Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Chāndogya 7.5

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Chāndogya 7.5.1

चित्तं वाव सङ्कल्पाद्भूयो यदा वै चेतयतेऽथ सङ्कल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि ॥ ७.५.१ ॥

चित्त संकल्प से बढ़कर है। जब मनुष्य चेतता है, तब संकल्प करता है; फिर मनन करता है; फिर वाणी बोलता है। वह वाणी नाम को प्रकट करती है; नामों में मंत्र एक हो जाते हैं; मंत्रों में कर्म (एकत्र हो जाते हैं)।

Chāndogya 7.5.2

तानि ह वा एतानि चित्तैकायनानि चित्तात्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि तस्माद्यद्यपि बहुविदचित्तो भवति नायमस्तीत्येवैनमाहुर्यदयं वेद यद्वा अयं विद्वान्नेत्थमचित्तः स्यादित्यथ यद्यल्पविच्चित्तवान्भवति तस्मा एवोत शुश्रूषन्ते चित्तँह्येवैषामेकायनं चित्तमात्मा चित्तं प्रतिष्ठा चित्तमुपास्स्वेति ॥ ७.५.२ ॥

ये सब चित्त को ही एकमात्र आश्रय, चित्त को ही आत्मा और चित्त में ही प्रतिष्ठित हैं। इसलिए यदि कोई बहुत जानने वाला भी चित्तहीन हो, तो लोग कहते हैं 'यह (उसका ज्ञान) है ही नहीं'; क्योंकि यह जो जानता है, या यह विद्वान जो इस प्रकार चित्तहीन न हो। और यदि कोई अल्पज्ञ चित्तवान हो, तो उसी की लोग सेवा भी करते हैं; क्योंकि चित्त ही इन सबका एकमात्र आश्रय है, चित्त ही आत्मा है, चित्त ही प्रतिष्ठा है। चित्त की उपासना करो।

Chāndogya 7.5.3

स यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्ते चित्तान्वै स लोकान्ध्रुवान्ध्रुवः प्रतिष्ठितान्प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति यावच्चित्तस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवश्चित्ताद्भूय इति चित्ताद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ ७.५.३ ॥

जो चित्त को ब्रह्म मानकर उपासना करता है, वह चित्त-सम्बन्धी स्थिर लोकों में स्थिर, प्रतिष्ठित लोकों में प्रतिष्ठित और अव्यथित लोकों में अव्यथित होकर सिद्ध होता है। जहाँ तक चित्त की गति है, वहाँ तक उसका इच्छानुसार विचरण होता है। 'हे भगवन्, क्या चित्त से भी बढ़कर कुछ है?' 'हाँ, चित्त से भी बढ़कर है।' 'तो भगवान् मुझे बताएँ।'