अथर्ववेद · सूक्त 19.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
19.6.1
सहस्रबाहुः पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १९.६.१ ॥
हजार बाहू, हजार डोळे आणि हजार पाय असलेला तो पुरुष आहे. त्याने पृथ्वीला सर्व बाजूंनी वेढून दहा बोटे उंच स्थान घेतले.
19.6.2
त्रिभिः पद्भिर्द्यामरोहत्पादस्येहाभवत्पुनः ।
तथा व्यक्रामद्विष्वङशनानशने अनु ॥ १९.६.२ ॥
तीन पादांनी तो द्युलोकात चढला; त्याचा एक पाद इथे पुन्हा झाला. मग तो सर्व दिशांत पसरला, खाणाऱ्यांवर व न खाणाऱ्यांवरही.
19.6.3
तावन्तो अस्य महिमानस्ततो ज्यायांश्च पूरुषः ।
पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ १९.६.३ ॥
त्याची महिमा एवढीच आहे; पुरुष यापेक्षाही श्रेष्ठ आहे. त्याचा एक पाद म्हणजे सर्व भूते; त्रिपादाचे अमृत द्युलोकात आहे.
19.6.4
पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम् ।
उतामृतत्वस्येश्वरो यदन्येनाभवत्सह ॥ १९.६.४ ॥
हे सर्व पुरुषच आहे—जे झाले आणि जे होईल. तोच अमरत्वाचा स्वामी आहे; अन्नाने वाढणाऱ्यासोबत तो एकरूप झाला.
19.6.5
यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् ।
मुखं किमस्य किं बाहू किमूरू पादा उच्यते ॥ १९.६.५ ॥
त्यांनी पुरुषाचे विभाजन केले तेव्हा त्याला किती भागांत रचले? त्याचे मुख कोणते, बाहू कोणते, मांड्या व पाय कोणते असे सांगितले जाते?
19.6.6
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्योऽभवत् ।
मध्यं तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥ १९.६.६ ॥
ब्राह्मण हे त्याचे मुख झाले; राजन्य त्याचे बाहू झाले. त्याचा मध्यभाग वैश्य; पायांपासून शूद्र जन्माला आला.
19.6.7
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत ।
मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥ १९.६.७ ॥
मनापासून चंद्र जन्मला, डोळ्यांपासून सूर्य जन्मला. मुखापासून इंद्र आणि अग्नी, प्राणापासून वायू जन्मला.
19.6.8
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकामकल्पयन् ॥ १९.६.८ ॥
नाभीपासून अंतरिक्ष झाले, मस्तकापासून द्युलोक निर्माण झाला. पायांपासून पृथ्वी, कानांपासून दिशा; अशा प्रकारे त्यांनी लोक घडवले.
19.6.9
विराडग्रे समभवद्विराजो अधि पूरुषः ।
स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥ १९.६.९ ॥
सुरुवातीला विराट् उत्पन्न झाला; विराटापासून पुरुष. जन्मलेला तो श्रेष्ठ ठरला; नंतर त्याने पृथ्वी आणि पुढची दिशा (निर्माण केली).
19.6.10
यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥ १९.६.१० ॥
देवांनी पुरुषालाच हविर्द्रव्य करून यज्ञ विस्तारला, तेव्हा वसंत हे त्याचे तूप; ग्रीष्म समिधा; शरद हविर्द्रव्य.
19.6.11
तं यज्ञं प्रावृषा प्रौक्षन् पुरुषं जातमग्रशः ।
तेन देवा अयजन्त साध्या वसवश्च ये ॥ १९.६.११ ॥
पावसाळ्यात त्यांनी त्या यज्ञरूप, प्रथम जन्मलेल्या पुरुषाचे प्रोक्षण केले; त्याच्याद्वारे देव, साध्य आणि वसू यांनी यजन केले.
19.6.12
तस्मादश्वा अजायन्त ये च के चोभयादतः ।
गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥ १९.६.१२ ॥
त्याच्यापासून अश्व निर्माण झाले, आणि दोन्ही प्रकारचे जे होते तेही. त्याच्यापासून खरोखर गायी निर्माण झाल्या; त्याच्यापासूनच शेळ्या व मेंढ्या जन्मल्या.
19.6.13
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे ।
छन्दो ह जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥ १९.६.१३ ॥
त्या सर्वहुत यज्ञापासून ऋचा आणि साम जन्मले. त्यापासूनच छंद जन्मले; त्यापासून यजुः जन्मले.
19.6.14
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः संभृतं पृषदाज्यम् ।
पशूंस्तांश्चक्रे वायव्यान् आरण्या ग्राम्याश्च ये ॥ १९.६.१४ ॥
त्या सर्वहुत यज्ञापासून दही-तूप मिसळलेले हविर्द्रव्य एकत्र केले गेले. वायूसाठीच्या त्या पशूंना त्यांनी निर्माण केले; ते रानातले आणि गावातले होते.
19.6.15
सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः ।
देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन् पुरुषं पशुम् ॥ १९.६.१५ ॥
त्याला सात परिधी होत्या; तीनदा सात समिधा तयार केल्या गेल्या. देव यज्ञाचा विस्तार करत असताना त्यांनी पुरुषाला पशू म्हणून बांधले.
19.6.16
मूर्ध्नो देवस्य बृहतो अंशवः सप्त सप्ततीः ।
राज्ञः सोमस्याजायन्त जातस्य पुरुषादधि ॥ १९.६.१६ ॥
महान देवाच्या मस्तकापासून सत्याहत्तर पट किरणे जन्मली. राजा सोमाच्या, जन्मलेल्या पुरुषापासून ती जन्मली.