Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.81

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.81.1

स मुहूर्तादुपश्रुत्य देवर्षिरमितप्रभः ।
स्वमाश्रमं शिष्यवृतः क्षुधार्तः सन्न्यवर्तत ॥ ७.८१.१ ॥

वह क्षण भर में सुनकर, अमित तेजवाले देवर्षि, भूख से पीड़ित होकर, शिष्यों से घिरे हुए अपने आश्रम की ओर लौट आए।

7.81.2

सो ऽपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् ।
ज्योत्स्नामिव ग्रहग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम् ॥ ७.८१.२ ॥

उन्होंने एक दीन, आभाहीन सी, धूल से ढकी हुई (नगरी) देखी, जैसे प्रभात में ग्रहण से ग्रस्त चाँदनी न चमकती हो।

7.81.3

तस्य रोषः समभवत्क्षुधार्तस्य विशेषतः ।
निर्दहन्निव लोकांस्त्रीञ्छिष्यांश्चैतदुवाच ह ॥ ७.८१.३ ॥

भूख से विशेष रूप से पीड़ित उनके मन में क्रोध उठा, मानो वे तीनों लोकों को जला डालेंगे; और उन्होंने शिष्यों से यह कहा।

7.81.4

पश्यध्वं विपरीतस्य दण्डस्याविजितात्मनः ।
विपत्तिं घोरसङ्काशां क्रुद्धामग्निशिखामिव ॥ ७.८१.४ ॥

देखो, विपरीत आचरण करने वाले, अनियंत्रित मन वाले (पर) दंड के कारण आई भयंकर विपत्ति को, जो क्रुद्ध अग्निशिखा के समान है।

7.81.5

क्षयो ऽस्य दुर्मतेः प्राप्तः सानुगस्य दुरात्मनः ।
यः प्रदीप्तां हुताशस्य शिखां वै स्प्रष्टुमिच्छति ॥ ७.८१.५ ॥

इस दुर्बुद्धि, अपने अनुचरों सहित दुरात्मा का विनाश आ पहुँचा है, जो जलती हुई अग्निशिखा को छूना चाहता है।

7.81.6

यस्मात्स कृतवान्पापमीदृशं घोरसंहितम् ।
तस्मात्प्राप्स्यति दुर्मेधाः फलं पापस्य कर्मणः ॥ ७.८१.६ ॥

क्योंकि उसने ऐसा घोर पाप किया है, इसलिए यह दुर्बुद्धि उस पापकर्म का फल पाएगा।

7.81.7

सप्तरात्रेण राजासौ सभृत्यबलवाहनः ।
पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः ॥ ७.८१.७ ॥

सात रात में वह राजा अपने सेवकों, सेना और वाहनों सहित, पापकर्म का आचरण करने वाला वह दुर्बुद्धि नाश को प्राप्त होगा।

7.81.8

समन्ताद्योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः ।
धक्ष्यते पांसुवर्षेण महता पाकशासनः ॥ ७.८१.८ ॥

चारों ओर सौ योजन तक इस दुर्बुद्धि का राज्य इंद्र के महान धूलवर्षा से जल जाएगा।

7.81.9

सर्वसत्वानि यानीह स्थावराणि चराणि च ।
महता पांसुवर्षेण विलयं सर्वतो ऽगमन् ॥ ७.८१.९ ॥

यहाँ जितने भी प्राणी थे, स्थावर और जंगम, वे सब महान धूलवर्षा से चारों ओर नष्ट हो गए।

7.81.10

दण्डस्य विषयो यावत्तावत्सर्वसमुच्छ्रयम् ।
पांसुवर्षमिवालक्ष्यं सप्तरात्रं भविष्यति ॥ ७.८१.१० ॥

दण्ड का जितना राज्य है, वह सब ऊँचा-नीचा, सात रात तक धूलवर्षा के समान अदृश्य हो जाएगा।

7.81.11

इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षस्तदाश्रमनिवासिनम् ।
जनं जनपदान्तेषु स्थीयतामिति चाब्रवीत् ॥ ७.८१.११ ॥

ऐसा कहकर क्रोध से लाल नेत्रों वाले उसने तब आश्रम में रहने वाले लोगों से, और जनपद की सीमाओं पर, "यहीं ठहरो" ऐसा कहा।

7.81.12

श्रुत्वा तूशनसो वाक्यं सो ऽ ऽश्रमावसथो जनः ।
निष्क्रान्तो विषयात्तस्मात्स्थानं चक्रे ऽथ बाह्यतः ॥ ७.८१.१२ ॥

