अथर्ववेद · सूक्त 19.53

19.53.1

कालो अश्वो वहति सप्तरश्मिः सहस्राक्षो अजरो भूरिरेताः ।
तमा रोहन्ति कवयो विपश्चितस्तस्य चक्रा भुवनानि विश्वा ॥ १९.५३.१ ॥

काल हा एक घोडा आहे, जो सात लगामांचा, हजार डोळ्यांचा, अजर आणि अपार बीजयुक्त आहे; त्यावर ज्ञानी कवी आरूढ होतात, आणि त्याची चाके म्हणजे सर्व लोक.

सप्त चक्रान् वहति काल एष सप्तास्य नाभीरमृतं न्वक्षः ।
स इमा विश्वा भुवनान्यञ्जत्कालः स ईयते प्रथमो नु देवः ॥ १९.५३.२ ॥

कालच हे सात चाके चालवतो; त्याला सात नाभी आहेत आणि त्याचा आस अमर आहे. तोच ही सर्व लोक सजवतो; तो काळच प्रथम देव म्हणून चालतो.

पूर्णः कुम्भोऽधि काल आहितस्तं वै पश्यामो बहुधा नु सन्तम् ।
स इमा विश्वा भुवनानि प्रत्यङ्कालं तमाहुः परमे व्योमन् ॥ १९.५३.३ ॥

कालावर पूर्ण कलश ठेवलेला आहे; त्याला आपण अनेक प्रकारे असलेला पाहतो. तोच ही सर्व लोकांकडे मुख केलेला आहे; त्या कालाला परम आकाशात असलेला म्हणतात.

स एव सं भुवनान्याभरत्स एव सं भुवनानि पर्यैत् ।
पिता सन्न् अभवत्पुत्र एषां तस्माद्वै नान्यत्परमस्ति तेजः ॥ १९.५३.४ ॥

तोच सर्व लोकांना एकत्र आणतो; तोच सर्व लोकांभोवती फिरतो. ह्यांचा पिता असूनही तोच पुत्र झाला; म्हणून त्याच्याहून श्रेष्ठ दुसरे तेज नाही.

कालोऽमूं दिवमजनयत्काल इमाः पृथिवीरुत ।
काले ह भूतं भव्यं चेषितं ह वि तिष्ठते ॥ १९.५३.५ ॥

कालानेच त्या द्युलोकाला जन्म दिला; कालानेच ह्या पृथ्व्यांनाही जन्म दिला. कालातच भूत, भविष्य आणि प्रेरित झालेले विशेषत्वाने स्थित आहे.

कालो भूतिमसृजत काले तपति सूर्यः ।
काले ह विश्वा भूतानि काले चक्षुर्वि पश्यति ॥ १९.५३.६ ॥

कालाने वैभव निर्माण केले; कालात सूर्य तापतो. कालातच सर्व प्राणी आहेत; कालातच डोळा विशेषत्वाने पाहतो.

काले मनः काले प्राणः काले नाम समाहितम् ।
कालेन सर्वा नन्दन्त्यागतेन प्रजा इमाः ॥ १९.५३.७ ॥

काळात मन, काळात प्राण, काळात नाम स्थापित आहे. काळाने, आलेल्या काळाने, ही सर्व प्रजा आनंदित होते.

काले तपः काले ज्येष्ठं काले ब्रह्म समाहितम् ।
कालो ह सर्वस्येश्वरो यः पितासीत्प्रजापतेः ॥ १९.५३.८ ॥

काळात तप, काळात ज्येष्ठ, काळात ब्रह्म स्थापित आहे. काळच सर्वांचा ईश्वर आहे; जो प्रजापतीचा पिता होता.

तेनेषितं तेन जातं तदु तस्मिन् प्रतिष्ठितम् ।
कालो ह ब्रह्म भूत्वा बिभर्ति परमेष्ठिनम् ॥ १९.५३.९ ॥

त्याने प्रेरित, त्याने जन्मलेले; ते त्याच्यातच स्थिर आहे. काळच ब्रह्म होऊन परमेष्ठीला धारण करतो.

कालः प्रजा असृजत कालो अग्रे प्रजापतिम् ।
स्वयंभूः कश्यपः कालात्तपः कालादजायत ॥ १९.५३.१० ॥

काळाने प्रजा निर्माण केली; काळाने सुरुवातीला प्रजापतीला निर्माण केले. स्वयंभू कश्यप काळापासून झाला; तप काळापासून जन्मले.