ਅਥਰਵਵੇਦ · ਸੂਕਤ 11.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.6.1
प्राणाय नमो यस्य सर्वमिदं वशे ।
यो भूतः सर्वस्येश्वरो यस्मिन्त्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ११.६.१ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
11.6.2
नमस्ते प्राण क्रन्दाय नमस्ते स्तनयित्नवे ।
नमस्ते प्राण विद्युते नमस्ते प्राण वर्षते ॥ ११.६.२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਗਰਜਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਗੜਗੜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਵਰਸਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
11.6.3
यत्प्राण स्तनयित्नुनाभिक्रन्दत्योषधीः ।
प्र वीयन्ते गर्भान् दधतेऽथो बह्वीर्वि जायन्ते ॥ ११.६.३ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗਰਜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਗਰਭ ਧਾਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮਦੀਆਂ ਹਨ।
11.6.4
यत्प्राण ऋतावागतेऽभिक्रन्दत्योषधीः ।
सर्वं तदा प्र मोदते यत्किं च भूम्यामधि ॥ ११.६.४ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਰੁੱਤ ਆਉਣ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗਰਜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
11.6.5
यदा प्राणो अभ्यवर्षीद्वर्षेण पृथिवीं महीम् ।
पशवस्तत्प्र मोदन्ते महो वै नो भविष्यति ॥ ११.६.५ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ।
11.6.6
अभिवृष्टा ओषधयः प्राणेन समवादिरन् ।
आयुर्वै नः प्रातीतरः सर्वा नः सुरभीरकः ॥ ११.६.६ ॥
ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਬੋਲੀਆਂ: ਸਾਡੀ ਉਮਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲੰਮੀ ਹੋਵੇ; ਸਾਡਾ ਸਭ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਹੋਵੇ।
11.6.7
नमस्ते अस्त्वायते नमो अस्तु परायते ।
नमस्ते प्राण तिष्ठत आसीनायोत ते नमः ॥ ११.६.७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਆਉਂਦੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਾਂਦੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
11.6.8
नमस्ते प्राण प्राणते नमो अस्त्वपानते ।
पराचीनाय ते नमः प्रतीचीनाय ते नमः सर्वस्मै त इदं नमः ॥ ११.६.८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪਰਾਙਮੁਖ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਪ੍ਰਤੀਙਮੁਖ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸਭ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਨਮਸਕਾਰ।
11.6.9
या ते प्राण प्रिया तनूर्यो ते प्राण प्रेयसी ।
अथो यद्भेषजं तव तस्य नो धेहि जीवसे ॥ ११.६.९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੇਰਾ ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਤੇਰੀ ਦਵਾਈ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਦੇ।
11.6.10
प्राणः प्रजा अनु वस्ते पिता पुत्रमिव प्रियम् ।
प्राणो ह सर्वस्येश्वरो यच्च प्राणति यच्च न ॥ ११.६.१० ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰ ਕੇ ਲਪੇਟਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਪੇਟਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
11.6.11
प्राणो मृत्युः प्राणस्तक्मा प्राणं देवा उपासते ।
प्राणो ह सत्यवादिनमुत्तमे लोक आ दधत् ॥ ११.६.११ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਮੌਤ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਤਾਪ; ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸਚਵਾਦੀ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
11.6.12
प्राणो विराट्प्राणो देष्ट्री प्राणं सर्व उपासते ।
प्राणो ह सूर्यश्चन्द्रमाः प्राणमाहुः प्रजापतिम् ॥ ११.६.१२ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਵਿਰਾਟ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਸਭ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
11.6.13
प्राणापानौ व्रीहियवावनड्वान् प्राण उच्यते ।
यवे ह प्राण आहितोऽपानो व्रीहिरुच्यते ॥ ११.६.१३ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਚੌਲ ਤੇ ਜੌਂ ਹਨ; ਬਲਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਚੌਲਾਂ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
