उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 5.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 5.5.1
(सत्यस्य ब्रह्मणः स्तुतिब्राह्मणम् )
आप एवेदमग्र आसुः ।
ता आपः सत्यमसृजन्त ।
सत्यं ब्रह्म ।
ब्रह्म प्रजापतिम् ।
प्रजापतिर्देवान् ।
ते देवाः सत्यमेवोपासते ।
तदेतत्त्र्यक्षरं सतियमिति स इत्येकमक्षरम् ।
तीत्येकमक्षरम् ।
यमित्येकमक्षरम् ।
प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यं मध्यतोऽनृतम् ।
तदेतदनृतमुभयतः सत्येन परिगृहीतम् ।
सत्यभूयमेव भवति ।
नैवंविद्वांसमनृतं हिनस्ति ॥ ५.५.१ ॥
आरंभी हे सर्व केवळ पाणी होते. त्या पाण्यांनी सत्य निर्माण केले. सत्यच ब्रह्म आहे. ब्रह्माने प्रजापतीला निर्माण केले. प्रजापतीने देवांना निर्माण केले. ते देव केवळ सत्याचीच उपासना करतात. हे तीन अक्षरांचे आहे: 'सति-यम'. 'स' हे एक अक्षर, 'ति' हे एक अक्षर, 'यम' हे एक अक्षर. पहिले आणि शेवटचे अक्षर सत्य; मधले अक्षर असत्य. ते असत्य दोन्ही बाजूंनी सत्याने वेढलेले आहे. तो अधिक सत्यमय होतो. असे जाणणाऱ्याला असत्य हानी करत नाही.
Bṛhadāraṇyaka 5.5.2
तद्यत्तत्सत्यमसौ स आदित्यः ।
य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तावेतावन्योऽन्यस्मिन् प्रतिष्ठितौ ।
रश्मिभिरेषोऽस्मिन् प्रतिष्ठितः प्राणैरयममुष्मिन् ।
स यदोत्क्रमिष्यन् भवति शुद्धमेवैतन्मण्डलं पश्यति ।
नैनमेते रश्मयः प्रत्यायन्ति ॥ ५.५.२ ॥
जे सत्य आहे, तोच आदित्य. या मंडलातील पुरुष आणि उजव्या डोळ्यातील पुरुष, हे दोघे एकमेकांत प्रतिष्ठित आहेत. हा रश्मींद्वारे त्याच्यात, आणि हा प्राणांद्वारे त्या मंडलात प्रतिष्ठित आहे. तो जेव्हा प्रयाणाच्या बेतात असतो, तेव्हा हे शुद्ध मंडल पाहतो. या रश्मी त्याच्याकडे परत येत नाहीत.
Bṛhadāraṇyaka 5.5.3
य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषस्तस्य भूरिति शिरः ।
एकं शिर एकमेतदक्षरम् ।
भुव इति बाहू ।
द्वौ बाहू द्वे एते अक्षरे ।
स्वरिति प्रतिष्ठा ।
द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे ।
तस्योपनिषदहरिति ।
हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥ ५.५.३ ॥
या मंडलातील पुरुषाचे 'भूः' हे शिर आहे. शिर एक आहे, हे एक अक्षर. 'भुवः' त्याचे बाहू आहेत. बाहू दोन, ही दोन अक्षरे. 'स्वः' त्याची प्रतिष्ठा आहे. प्रतिष्ठा दोन, ही दोन अक्षरे. त्याचे उपनिषद 'अहः' आहे. असे जाणणारा पापाचा नाश करतो आणि त्याग करतो.
Bṛhadāraṇyaka 5.5.4
योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषस्तस्य भूरिति शिरः ।
एकं शिर एकमेतदक्षरम् ।
भुव इति बाहू ।
द्वौ बाहू द्वे एते अक्षरे ।
स्वरिति प्रतिष्ठा ।
द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे ।
तस्योपनिषदहमिति ।
हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥ ५.५.४ ॥
उजव्या डोळ्यातील या पुरुषाचे मस्तक 'भूः' आहे. एक मस्तक, हे एक अक्षर. 'भुवः' त्याचे दोन बाहू. दोन बाहू, हे दोन अक्षरे. 'स्वः' त्याचा आधार. दोन आधार, हे दोन अक्षरे. त्याचे रहस्य 'अहम्' आहे. जो असे जाणतो, तो पापाचा नाश करतो आणि त्याचा त्याग करतो.