Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.84

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.84.1

तथोक्तवति रामे तु भरते च महात्मनि ।
लक्ष्मणो ऽथ शुभं वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् ॥ ७.८४.१ ॥

राम और महात्मा भरत के ऐसा कहने पर लक्ष्मण ने रघुनन्दन से यह शुभ वचन कहा।

7.84.2

अश्वमेधो महायज्ञः पावनः सर्वपाप्मनाम् ।
पावनस्तव दुर्धर्षो रोचतां रघुनन्दन ॥ ७.८४.२ ॥

अश्वमेध महायज्ञ सब पापों को शुद्ध करने वाला है। हे रघुनन्दन, आपके लिए भी वह पावन और अजेय है; वह आपको रुचे।

7.84.3

श्रूयते हि पुरावृत्तं वासवे सुमहात्मनि ।
ब्रह्महत्यावृतः शक्रो हयमेधेन पावितः ॥ ७.८४.३ ॥

पुराना वृत्तान्त सुना जाता है कि महात्मा वासव (इन्द्र) ब्रह्महत्या के दोष से घिर गए, और अश्वमेध यज्ञ से पवित्र किए गए।

7.84.4

पुरा किल महाबाहो देवासुरसमागमे ।
वृत्रो नाम महानासीद्दैतेयो लोकसम्मतः ॥ ७.८४.४ ॥

पुराने समय में, हे महाबाहो, देवों और असुरों के संग्राम में वृत्र नामक एक महान दैत्य था, जो लोकों में आदरणीय था।

7.84.5

विस्तीर्णो योजनशतमुच्छ्रितस्त्रिगुणं ततः ।
अनुरागेण लोकांस्त्रीन्स्नेहात्पश्यति सर्वतः ॥ ७.८४.५ ॥

वह सौ योजन चौड़ा था और उससे तीन गुना ऊँचा था; प्रेम से वह तीनों लोकों को चारों ओर से स्नेहपूर्वक देखता था।

7.84.6

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः ।
शशास पृथिवीं स्फीतां धर्मेण सुसमाहितः ॥ ७.८४.६ ॥

धर्म को जानने वाला और कृतज्ञ, बुद्धि में दृढ़ स्थित वह, धर्म से भली-भाँति एकाग्र होकर समृद्ध पृथ्वी पर शासन करता था।

7.84.7

तस्मिन्प्रशासति तदा सर्वकामदुघा मही ।
रसवन्ति प्रभूनानि मूलानि च फलानि च ॥ ७.८४.७ ॥

उस समय जब वह शासन कर रहा था, तब पृथ्वी सभी कामनाओं को पूर्ण करने वाली हो गई थी, और उसमें रसीले, प्रचुर मूल और फल उत्पन्न होते थे।

7.84.8

अकृष्टपच्या पृथिवी सुसम्पन्ना महात्मनः ।
स राज्यं तादृशं भुङ्क्ते स्फीतमद्भुतदर्शनम् ॥ ७.८४.८ ॥

महात्मा के राज्य में बिना जोते पृथ्वी उपज देती थी और वह संपन्न थी। वह ऐसा ही अद्भुत दर्शनीय और समृद्ध राज्य भोगता था।

7.84.9

तस्य बुद्धिः समुप्तन्ना तपः कुर्यामनुत्तमम् ।
तपो हि परमं श्रेयः सम्मोहमितरत्सुखम् ॥ ७.८४.९ ॥

उसके मन में निश्चय हुआ कि मैं सर्वोत्तम तप करूँगा; क्योंकि तप ही परम कल्याण है, और उसके अतिरिक्त सुख भ्रम है।

7.84.10

स निक्षिप्य सुतं ज्येष्ठं पौरेषु मधुरेश्वरम् ।
तप उग्रं समातिष्ठत्तापयन्सर्वदेवताः ॥ ७.८४.१० ॥

उसने अपने ज्येष्ठ पुत्र को, जो मधुरा का स्वामी था, नगरवासियों के हाथ सौंपकर कठोर तप आरंभ किया, जिससे सभी देवता तप्त हो उठे।

7.84.11

तपस्तप्यति वृत्रे तु वासवः परमार्तवत् ।
विष्णुं समुपसङ्क्रम्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७.८४.११ ॥

वृत्र के तप करने से वासव (इंद्र) अत्यंत व्याकुल हो उठे। वे विष्णु के पास जाकर यह वचन बोले।

7.84.12

तपस्यता महाबाहो लोकाः वृत्रेण निर्जिताः ।
बलवान्स हि धर्मात्मा नैनं शक्ष्यामि शासितुम् ॥ ७.८४.१२ ॥

हे महाबाहो! तप करते हुए वृत्र ने लोकों को जीत लिया है। वह बलवान और धर्मात्मा है; मैं इसे नियंत्रित नहीं कर पाऊँगा।

7.84.13

यद्यसौ तप आतिष्ठेद्भूय एवासुरेश्वर ।
यावल्लोका धरिष्यन्ति तावदस्य वशानुगाः ॥ ७.८४.१३ ॥

हे असुरेश्वर, यदि वह फिर से तप करेगा, तो जब तक लोक बने रहेंगे, तब तक वे उसके वश में रहेंगे।

7.84.14

तं चैनं परमोदारमुपेक्षसि महाबलम् ।
क्षणं हि न भवेद्वृत्रः क्रुद्धे त्वयि सुरेश्वर ॥ ७.८४.१४ ॥

और तुम उस परम उदार, महाबली को उपेक्षा कर रहे हो। हे सुरेश्वर, यदि तुम क्रुद्ध हो जाओ, तो वृत्र एक क्षण भी न रहेगा।

7.84.15

यदा हि प्रीतिसंयोगं त्वया विष्णो समागतः ।
तदाप्रभृति लोकानां नाथत्वमुपलब्धवान् ॥ ७.८४.१५ ॥

हे विष्णु, जब से तुम्हारे साथ प्रीति-संबंध से मैं मिला, तभी से उसने लोकों के स्वामित्व को प्राप्त किया है।

7.84.16

स त्वं प्रसादं लोकानां कुरुष्व सुसमाहितः ।
त्वत्कृतेन हि सर्वं स्याप्रशान्तमरुजं जगत् ॥ ७.८४.१६ ॥

इसलिए तुम एकाग्र चित्त से लोकों पर कृपा करो। तुम्हारे द्वारा किए जाने से ही समस्त जगत शांत और पीड़ारहित होगा।

7.84.17

इमे हि सर्वे विष्णो त्वां निरीक्षन्ते दिवौकसः ।
वृत्रघातेन महता तेषां साह्यं कुरुष्व ह ॥ ७.८४.१७ ॥

हे विष्णु, ये सभी स्वर्गवासी देवता तुम्हारी ओर देख रहे हैं। वृत्र के महान वध में उनकी सहायता करो।

7.84.18

त्वया हि नित्यशः साह्यं कृतमेषां महात्मनाम् ।
असह्यमिदमन्येषामगतीनां गतिर्भवान् ॥ ७.८४.१८ ॥

तुमने सदा इन महात्माओं की सहायता की है। दूसरे असहाय जीवों के लिए यह दुःसह है; आप उनकी शरण हैं।