अथर्ववेद · सूक्त 10.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.8.1
यो भूतं च भव्यं च सर्वं यश्चाधितिष्ठति ।
स्वर्यस्य च केवलं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः ॥ १०.८.१ ॥
जो भूत आणि भविष्य सर्वकाही आहे आणि जो सर्वांवर अधिष्ठित आहे, स्वर्ग ज्याचाच केवळ आहे, त्या ज्येष्ठ ब्रह्माला नमस्कार.
10.8.2
स्कम्भेनेमे विष्टभिते द्यौश्च भूमिश्च तिष्ठतः ।
स्कम्भ इदं सर्वमात्मन्वद्यत्प्राणन् निमिषच्च यत् ॥ १०.८.२ ॥
स्तंभाने हे द्युलोक आणि पृथ्वी धरून उभे आहेत. स्तंभच हे सर्व आहे — जे प्राणवान, जे श्वास घेते आणि जे डोळे मिचकावते.
10.8.3
तिस्रो ह प्रजा अत्यायमायन् न्यन्या अर्कमभितोऽविशन्त ।
बृहन् ह तस्थौ रजसो विमानो हरितो हरिणीरा विवेश ॥ १०.८.३ ॥
तीन प्रजा निश्चितपणे पुढे गेल्या; इतर खाली सूर्याभोवती प्रविष्ट झाल्या. विशाल रजसाचा मापक होऊन उभा आहे; हरित हरिणींमध्ये प्रविष्ट झाला.
10.8.4
द्वादश प्रधयश्चक्रमेकं त्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिकेत ।
तत्राहतास्त्रीणि शतानि शङ्कवः षष्टिश्च खीला अविचाचला ये ॥ १०.८.४ ॥
बारा प्रधी, एक चक्र, तीन नाभी — हे कोण जाणतो? तेथे तीनशे खिळे आणि साठ खुंटे अचल रोवलेले आहेत.
10.8.5
इदं सवितर्वि जानीहि षड्यमा एक एकजः ।
तस्मिन् हापित्वमिच्छन्ते य एषामेक एकजः ॥ १०.८.५ ॥
हे सविता, हे जाण: सहा जोडी आहेत; एकच, एकटा जन्मलेला. त्यातच ते निश्चितपणे विलीन होऊ इच्छितात — यांपैकी एकटा जन्मलेला एक.
10.8.6
आविः सन् निहितं गुहा जरन् नाम महत्पदम् ।
तत्रेदं सर्वमार्पितमेजत्प्राणत्प्रतिष्ठितम् ॥ १०.८.६ ॥
प्रकट असूनही गुहेत ठेवलेले, 'जरन' नावाचे महान पद — तेथेच हे सर्व अर्पित आहे: जे हलते, जे श्वास घेते, जे प्रतिष्ठित आहे.
10.8.7
एकचक्रं वर्तत एकनेमि सहस्राक्षरं प्र पुरो नि पश्चा ।
अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यदस्यार्धं क्व तद्बभूव ॥ १०.८.७ ॥
एक चक्र फिरते, एकच कडा असलेले, हजार अक्षरांचे; ते पुढे आणि मागे जाते. त्याच्या अर्ध्या भागाने सर्व भुवने उत्पन्न केली; त्याचा दुसरा अर्धा भाग कुठे झाला?
10.8.8
पञ्चवाही वहत्यग्रमेषां प्रष्टयो युक्ता अनुसंवहन्ति ।
अयातमस्य ददृशे न यातं परं नेदीयोऽवरं दवीयः ॥ १०.८.८ ॥
पाच घोड्यांचा रथ यांना पुढे वाहतो; जुंपलेले बाजूचे घोडे मागे ओढतात. याचे स्थिर रूप दिसते, चालणारे नाही; दूर, जवळ, खाली, अधिक दूर.
10.8.9
तिर्यग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम् ।
तदासत ऋषयः सप्त साकं ये अस्य गोपा महतो बभूवुः ॥ १०.८.९ ॥
आडवे छिद्र आणि वर मुळ असलेला एक चमस आहे; त्यात सर्वरूप यश ठेवले आहे. त्यावर सात ऋषी एकत्र बसतात; जे याचे महान रक्षक झाले.
