अथर्ववेद · सूक्त 10.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.2.1
केन पार्ष्णी आभृते पूरुषस्य केन मांसं संभृतं केन गुल्फौ ।
केनाङ्गुलीः पेशनीः केन खानि केनोच्छ्लङ्खौ मध्यतः कः प्रतिष्ठाम् ॥ १०.२.१ ॥
पुरुषाच्या टाचा कशाने जोडल्या, कशाने मांस भरले गेले, कशाने घोटे; कशाने बोटे, मऊ अवयव, कशाने छिद्रे, कशाने दोन उंचवटे, मध्यभागी कोणी आधार ठेवला?
10.2.2
कस्मान् नु गुल्फावधरावकृण्वन्न् अष्ठीवन्तावुत्तरौ पूरुषस्य ।
जङ्घे निर्ऋत्य न्यदधुः क्व स्विज्जानुनोः संधी क उ तच्चिकेत ॥ १०.२.२ ॥
कशापासून त्यांनी पुरुषाचे घोटे खाली आणि गुडघे वर केले? निर्ऋतीपासून पोटऱ्या ठेवल्या; गुडघ्यांचे सांधे कुठे आहेत? हे कोणाला ठाऊक?
10.2.3
चतुष्टयं युजते संहितान्तं जानुभ्यामूर्ध्वं शिथिरं कबन्धम् ।
श्रोणी यदूरू क उ तज्जजान याभ्यां कुसिन्धं सुदृढं बभूव ॥ १०.२.३ ॥
चार अवयवांचा समूह जोडला जातो; गुडघ्यांपासून वरती शिथिल धड. नितंब आणि मांड्या कोणी निर्माण केल्या? ज्याद्वारे कुसिंध (कंबरेचा चौकट) अत्यंत दृढ झाला, ते कोणी घडवले?
10.2.4
कति देवाः कतमे त आसन् य उरो ग्रीवाश्चिक्युः पुरुषस्य ।
कति स्तनौ व्यदधुः कः कफोदौ कति स्कन्धान् कति पृष्टीरचिन्वन् ॥ १०.२.४ ॥
पुरुषाची छाती आणि मान ज्यांनी बसवली ते देव किती आणि कोण? किती स्तन ठेवले, कोणी कफोद (खांद्याची हाडे) ठेवली? किती खांदे आणि किती बरगड्या रचल्या?
10.2.5
को अस्य बाहू समभरद्वीर्यां करवादिति ।
अंसौ को अस्य तद्देवः कुसिन्धे अध्या दधौ ॥ १०.२.५ ॥
त्याचे बाहू कोणी धरले, "वीर्याने करीन" असा विचार करून? कोणत्या देवाने त्याचे खांदे घेऊन कुसिंधावर ठेवले?
10.2.6
कः सप्त खानि वि ततर्द शीर्षणि कर्णाविमौ नासिके चक्षणी मुखम् ।
येषां पुरुत्रा विजयस्य मह्ननि चतुष्पादो द्विपदो यन्ति यामम् ॥ १०.२.६ ॥
डोक्यात सात छिद्रे कोणी पाडली? दोन कान, ही दोन नाकपुड्या, दोन डोळे आणि मुख. ज्याच्या महान विजयकर्मांमुळे चार पायांचे व दोन पायांचे प्राणी अनेक ठिकाणी आपल्या मार्गाने जातात, तो कोण?
10.2.7
हन्वोर्हि जिह्वामदधात्पुरूचीमधा महीमधि शिश्राय वाचम् ।
स आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तरपो वसानः क उ तच्चिकेत ॥ १०.२.७ ॥
दोन जबड्यांत त्याने अनेक दिशांना वळणारी जीभ ठेवली; त्या महान वाणीवर तो स्थिर झाला. पाण्याचे वस्त्र नेसून तो लोकांमध्ये फिरतो. ते खरोखर कोण जाणतो?
