुश्राव रामचरितं तस्मिन्काले यथाकृमम् ॥ ७.७१.१४ ॥
ভোজনের পর সেই নরশ্রেষ্ঠ তখন যথাক্রমে উত্তম গানের মাধুর্যে রামচরিত শুনলেন।
7.71.15
तन्त्रीलयसमायुक्तं त्रिस्थानकरणान्वितम् ।
संस्कृतं लक्षणोपेतं समतालसमन्वितम् ।
शुश्राव रामचरितं तस्मिन्काले पुरा कृतम् ॥ ७.७१.१५ ॥
তন্ত্রী ও লয়যুক্ত, ত্রিস্থান ও করণসমন্বিত, সংস্কৃত, লক্ষণযুক্ত, সমতালে সমন্বিত — সেই সময়ে পূর্বে রচিত রামচরিত তিনি শুনলেন।
7.71.16
तान्यक्षराणि सत्यानि यथावृत्तानि पूर्वशः ।
श्रुत्वा पुरुषशार्दूलो विसञ्ज्ञो बाष्पलोचनः ॥ ७.७१.१६ ॥
পূর্বের ঘটনার মতো ক্রমে সেই সত্য অক্ষরগুলি শুনে পুরুষশার্দূল সংজ্ঞাহারার মতো হলেন, তাঁর চোখ অশ্রুসিক্ত হলো।
7.71.17
स मुहूर्तमिवासञ्ज्ञो विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः ।
तस्मिन् गीते यथावृत्तं वर्तमानमिवाशृणोत् ॥ ७.७१.१७ ॥
তিনি এক মুহূর্তের জন্য যেন সংজ্ঞাহারা হলেন, বারবার দীর্ঘশ্বাস ফেললেন, এবং সেই গানে যেমন ঘটেছিল তেমনই এখন ঘটছে এমন করে শুনলেন।
7.71.18
पदानुगाश्च ये राज्ञस्तां श्रुत्वा गीतिसम्पदम् ।
अवाङ्मुखाश्च दीनाश्च ह्याश्चर्यमिति चाब्रुवन् ॥ ७.७१.१८ ॥
রাজার অনুচরেরা সেই গানের সম্পদ শুনে মাথা নিচু করে, বিষণ্ণ হয়ে 'আশ্চর্য!' বললেন।
7.71.19
परस्परं च ये तत्र सैनिकाः सम्बभाषिरे ।
किमिदं क्व च वर्तामः किमेतत्स्वप्नदर्शनम् ॥ ७.७१.१९ ॥
সেখানে থাকা সৈন্যরা পরস্পর কথা বলতে লাগল: এ কী? আমরা কোথায় আছি? এ কি স্বপ্নদর্শন?
7.71.20
अर्थो यो नः पुरा दृष्टस्तमाश्रमपदे पुनः ।
शृणुमः किमिदं स्वप्नो गीतबन्धं श्रियो भवेत् ॥ ७.७१.२० ॥
আগে আমরা যা দেখেছিলাম, আশ্রমে তা আবার শুনছি; এ কি স্বপ্ন, নাকি শোভাময় গীতবন্ধন?
7.71.21
विस्मयं ते परं गत्वा शत्रुघ्नमिदमब्रुवन् ।
साधु पृच्छ नरश्रेष्ठ वाल्मीकिं मुनिपुङ्गवम् ॥ ७.७१.२१ ॥
অত্যন্ত বিস্মিত হয়ে তারা শত্রুঘ্নকে এই কথা বলল: হে নরশ্রেষ্ঠ, মুনিশ্রেষ্ঠ বাল্মীকিকে ভালোভাবে জিজ্ঞাসা করুন।
7.71.22
शत्रुघ्नस्त्वब्रवीत्सर्वान्कौतूहलसमन्वितान् ।
सैनिका न क्षमो ऽस्माकं परिप्रष्टुमिहेदृशः ॥ ७.७१.२२ ॥
কিন্তু শত্রুঘ্ন কৌতূহলে পূর্ণ সমস্ত সৈন্যদের বললেন: হে সৈন্যগণ, এখানে এমন প্রশ্ন করা আমাদের উচিত নয়।
7.71.23
आश्चर्याणि बहूनीह भवन्त्यस्याश्रमे मुनेः ।
न तु कौतूहलाद्युक्तमन्वेष्टुं तं महामुनिम् ॥ ७.७१.२३ ॥
এই মুনির আশ্রমে এখানে বহু বিস্ময় ঘটে থাকে; কিন্তু কেবল কৌতূহলবশে সেই মহামুনিকে খোঁজা উচিত নয়।
7.71.24
एवं तद्वाक्यमुक्त्वा च सैनिकान्रघुनन्दनः ।
अभिवाद्य महर्षिं तं स्वं निवेशं ययौ तदा ॥ ७.७१.२४ ॥
এইভাবে সৈন্যদের সেই কথা বলে রঘুনন্দন সেই মহর্ষিকে অভিবাদন করে তখন নিজের আবাসে চলে গেলেন।