10.8.10
या पुरस्ताद्युज्यते या च पश्चाद्या विश्वतो युज्यते या च सर्वतः ।
यया यज्ञः प्राङ्तायते तां त्वा पृच्छामि कतमा सर्चाम् ॥ १०.८.१० ॥
जी पुढे जोडली जाते, जी मागे जोडली जाते, जी सर्व बाजूंनी जोडली जाते, जी सर्वत्र जोडली जाते, जिच्याने यज्ञ पुढे विस्तारतो—तिला तुला विचारतो: मी स्पर्श करावी ती कोणती?
10.8.11
यदेजति पतति यच्च तिष्ठति प्राणदप्राणन् निमिषच्च यद्भुवत् ।
तद्दाधार पृथिवीं विश्वरूपं तत्संभूय भवत्येकमेव ॥ १०.८.११ ॥
जे हलते, उडते, उभे राहते; जे प्राणवान, जे निष्प्राण, जे डोळे मिटते आणि जे होते—तेच सर्वरूप पृथ्वीला धारण करते; ते एकत्र होऊन एकच होते.
10.8.12
अनन्तं विततं पुरुत्रानन्तमन्तवच्चा समन्ते ।
ते नाकपालश्चरति विचिन्वन् विद्वान् भूतमुत भव्यमस्य ॥ १०.८.१२ ॥
हे अनंत, विस्तीर्ण, अनेक ठिकाणी पसरलेले आहे; अनंतही आणि सीमितही, सर्वत्र आहे. तो नाकपाल शोधत फिरतो, याचे भूत आणि भविष्य जाणणारा.
10.8.13
प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तरदृश्यमानो बहुधा वि जायते ।
अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यदस्यार्धं कतमः स केतुः ॥ १०.८.१३ ॥
प्रजापती गर्भात अंतर्यामी फिरतो, अदृश्य राहून; अनेक प्रकारांनी प्रकट होतो. अर्ध्या भागाने त्याने सर्व भुवन निर्माण केले; त्याचा दुसरा अर्धा भाग कोणते चिन्ह?
10.8.14
ऊर्ध्वं भरन्तमुदकं कुम्भेनेवोदहार्यम् ।
पश्यन्ति सर्वे चक्षुषा न सर्वे मनसा विदुः ॥ १०.८.१४ ॥
घागरीने पाणी वर काढावे तसे, तो वर पाणी धारण करतो. सर्व डोळ्यांनी पाहतात, पण सर्व मनाने जाणत नाहीत.
10.8.15
दूरे पूर्णेन वसति दूर ऊनेन हीयते ।
महद्यक्षं भुवनस्य मध्ये तस्मै बलिं राष्ट्रभृतो भरन्ति ॥ १०.८.१५ ॥
दूर तो पूर्णाने राहतो; दूर तो न्यूनाने क्षीण होतो. भुवनाच्या मध्यभागी महान यक्ष आहे; त्याच्यासाठी राष्ट्राचे पालनकर्ते बली आणतात.
10.8.16
यतः सूर्यः उदेत्यस्तं यत्र च गच्छति ।
तदेव मन्येऽहं ज्येष्ठं तदु नात्येति किं चन ॥ १०.८.१६ ॥
सूर्य जिथून उगवतो आणि जिथे मावळून जातो, त्यालाच मी ज्येष्ठ मानतो; त्याच्या पलीकडे काहीही जात नाही.
10.8.17
ये अर्वाङ्मध्य उत वा पुराणं वेदं विद्वांसमभितो वदन्ति ।
आदित्यमेव ते परि वदन्ति सर्वे अग्निं द्वितीयं त्रिवृतं च हंसम् ॥ १०.८.१७ ॥
इकडे, मध्यात किंवा प्राचीन वेद जाणणाऱ्याविषयी सभोवती बोलणारे सर्व आदित्याविषयीच बोलतात; दुसरा अग्नी, त्रिवृत आणि हंस यांविषयीही.
10.8.18
सहस्राह्ण्यं वियतावस्य पक्षौ हरेर्हंसस्य पततः स्वर्गम् ।
स देवान्त्सर्वान् उरस्युपदद्य संपश्यन् याति भुवनानि विश्वा ॥ १०.८.१८ ॥
हजार दिवस पसरलेले याचे दोन पंख उडणाऱ्या हिरव्या हंसाचे आहेत; तो स्वर्गाकडे उडतो. तो सर्व देवांना आपल्या छातीत धारण करून, नीट पाहत सर्व लोकांकडे जातो.
10.8.19
सत्येनोर्ध्वस्तपति ब्रह्मणार्वाङ्वि पश्यति ।
प्राणेन तिर्यङ्प्राणति यस्मिन् ज्येष्ठमधि श्रितम् ॥ १०.८.१९ ॥
सत्याने तो वर तपतो; ब्रह्माने खाली पाहतो. प्राणाने तो आडवा श्वास घेतो; ज्यावर श्रेष्ठ आश्रित आहे.
10.8.20
यो वै ते विद्यादरणी याभ्यां निर्मथ्यते वसु ।
स विद्वान् ज्येष्ठं मन्येत स विद्याद्ब्राह्मणं महत् ॥ १०.८.२० ॥
ज्या दोन अरणींनी संपत्ती मंथिली जाते, त्या तुझ्या दोन अरणी जो जाणतो, तो ज्ञानी श्रेष्ठ मानला जावा; त्याने महान ब्राह्मण जाणावे.
10.8.21
अपादग्रे समभवत्सो अग्रे स्वराभरत् ।
चतुष्पाद्भूत्वा भोग्यः सर्वमादत्त भोजनम् ॥ १०.८.२१ ॥
सुरुवातीला तो पायांशिवाय उत्पन्न झाला; आधी त्याने प्रकाश आणला. चार पाय असलेला होऊन, उपभोग्य होऊन, त्याने सर्व अन्न घेतले.
10.8.22
भोग्यो भवदथो अन्नमदद्बहु ।
यो देवमुत्तरावन्तमुपासातै सनातनम् ॥ १०.८.२२ ॥
उपभोग्य होऊन त्याने पुष्कळ अन्न घेतले. जो उच्च, सनातन देवाची उपासना करतो—
10.8.23
सनातनमेनमाहुरुताद्य स्यात्पुनर्णवः ।
अहोरात्रे प्र जायेते अन्यो अन्यस्य रूपयोः ॥ १०.८.२३ ॥
याला ते सनातन म्हणतात; आजही हे पुन्हा नवीन होवो. दिवस आणि रात्र जन्म घेतात—एक दुसऱ्याच्या रूपांत.
10.8.24
शतं सहस्रमयुतं न्यर्बुदमसंख्येयं स्वमस्मिन् निविष्टम् ।
तदस्य घ्नन्त्यभिपश्यत एव तस्माद्देवो रोचतेष एतत् ॥ १०.८.२४ ॥
शंभर, हजार, दहा हजार, लक्ष कोटी, असंख्य—यांत मध्ये स्थित स्वतःचा भाग. पाहणाऱ्यासाठी ते त्याला आघात करतात; म्हणून हा देव प्रकाशतो, हेच हे.
10.8.25
बालादेकमणीयस्कमुतैकं नेव दृश्यते ।
ततः परिष्वजीयसी देवता सा मम प्रिया ॥ १०.८.२५ ॥
केसाच्या टोकापेक्षाही सूक्ष्म एक; दुसरे जणू दिसतच नाही. त्याहूनही घट्ट आलिंगन देणारी ती देवता माझी प्रिय आहे.
10.8.26
इयं कल्याण्यजरा मर्त्यस्यामृता गृहे ।
यस्मै कृता शये स यश्चकार जजार सः ॥ १०.८.२६ ॥
ही कल्याणी, जरारहित, मर्त्याच्या घरात अमृता आहे. जिच्यासाठी ती केली गेली त्याच्याबरोबर मी झोपतो; जिने तिला निर्माण केले तोच जीर्ण होतो.