10.2.8
मस्तिष्कमस्य यतमो ललाटं ककाटिकां प्रथमो यः कपालम् ।
चित्वा चित्यं हन्वोः पूरुषस्य दिवं रुरोह कतमः स देवः ॥ १०.२.८ ॥
याचा मेंदू, कपाळ, मानेचा मागील भाग, प्रथम कवटी — हे कोणी घडवले? पुरुषाच्या दोन जबड्यांवर चित्य (यज्ञवेदी) रचून जो देव स्वर्गात चढला, तो कोण?
10.2.9
प्रियाप्रियाणि बहुला स्वप्नं संबाधतन्द्र्यः ।
आनन्दान् उग्रो नन्दांश्च कस्माद्वहति पूरुषः ॥ १०.२.९ ॥
अनेक प्रिय व अप्रिय गोष्टी, स्वप्न, त्रासदायक तंद्रा — आनंद व सुख उग्र पुरुष कोणत्या कारणाने धारण करतो?
10.2.10
आर्तिरवर्तिर्निर्ऋतिः कुतो नु पुरुषेऽमतिः ।
राद्धिः समृद्धिरव्यृद्धिर्मतिरुदितयः कुतः ॥ १०.२.१० ॥
पीडा, विमुखता, विनाश — हे पुरुषात कोठून आले? अबुद्धी, यश, समृद्धी, न ढासळणारी वाढ, बुद्धी व उदय — हे कुठून?
10.2.11
को अस्मिन्न् आपो व्यदधात्विषूवृतः पुरूवृतः सिन्धुसृत्याय जाताः ।
तीव्रा अरुणा लोहिनीस्ताम्रधूम्रा ऊर्ध्वा अवाचीः पुरुषे तिरश्चीः ॥ १०.२.११ ॥
या पुरुषात कोणी पाणी ठेवले? बाणाच्या दांड्यासारखे वेढलेले, फार वेढलेले, नद्यांच्या वाहण्यासाठी जन्मलेले. तीव्र, तांबडे, लालसर, तांबे-धुराच्या रंगाचे, वर जाणारे, खाली जाणारे, पुरुषात आडवे वाहणारे.
10.2.12
को अस्मिन् रूपमदधात्को मह्मानं च नाम च ।
गातुं को अस्मिन् कः केतुं कश्चरित्रानि पूरुषे ॥ १०.२.१२ ॥
या पुरुषात कोणी रूप ठेवले? महिमा आणि नाव कोणी ठेवले? यात मार्ग कोणी ठेवला, चिन्ह कोणी, पुरुषात कर्मगती कोणी ठेवल्या?
10.2.13
को अस्मिन् प्राणमवयत्को अपानं व्यानमु ।
समानमस्मिन् को देवोऽधि शिश्राय पूरुषे ॥ १०.२.१३ ॥
या पुरुषात कोणी प्राण विणला? अपान आणि व्यान कोणी? यात समान, पुरुषावर कोणत्या देवाने आश्रय घेतला?
10.2.14
को अस्मिन् यज्ञमदधादेको देवोऽधि पूरुषे ।
को अस्मिन्त्सत्यं कोऽनृतं कुतो मृत्युः कुतोऽमृतम् ॥ १०.२.१४ ॥
या पुरुषात कोणी यज्ञ ठेवला? एका देवाने पुरुषावर. यात सत्य कोणी, असत्य कोणी ठेवले? मृत्यू कुठून, अमृत कुठून?
10.2.15
को अस्मै वासः पर्यदधात्को अस्यायुरकल्पयत् ।
बलं को अस्मै प्रायच्छत्को अस्याकल्पयज्जवम् ॥ १०.२.१५ ॥
कोणी याला वस्त्र नेसवले? कोणी याचे आयुष्य घडवले? कोणी याला बल दिले? कोणी याचा वेग घडवला?
10.2.16
केनापो अन्वतनुत केनाहरकरोद्रुचे ।
उषसं केनान्वैन्द्ध केन सायंभवं ददे ॥ १०.२.१६ ॥
कशाने पाणी पसरले? कशाने दिवस प्रकाशासाठी केला? कशाने उषा पेटवली? कशाने सायंभव धारण केला?