उशनस के वचन सुनकर आश्रम में रहने वाले वे लोग उस राज्य से निकल गए और तब बाहर जाकर ठहरे।

7.81.13

स तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् ।
इहैव वस दुर्मेधे आश्रमे सुसमाहिता ॥ ७.८१.१३ ॥

उसने मुनिजन से ऐसा कहकर अरजा से यह कहा, हे दुर्बुद्धि, यहीं इस आश्रम में अत्यंत एकाग्र होकर रहो।

7.81.14

इदं योजनपर्यन्तं सरः सुरुचिरप्रभम् ।
अरजे विज्वरा भुङ्क्ष्व कालश्चात्र प्रतीक्ष्यताम् ॥ ७.८१.१४ ॥

यह एक योजन तक फैला हुआ अत्यंत सुंदर प्रभा वाला सरोवर है। हे अरजा, निश्चिंत होकर इसका उपभोग करो, और यहीं समय की प्रतीक्षा करो।

7.81.15

त्वत्समीपे च ये सत्त्वा वासमेष्यन्ति तां निशाम् ।
अवध्याः पांसुवर्षेण ते भविष्यन्ति नित्यदा ॥ ७.८१.१५ ॥

तुम्हारे समीप जो प्राणी उस रात वास करेंगे, वे धूल की वर्षा से सदा अवध्य होंगे।

7.81.16

श्रुत्वा नियोगं ब्रह्मर्षेः सा ऽरजा भार्गवी तदा ।
तथेति पितरं प्राह भार्गवं भृशदुःखिता ।
इत्युक्त्वा भार्गवो वासमन्यत्र समकारयत् ॥ ७.८१.१६ ॥

ब्रह्मर्षि की आज्ञा सुनकर वह भार्गवी अरजा तब बहुत दुःखी होकर 'ठीक है' कहकर अपने पिता भार्गव से बोली। ऐसा कहकर भार्गव ने दूसरी जगह अपना निवास बनवाया।

7.81.17

तच्च राज्यं नरेन्द्रस्य सभृत्यबलवाहनम् ।
सप्ताहाद्भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना ॥ ७.८१.१७ ॥

और राजा का वह राज्य, सेवकों, सेना और वाहनों सहित, ब्रह्मवादी के कथनानुसार सात दिनों में भस्म हो गया।

7.81.18

तस्यासौ दण्डविषयो विन्ध्यशैवलयोर्नृप ।
शप्तो ब्रह्मर्षिणा तेन वैधर्म्ये सहिते कृते ॥ ७.८१.१८ ॥

हे राजन्, उसका वह दण्डविषय विन्ध्य और शैल के बीच का क्षेत्र था, जो ब्रह्मर्षि द्वारा शापित हुआ, जब वे दोनों मिलकर विपरीत धर्म में लगे।

7.81.19

ततः प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्यमुच्यते ।
तपस्विनः स्थिता ह्यत्र जनस्थानमतो ऽभवत् ॥ ७.८१.१९ ॥

हे ककुत्स्थ राम! उसी समय से इस वन को दण्डकारण्य कहा जाने लगा। यहाँ तपस्वी निवास करते थे, इसलिए यह जनस्थान भी कहलाया।

7.81.20

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव ।
सन्ध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते ॥ ७.८१.२० ॥

हे राघव! तुमने जो पूछा था, वह सब मैंने बता दिया। हे वीर, सन्ध्या-उपासना का समय अब बीता जा रहा है।

7.81.21

एते महर्षयः सर्वे पूर्णकुम्भाः समन्ततः ।
कृतोदका नरव्याघ्र आदित्यं पर्युपासते ॥ ७.८१.२१ ॥

हे नरश्रेष्ठ! ये सभी महर्षि चारों ओर जल से भरे कलश लिए, स्नान कर सूर्य की उपासना कर रहे हैं।

7.81.22

स तैर्ब्राह्मणमभ्यस्तं सहितैर्ब्रह्मवित्तमैः ।
रविरस्तं गतो राम गच्छोदकमुपस्पृश ॥ ७.८१.२२ ॥

हे राम! ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ उन सबके साथ मिलकर जिस ब्राह्मण (सूर्य) की उपासना हुई, वह सूर्य अब अस्त हो रहा है। जाओ, जल का आचमन करो।