10.8.27
त्वं स्त्री त्वं पुमान् असि त्वं कुमार उत वा कुमारी ।
त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥ १०.८.२७ ॥
तू स्त्री आहेस, तू पुरुष आहेस; तू कुमार किंवा कुमारी आहेस. तू काठीने अडखळणारा जीर्ण आहेस; तू जन्मून सर्वमुख होतोस.
10.8.28
उतैषां पितोत वा पुत्र एषामुतैषां ज्येष्ठ उत वा कनिष्ठः ।
एको ह देवो मनसि प्रविष्टः प्रथमो जातः स उ गर्भे अन्तः ॥ १०.८.२८ ॥
यांच्यामध्ये पिता, किंवा पुत्र; यांच्यामध्ये ज्येष्ठ, किंवा कनिष्ठ. एकच देव मनात प्रविष्ट झाला आहे; पहिला जन्मलाही तोच, आणि गर्भाच्या आतही तोच.
10.8.29
पूर्णात्पूर्णमुदचति पूर्णं पूर्णेन सिच्यते ।
उतो तदद्य विद्याम यतस्तत्परिषिच्यते ॥ १०.८.२९ ॥
पूर्णातून पूर्णच उचलले जाते; पूर्णाने पूर्णच सिंचले जाते. आज आपण ते जाणूया, ज्यापासून ते सिंचले जाते.
10.8.30
एषा सनत्नी सनमेव जातैषा पुराणी परि सर्वं बभूव ।
मही देव्युषसो विभाती सैकेनैकेन मिषता वि चष्टे ॥ १०.८.३० ॥
ही शाश्वत आहे, आरंभापासूनच जन्मलेली; ही प्राचीन आहे, सर्वत्र व्यापलेली आहे. तेजस्वी महान देवी उषा प्रत्येक डोळ्याच्या पापणीच्या उघडझापेने पाहते.
10.8.31
अविर्वै नाम देवतर्तेनास्ते परीवृता ।
तस्या रूपेणेमे वृक्षा हरिता हरितस्रजः ॥ १०.८.३१ ॥
अविः नावाची देवता ऋताने वेढलेली बसलेली आहे; तिच्याच रूपाने ही झाडे हिरव्या माळांसह हिरवी आहेत.
10.8.32
अन्ति सन्तं न जहात्यन्ति सन्तं न पश्यति ।
देवस्य पश्य काव्यं न ममार न जीर्यति ॥ १०.८.३२ ॥
जवळ असलेल्याला ते सोडत नाही, आणि जवळ असलेल्याला पाहतही नाही. देवाचे काव्य पाहा—ते मरत नाही, जीर्णही होत नाही.
10.8.33
अपूर्वेणेषिता वाचस्ता वदन्ति यथायथम् ।
वदन्तीर्यत्र गच्छन्ति तदाहुर्ब्राह्मणं महत् ॥ १०.८.३३ ॥
अपूर्वाने प्रेरित झालेल्या वाणी यथायोग्य बोलतात; बोलत असताना त्या जिथे जातात, त्याला लोक महान ब्रह्म म्हणतात.
10.8.34
यत्र देवाश्च मनुष्याश्चारा नाभाविव श्रिताः ।
अपां त्वा पुष्पं पृछामि यत्र तन् मायया हितम् ॥ १०.८.३४ ॥
देव आणि मानव जिथे रथचक्राच्या आरे नाभीत आश्रित असल्याप्रमाणे आहेत—पाण्याच्या फुला, मी तुला विचारतो: मायेने ठेवलेले ते कुठे आहे?
10.8.35
येभिर्वात इषितः प्रवाति ये ददन्ते पञ्च दिशः सध्रीचीः ।
य आहुतिमत्यमन्यन्त देवा अपां नेतारः कतमे त आसन् ॥ १०.८.३५ ॥
ज्यांच्याद्वारे प्रेरित होऊन वारा वाहतो, जे पाचही दिशा एकत्र धारण करतात; ज्या देवांनी आहुतीला घोड्यासारखे मानले, पाण्याचे ते नेते कोण होते?
10.8.36
इमामेषां पृथिवीं वस्त एकोऽन्तरिक्षं पर्येको बभूव ।
दिवमेषां ददते यो विधर्ता विश्वा आशाः प्रति रक्षन्त्येके ॥ १०.८.३६ ॥
यांपैकी एकाने ही पृथ्वी व्यापली; अंतरिक्षातही तोच एक झाला. जो धारण करणारा आहे, तो यांपैकी एक आकाश धारण करतो; आणि काही सर्व दिशांचे रक्षण करतात.
10.8.37
यो विद्यात्सूत्रं विततं यस्मिन्न् ओताः प्रजा इमाः ।
सूत्रं सूत्रस्य यो विद्याद्स विद्याद्ब्राह्मणं महत् ॥ १०.८.३७ ॥
ज्या विस्तीर्ण सूत्रात ही प्रजा गुंफलेली आहे ते जो जाणतो, आणि सूत्राचे सूत्र जो जाणतो, त्याने त्या महान ब्रह्माला जाणावे.
10.8.38
वेदाहं सूत्रं विततं यस्मिन्न् ओताः प्रजा इमाः ।
सूत्रं सूत्रस्याहं वेदाथो यद्ब्राह्मणं महद् ॥ १०.८.३८ ॥
ज्या विस्तीर्ण सूत्रात ही प्रजा गुंफलेली आहे ते मी जाणतो; सूत्राचे सूत्र मी जाणतो, आणि त्या महान ब्रह्मालाही.
10.8.39
यदन्तरा द्यावापृथिवी अग्निरैत्प्रदहन् विश्वदाव्यः ।
यत्रातिष्ठन्न् एकपत्नीः परस्तात्क्वेवासीन् मातरिश्वा तदानीम् ॥ १०.८.३९ ॥
द्यावापृथिवींच्या मध्ये सर्वांना भस्म करणारा अग्नी पेटून धावला, आणि जिथे एकपत्नी उभ्या होत्या, तेव्हा मातरिश्वा कुठे होता?
10.8.40
अप्स्वासीन् मातरिश्वा प्रविष्टः प्रविष्टा देवाः सलिलान्यासन् ।
बृहन् ह तस्थौ रजसो विमानः पवमानो हरित आ विवेश ॥ १०.८.४० ॥
मातरिश्वा पाण्यात प्रविष्ट झाला होता; देवही प्रविष्ट झाले, पाणी होते. विशाल असा तो रजस् (अंतरिक्ष)चा मापक म्हणून उभा राहिला; पवित्र करीत तो हरित (प्रदेशात) शिरला.
10.8.41
उत्तरेणेव गयत्रीममृतेऽधि वि चक्रमे ।
साम्ना ये साम संविदुरजस्तद्ददृशे क्व ॥ १०.८.४१ ॥
उत्तरेकडून जणू गायत्री अमृतावर वेगळी पावले टाकते. सामाने सामाला जाणणारे; तो अजन्मा कुठे दिसतो?
10.8.42
निवेशनः संगमनो वसूनां देव इव सविता सत्यधर्मा ।
इन्द्रो न तस्थौ समरे धनानाम् ॥ १०.८.४२ ॥
तो वसूंचा स्थापक आणि संगमकर्ता आहे; सत्यधर्मा सविता देवाप्रमाणे, धनांच्या संग्रामात इंद्राप्रमाणे तो उभा राहतो.
10.8.43
पुण्डरीकं नवद्वारं त्रिभिर्गुणेभिरावृतम् ।
तस्मिन् यद्यक्षमात्मन्वत्तद्वै ब्रह्मविदो विदुः ॥ १०.८.४३ ॥
नऊ द्वारांचे पुंडरीक तीन गुणांनी वेढलेले आहे; त्यामध्ये जो आत्मवान यक्ष आहे, तो ब्रह्मवेत्तेच जाणतात.
10.8.44
अकामो धीरो अमृतः स्वयंभू रसेन तृप्तो न कुतश्चनोनः ।
तमेव विद्वान् न बिभाय मृत्योरात्मानं धीरमजरं युवानम् ॥ १०.८.४४ ॥
तो कामरहित, धीर, अमर, स्वयंभू आहे; रसाने तृप्त, कुठूनही न्यून नाही. त्यालाच जाणणारा विद्वान मृत्यूला भीत नाही — धीर, अजर, तरुण आत्म्याला जाणून.