10.2.17
को अस्मिन् रेतो न्यदधात्तन्तुरा तायतामिति ।
मेधां को अस्मिन्न् अध्यौहत्को बाणं को नृतो दधौ ॥ १०.२.१७ ॥
कोणी यात रेतस् ठेवले, तंतू पसरावा म्हणून? कोणी यातून मेधा ओढली? कोणी बाण धारण केला, कोणी नर्तक धारण केला?
10.2.18
केनेमां भूमिमौर्णोत्केन पर्यभवद्दिवम् ।
केनाभि मह्ना पर्वतान् केन कर्माणि पुरुषः ॥ १०.२.१८ ॥
कशाने ही भूमी व्यापली, कशाने द्युलोक ओलांडला? कशाने आपल्या महिम्याने पर्वत, कशाने कर्मे पुरुषाने?
10.2.19
केन पर्जन्यमन्वेति केन सोमं विचक्षणम् ।
केन यज्ञं च श्रद्धां च केनास्मिन् निहितं मनः ॥ १०.२.१९ ॥
कशाने पर्जन्याचा पाठलाग करतो, कशाने सर्वद्रष्टा सोमाचा? कशाने यज्ञ आणि श्रद्धा, कशाने यात मन स्थापित?
10.2.20
केन श्रोत्रियमाप्नोति केनेमं परमेष्ठिनम् ।
केनेममग्निं पूरुषः केन संवत्सरं ममे ॥ १०.२.२० ॥
कशाने श्रोत्रियाला प्राप्त होतो, कशाने या परमेष्ठीला? कशाने या अग्नीला पुरुष, कशाने संवत्सर मोजतो?
10.2.21
ब्रह्म श्रोत्रियमाप्नोति ब्रह्मेमं परमेष्ठिनम् ।
ब्रह्मेममग्निं पूरुषो ब्रह्म संवत्सरं ममे ॥ १०.२.२१ ॥
ब्रह्माने श्रोत्रियाला प्राप्त होतो, ब्रह्माने या परमेष्ठीला. ब्रह्माने या अग्नीला पुरुष, ब्रह्माने संवत्सर मोजतो.
10.2.22
केन देवामनु क्षियति केन दैवजनीर्विशः ।
केनेदमन्यन् नक्षत्रं केन सत्क्षत्रमुच्यते ॥ १०.२.२२ ॥
कशाने देवांमध्ये वास करतो, कशाने दैवजनांच्या प्रजा? कशाने हे दुसरे नक्षत्र, कशाने सत्य क्षत्र म्हटले जाते?
10.2.23
ब्रह्म देवामनु क्षियति ब्रह्म दैवजनीर्विशः ।
ब्रह्मेदमन्यन् नक्षत्रं ब्रह्म सत्क्षत्रमुच्यते ॥ १०.२.२३ ॥
ब्रह्म देवांमध्ये वास करते; ब्रह्म दैवजनांच्या प्रजांमध्ये वास करते. ब्रह्म या दुसऱ्या नक्षत्रात आहे; ब्रह्मालाच सत्य क्षत्र म्हटले जाते.
10.2.24
केनेयं भूमिर्विहिता केन द्यौरुत्तरा हिता ।
केनेदमूर्ध्वं तिर्यक्चान्तरिक्षं व्यचो हितम् ॥ १०.२.२४ ॥
ही पृथ्वी कशाने स्थापिली आहे? कशाने वरील द्युलोक स्थिर केला आहे? वर, तिरपे आणि आडवे पसरलेले हे अंतरिक्ष कशाने विस्तारित करून ठेवले आहे?
10.2.25
ब्रह्मणा भूमिर्विहिता ब्रह्म द्यौरुत्तरा हिता ।
ब्रह्मेदमूर्ध्वं तिर्यक्चान्तरिक्षं व्यचो हितम् ॥ १०.२.२५ ॥
ब्रह्माने ही पृथ्वी स्थापिली आहे; ब्रह्माने वरील द्युलोक स्थिर केला आहे. ब्रह्मानेच वर, तिरपे आणि आडवे पसरलेले हे अंतरिक्ष विस्तारित करून ठेवले आहे.
10.2.26
मूर्धानमस्य संसीव्याथर्वा हृदयं च यत् ।
मस्तिष्कादूर्ध्वः प्रैरयत्पवमानोऽधि शीर्षतः ॥ १०.२.२६ ॥
अथर्व्याने याचे मस्तक शिवून जोडले, आणि जे हृदय आहे तेही. मस्तिष्कापासून वर, डोक्यावरून, पवमानाने (प्राणाला) पुढे प्रेरित केले.
10.2.27
तद्वा अथर्वणः शिरो देवकोशः समुब्जितः ।
तत्प्राणो अभि रक्षति शिरो अन्नमथो मनः ॥ १०.२.२७ ॥
ते अथर्व्याचे मस्तक आहे — देवांचा कोश, पूर्णपणे बंद केलेला. त्याचे प्राण रक्षण करतो — मस्तक, अन्न आणि मन यांचे.
10.2.28
ऊर्ध्वो नु सृष्टा३ तिर्यङ्नु सृष्टा३ सर्वा दिशः पुरुष आ बभूवा३ ।
पुरं यो ब्रह्मणो वेद यस्याः पुरुष उच्यते ॥ १०.२.२८ ॥
वर आणि आडवे निर्माण होऊन — सर्व दिशांमध्ये पुरुषच झाला. जो ब्रह्माचे पुर जाणतो; ज्या पुराला 'पुरुष' म्हटले जाते ते.
10.2.29
यो वै तां ब्रह्मणो वेदामृतेनावृतां पुरम् ।
तस्मै ब्रह्म च ब्राह्माश्च चक्षुः प्राणं प्रजां ददुः ॥ १०.२.२९ ॥
ब्रह्माच्या अमृताने वेढलेल्या त्या पुरीला जो जाणतो, त्याला ब्रह्म, ब्राह्मण, चक्षू, प्राण आणि प्रजा देतात.
10.2.30
न वै तं चक्षुर्जहाति न प्राणो जरसः पुरा ।
पुरं यो ब्रह्मणो वेद यस्याः पुरुष उच्यते ॥ १०.२.३० ॥
म्हातारपणापूर्वी त्याला डोळा सोडत नाही आणि प्राणही सोडत नाही. ज्या ब्रह्माच्या पुरीला पुरुष म्हटले जाते, ती जो जाणतो (तो धन्य).
10.2.31
अष्टाचक्रा नवद्वारा देवानां पूरयोध्या ।
तस्यां हिरण्ययः कोशः स्वर्गो ज्योतिषावृतः ॥ १०.२.३१ ॥
आठ चक्रे आणि नऊ द्वारे असलेली, देवतांची अजेय पुरी ती आहे. त्यात सुवर्णमय कोश आहे; तो प्रकाशाने वेढलेला स्वर्ग आहे.
10.2.32
तस्मिन् हिरण्यये कोशे त्र्यरे त्रिप्रतिष्ठिते ।
तस्मिन् यद्यक्षमात्मन्वत्तद्वै ब्रह्मविदो विदुः ॥ १०.२.३२ ॥
तीन आरे असलेल्या, तीन आधारांवर स्थिर असलेल्या त्या सुवर्णकोशात आत्म्याने युक्त असे जे यक्ष आहे, ते ब्रह्मज्ञ जाणतात.
10.2.33
प्रभ्राजमानां हरिणीं यशसा संपरीवृताम् ।
पुरं हिरण्ययीं ब्रह्मा विवेशापराजिताम् ॥ १०.२.३३ ॥
तेजस्वी, हरिणवर्णी, कीर्तीने पूर्णपणे वेढलेल्या, सुवर्णमय, अपराजित त्या पुरीत ब्रह्माने प्रवेश केला.