11.6.14
अपानति प्राणति पुरुषो गर्भे अन्तरा ।
यदा त्वं प्राण जिन्वस्यथ स जायते पुनः ॥ ११.६.१४ ॥
ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਅਪਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਉਹ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
11.6.15
प्राणमाहुर्मातरिश्वानं वातो ह प्राण उच्यते ।
प्राणे ह भूतं भव्यं च प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ११.६.१५ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
11.6.16
आथर्वणीराङ्गिरसीर्दैवीर्मनुष्यजा उत ।
ओषधयः प्र जायन्ते यदा त्वं प्राण जिन्वसि ॥ ११.६.१६ ॥
ਆਥਰਵਣੀ, ਆਂਗਿਰਸੀ, ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਜਾਤ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈਂ।
11.6.17
यदा प्राणो अभ्यवर्षीद्वर्षेण पृथिवीं महीम् ।
ओषधयः प्र जायन्तेऽथो याः काश्च वीरुधः ॥ ११.६.१७ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੇ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਵੇਲਾਂ ਹਨ ਉਹ ਵੀ।
11.6.18
यस्ते प्राणेदं वेद यस्मिंश्चासि प्रतिष्ठितः ।
सर्वे तस्मै बलिं हरान् अमुष्मिंल्लोक उत्तमे ॥ ११.६.१८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਉਸ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਲਿਆਉਣ।
11.6.19
यथा प्राण बलिहृतस्तुभ्यं सर्वाः प्रजा इमाः ।
एवा तस्मै बलिं हरान् यस्त्वा शृणवत्सुश्रवः ॥ ११.६.१९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਬਲੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣੇ ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬਲੀ ਲਿਆਵਾਂ, ਹੇ ਸੁਯਸ਼ਸਵੀ।
11.6.20
अन्तर्गर्भश्चरति देवतास्वाभूतो भूतः स उ जायते पुनः ।
स भूतो भव्यं भविष्यत्पिता पुत्रं प्र विवेशा शचीभिः ॥ ११.६.२० ॥
ਉਹ ਗਰਭ ਅੰਦਰ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਤ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
11.6.21
एकं पादं नोत्खिदति सलिलाद्धंस उच्चरन् ।
यदङ्ग स तमुत्खिदेन् नैवाद्य न श्वः स्यात् ।
न रात्री नाहः स्यान् न व्युच्छेत्कदा चन ॥ ११.६.२१ ॥
ਹੰਸ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਡਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦਾ; ਜੇ ਉਹ ਚੁੱਕੇ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਰਾਤ ਹੋਵੇਗੀ ਨਾ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਸਵੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
11.6.22
अष्टाचक्रं वर्तत एकनेमि सहस्राक्षरं प्र पुरो नि पश्चा ।
अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यदस्यार्धं कतमः स केतुः ॥ ११.६.२२ ॥
ਅੱਠ ਚੱਕਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਇੱਕੋ ਘੇਰੇ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੱਧ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਅੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ?
11.6.23
यो अस्य विश्वजन्मन ईशे विश्वस्य चेष्टतः ।
अन्येषु क्षिप्रधन्वने तस्मै प्राण नमोऽस्तु ते ॥ ११.६.२३ ॥
ਜੋ ਇਸ ਸਰਬ-ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ — ਉਸ ਨੂੰ, ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।
11.6.24
यो अस्य सर्वजन्मन ईशे सर्वस्य चेष्टतः ।
अतन्द्रो ब्रह्मणा धीरः प्राणो मानु तिष्ठतु ॥ ११.६.२४ ॥
ਜੋ ਇਸ ਸਰਬ-ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ ਹੈ — ਅਣਥੱਕ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪ੍ਰਾਣ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇ।
11.6.25
ऊर्ध्वः सुप्तेषु जागार ननु तिर्यङ्नि पद्यते ।
न सुप्तमस्य सुप्तेष्वनु शुश्राव कश्चन ॥ ११.६.२५ ॥
ਸੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹ ਤਿਰਛਾ ਲੇਟਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ।
11.6.26
प्राण मा मत्पर्यावृतो न मदन्यो भविष्यसि ।
अपां गर्भमिव जीवसे प्राण बध्नामि त्वा मयि ॥ ११.६.२६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਹੋ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਾਂਗ ਜੀਉਣ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹਾਂ।