महाभारत · अध्याय 1.109
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.109.1
हते चित्राङ्गदे भीष्मो बाले भ्रातरि कौरव ।
पालयामास तद्राज्यं सत्यवत्या मते स्थितः ॥ १.१०९.१ ॥
हे कौरवा, चित्राङ्गद मारला गेला आणि त्याचा धाकटा भाऊ बालक होता, तेव्हा सत्यवतीच्या संमतीने भीष्म ते राज्य सांभाळू लागला.
1.109.2
तथा विचित्रवीर्यं तु वर्तमानं सुखेऽतुले ।
संप्राप्तयौवनं दृष्ट्वा भ्रातरं धीमतां वरः।
भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम् ॥ १.१०९.२ ॥
अतुल सुखात असलेला, यौवन प्राप्त झालेला तो भाऊ विचित्रवीर्य पाहून बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ भीष्मांनी विचित्रवीर्याच्या विवाहाचा निश्चय केला.
1.109.3
अथ काशिपतेर्भीष्मः कन्यास्तिस्रोऽप्सरोपमाः ।
शुश्राव सहिता राजन्वृण्वाना वै स्वयंवरम् ॥ १.१०९.३ ॥
नंतर, हे राजा, काशीराजाच्या अप्सरांसारख्या तीन कन्या एकत्र स्वयंवर रचत आहेत हे भीष्मांनी ऐकले.
1.109.4
ततः स रथिनां श्रेष्ठो रथेनैकेन शत्रुजित् ।
जगामानुमते मातुः पुरीं वाराणसीं प्रभुः ॥ १.१०९.४ ॥
तेव्हा रथिकांमध्ये श्रेष्ठ, शत्रुजित असे ते प्रभु मातेच्या संमतीने एकाच रथात वाराणसी नगरीला गेले.
1.109.5
तत्र राज्ञः समुदितान्सर्वतः समुपागतान् ।
ददर्श कन्यास्ताश्वै भीष्मः शान्तनुनन्दनः ॥ १.१०९.५ ॥
तेथे शंतनूपुत्र भीष्मांनी चोहोबाजूंनी जमलेले राजे आणि त्या कन्या पाहिल्या.
1.109.6
तासां कामेन संमत्ताः सहिताः काशिकोसलाः ।
वङ्गाः पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च ते जग्मुस्तां पुरीं प्रति ॥ १.१०९.६ ॥
त्या कन्यांच्या इच्छेने उन्मत्त झालेले काशी, कोसल, वंग, पुंड्र आणि कलिंग राजे एकत्र त्या नगरीकडे गेले.
1.109.7
कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु तदा नामसु सर्वशः ।
एकाकिनं तदा भीष्मं वृद्धं शान्तनुनन्दनम् ॥ १.१०९.७ ॥
राजांची नावे एकएक करून पुकारली जात असताना, वृद्ध शंतनूपुत्र भीष्म एकटेच दिसले.
1.109.8
सोद्वेगा इव तं दृष्ट्वा कन्याः परमशोभनाः ।
अपाक्रामन्त ताः सर्वा वृद्ध इत्येव चिन्तया ॥ १.१०९.८ ॥
त्यांना पाहून उद्विग्न झाल्यासारख्या त्या परम सुंदर कन्या 'हा तर वृद्ध आहे' या विचाराने सर्व दूर सरकल्या.
1.109.9
वृद्धः परमधर्मात्मा वलीपलितधारणः ।
किकारणमिहायातो निर्लज्जो भरतर्षभः ॥ १.१०९.९ ॥
वृद्ध, परम धर्मात्मा, सुरकुत्या व पांढऱ्या केसांचा, भरतश्रेष्ठ हा निर्लज्ज होऊन कोणत्या कारणाने येथे आला आहे?
1.109.10
मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं वदिष्यति भारत ।
ब्रह्मचारीति भीष्मो हि वृथैव प्रथितो भुवि ॥ १.१०९.१० ॥
खोटी प्रतिज्ञा केलेला लोकांमध्ये काय सांगेल, हे भारता? 'ब्रह्मचारी' म्हणून भीष्म तर व्यर्थच पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहेत.
1.109.11
इत्येवं प्रबुवन्तस्ते हसन्ति स्म नृपाधमाः ।
क्षत्रियाणां वचः श्रुत्वा भीष्मश्चुक्रोध भारत ॥ १.१०९.११ ॥
असे बोलत त्या नीच राजांनी हसणे केले. क्षत्रियांचे ते बोल ऐकून, हे भारता, भीष्म संतापले.
1.109.12
भीष्मस्तदा स्वयं कन्या वरयामास ताः प्रभुः ।
उवाच च महीपालान्राजञ्जलदनिःस्वनः ॥ १.१०९.१२ ॥
तेव्हा प्रभू भीष्मांनी स्वतः त्या कन्यांना वरले; मेघगर्जनेसारख्या आवाजात राजांना, हे राजा, म्हणाले.
1.109.13
रथमारोप्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः ।
आहूय दानं कन्यानां गुणवद्भ्यः स्मृतं बुधैः ॥ १.१०९.१३ ॥
योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ भीष्मांनी त्या कन्यांना रथात बसवले. गुणवान वरांना बोलावून कन्यादान करावे असे विद्वानांनी सांगितले आहे.
1.109.14
अलङ्कृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि ।
प्रयच्छन्त्यपरे कन्यां मिथुनेन गवामपि ॥ १.१०९.१४ ॥
काही लोक आपल्या शक्तीनुसार कन्येला अलंकृत करून, धन आणि गाईंची जोडी देऊन कन्यादान करतात.
1.109.15
वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्येऽनुमान्य च ।
प्रमत्तामुपयन्त्यन्ये स्वयमन्ये च विन्दते ॥ १.१०९.१५ ॥
काही धन देऊन, काही ठरलेल्या पणाने, काही बळाने, काही संमती मिळवून, काही मत्त कन्येशी विवाह करतात; तर काही स्वतःच मिळवतात.
1.109.16
आर्षं विधिं पुरस्कृत्य दारान्विन्दन्ति चापरे ।
अष्टमं तमथो वित्त विवाहं कविभिर्वृतम् ॥ १.१०९.१६ ॥
काही लोक आर्ष विधीला प्राधान्य देऊन पत्नी मिळवतात. नंतर कवींनी स्वीकारलेला तो आठवा विवाह जाणून घे.
1.109.17
स्वयंवरं तु राजन्याः प्रशंसन्त्युपयान्ति च ।
प्रमथ्य तु हृतामाहुर्ज्यायसीं धर्मवादिनः ॥ १.१०९.१७ ॥
राजे स्वयंवराची प्रशंसा करतात आणि त्याद्वारे विवाह करतात. पण धर्मवादी बळाने हरण करून आणलेल्या कन्येलाच श्रेष्ठ म्हणतात.
1.109.18
ता इमाः पृथिवीपाला जिहीर्षामि बलादितः ।
ते यतध्वं परं शक्त्या विजयायेतराय वा ॥ १.१०९.१८ ॥
हे भूपालांनो! या कन्यांना मी इथून बळाने हरण करू इच्छितो. विजयासाठी किंवा त्याच्या उलट परिणामासाठी तुम्ही आपल्या पूर्ण शक्तीने प्रयत्न करा.
1.109.19
स्थितोऽहं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चयः ।
एवमुक्त्वा महीपालान्काशिराजं च वीर्यवान् ॥ १.१०९.१९ ॥
हे पृथ्वीपालकांनो, मी युद्धासाठी दृढनिश्चय करून उभा आहे. असे बोलून त्या पराक्रमी वीराने राजांना व काशीराजाला म्हटले.
1.109.20
सर्वाः कन्याः स कौरव्यो रथमारोप्य च स्वकम् ।
आमन्त्र्य च स तान्प्रायाच्छीघ्रं कन्याः प्रगृह्य ताः ॥ १.१०९.२० ॥
त्या कौरवाने सर्व कन्यांना आपल्या रथात बसवले. मग त्यांचा निरोप घेऊन, त्या कन्यांना घेऊन तो त्वरेने निघून गेला.
1.109.21
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे समुत्पेतुरमर्षिताः ।
संस्पृशन्तः स्वकान्बाहून्दशन्तो दशनच्छदान् ॥ १.१०९.२१ ॥
तेव्हा ते सर्व राजे संतापून उठले. आपले बाहू स्पर्शत आणि ओठ दातांनी चावत ते उभे राहिले.
1.109.22
तेषामाभरणान्याशु त्वरितानां विमुञ्चताम् ।
आमुञ्चतां च वर्माणि संभ्रमः सुमहानभूत् ॥ १.१०९.२२ ॥
ते त्वरेने अलंकार काढत होते आणि चिलखत चढवत होते; त्यामुळे मोठा गोंधळ उडाला.
1.109.23
ताराणामिव संपातो बभूव जनमेजय ।
भूषणानां च सर्वेषां कवचानां च सर्वशः ॥ १.१०९.२३ ॥
जनमेजया, ताऱ्यांचा वर्षाव व्हावा तसा सर्व अलंकार आणि चिलखतांचा सर्वत्र वर्षाव झाला.
1.109.24
सवर्मभिर्भूषणैश्च प्रकीर्यद्बिरितस्ततः ।
सक्रोधामर्षजिह्मभ्रूकषायीकृतलोचनाः ॥ १.१०९.२४ ॥
चिलखते आणि अलंकार इकडेतिकडे विखुरले जात होते; क्रोध, असहिष्णुता आणि वाकड्या भुवयांमुळे त्यांचे डोळे लाल झाले होते.
1.109.25
सूतोपक्लृप्तान् रुचिरान्सदश्वैरुपकल्पितान् ।
रथानास्थाय ते वीराः सर्वप्रहरणान्विताः ॥ १.१०९.२५ ॥
सारथ्यांनी सिद्ध केलेल्या, उत्तम घोड्यांनी जोडलेल्या सुंदर रथांवर आरूढ होऊन, सर्व प्रकारच्या शस्त्रांनी युक्त ते वीर.
1.109.26
प्रयान्तमथ कौरव्यमनुसस्रुरुदायुधाः ।
ततः समभवद्युद्धं तेषां तस्य च भारत।
एकस्य च बहूनां च तुमुलं रोमहर्षणम् ॥ १.१०९.२६ ॥
पुढे जाणाऱ्या कौरव्याचा शस्त्रे उगारून ते पाठलाग करू लागले. मग, हे भारता, त्यांच्यात आणि त्याच्यात, एकाविरुद्ध अनेक अशी रोमांचकारी घोर लढाई पेटली.
1.109.27
ते त्विषून्दशसाहस्रांस्तस्मिन्युगपदाक्षिपन् ।
अप्राप्तांश्चैव तानाशु भीष्मः सर्वांस्तथाऽन्तरा ॥ १.१०९.२७ ॥
त्यांनी त्याच्यावर एकाच वेळी दहा हजार बाण सोडले. पण भीष्मांनी ते पोहोचण्यापूर्वीच मध्येच सर्वांना तत्काळ तोडून टाकले.
1.109.28
अच्छिनच्छरवर्षेण महता लोमवाहिना ।
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे सर्वतः परिवार्य तम् ॥ १.१०९.२८ ॥
त्यांनी केसासारख्या सूक्ष्म बाणांच्या महान बाणवर्षावाने ते तोडले. मग ते सर्व राजे चहूबाजूंनी त्याला वेढा घालून.
1.109.29
ववृषुः शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदाः ।
स तं बाणमयं वर्षं शरैरावार्य सर्वतः ॥ १.१०९.२९ ॥
ढग जसा पर्वतावर पाऊस पाडतात, तसे त्यांनी बाणांचा वर्षाव केला. त्याने त्या बाणमय वर्षावाला सर्व बाजूंनी आपल्या बाणांनी अडवले.
1.109.30
ततः सर्वान्महीपालान्पर्यविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः ।
एकैकस्तु ततो भीष्मं राजन्विव्याध पञ्चभिः ॥ १.१०९.३० ॥
मग त्याने त्या सर्व राजांना प्रत्येकी तीन तीन बाणांनी विद्ध केले. हे राजा, मग त्यांच्यातील प्रत्येकाने भीष्मांना पाच पाच बाणांनी विद्ध केले.
1.109.31
स च तान्प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमन् ।
तद्युद्धमासीत्तुमुलं घोरं देवासुरोपमम् ॥ १.१०९.३१ ॥
आणि त्याने पराक्रम दाखवत त्या सर्वांना दोन-दोन बाणांनी प्रत्युत्तर दिले. ते युद्ध देव आणि असुर यांच्या युद्धासारखे भयंकर आणि कोलाहलपूर्ण होते.
1.109.32
पश्यतां लोकवीराणां शरशक्तिसमाकुलम् ।
स धनूंषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि ॥ १.१०९.३२ ॥
जगातील वीर पाहत असताना ते युद्ध बाण आणि शक्तींनी भरलेले होते. त्याने धनुष्ये, ध्वजांची टोके, चिलखते आणि मस्तके…
1.109.33
चिच्छेद समरे भीष्मः शतशोथ सहस्रशः ।
तस्यातिपुरुषं कर्म लाघवं रथचारिणः ॥ १.१०९.३३ ॥
भीष्माने युद्धात शेकडो आणि हजारो जणांना छेदून टाकले. रथावर विहरणाऱ्या त्या वीराचे कर्म अतिमानुष होते, त्याची चपळाई अद्भुत होती.
1.109.34
रक्षणं चात्मनः संख्ये शत्रवोऽप्यभ्यपूजयन् ।
अक्षतः क्षपयित्वान्यानसङ्ख्येयपराक्रमः ॥ १.१०९.३४ ॥
युद्धात स्वतःचे रक्षण करण्याची त्याची रीतही शत्रूंनी गौरवली. इतरांना नष्ट करूनही तो अक्षत राहिला; तो असंख्य पराक्रमाचा होता.
1.109.35
आनिनाय स काश्यस्य सुताः सागरगासुतः ।
तान्विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ १.१०९.३५ ॥
गंगापुत्राने काशिराजाच्या कन्या आणल्या. युद्धात त्यांना जिंकून, सर्व शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो...
1.109.36
कन्याभिः सहितः प्रायाद्भारतो भारतान्प्रति ।
ततस्तं पृष्ठतो राजञ्शाल्वराजो महारथः ॥ १.१०९.३६ ॥
कन्यांसह तो भारत भारतवंशीयांकडे निघाला. तेव्हा, हे राजा, शाल्वराज, महारथी, त्याच्या मागून…
1.109.37
अभ्यगच्छदमेयात्मा भीष्मं शान्तनवं रणे ।
वारणं जघने भिन्दन्दन्ताभ्यामपरो यथा ॥ १.१०९.३७ ॥
अमर्याद आत्मा असलेला तो युद्धात शंतनूचा पुत्र भीष्म याच्याकडे चालून गेला, जसा दुसरा हत्ती आपल्या दातांनी प्रतिस्पर्धी हत्तीच्या कुशीत भोसकतो.
1.109.38
वासितामनुसंप्राप्तो यूथपो बलिनां वरः ।
स्त्रीकामस्तिष्ठतिष्ठेति भीष्ममाह स पार्थिवः ॥ १.१०९.३८ ॥
बलवानांमध्ये श्रेष्ठ तो राजा, हत्तीणीचा गंध मिळालेल्या यूथपाप्रमाणे, भीष्माला म्हणाला, 'थांब, थांब, हे स्त्रीकामी!'
1.109.39
साल्वराजो महाबाहुरमर्षेण प्रचोदितः ।
ततः स पुरुषव्याघ्रो भीष्मः परबलार्दनः ॥ १.१०९.३९ ॥
महाबाहू शाल्वराज अमर्षाने प्रेरित झाला. तेव्हा तो पुरुषव्याघ्र भीष्म, शत्रुसेनेचा मर्दन करणारा, (उत्तर देण्यास सिद्ध झाला).
1.109.40
तद्वाक्याकुलितः क्रोधाद्विधूमोग्निरिव ज्वलन् ।
विततेषुधनुष्पाणिर्विकुञ्चितललाटभृत् ॥ १.१०९.४० ॥
त्याच्या शब्दांनी विचलित होऊन क्रोधाने धूररहित अग्नीप्रमाणे तो प्रज्वलित झाला. हाती भाता व धनुष्य घेऊन, कपाळाला आठ्या घालून (उभा राहिला).
1.109.41
क्षत्रधर्मं समास्थाय व्यपेतभयसंभ्रमः ।
निवर्तयामास रथं साल्वं प्रति महारथः ॥ १.१०९.४१ ॥
क्षत्रधर्माचा आश्रय घेऊन, भय व गोंधळ सोडून, त्या महारथाने आपला रथ शाल्वाच्या दिशेने वळवला.
1.109.42
निवर्तमानं तं दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते ।
प्रेक्षकाः समपद्यन्त भीष्मसाल्वसमागमे ॥ १.१०९.४२ ॥
त्याला परत येताना पाहून ते सर्व राजे भीष्म व शाल्व यांच्या या समागमाचे प्रेक्षक बनले.
1.109.43
तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे ।
अन्योन्यमभिवर्तेतां बलविक्रमशालिनौ ॥ १.१०९.४३ ॥
ते दोघे वृषभांप्रमाणे गर्जना करीत, बलवान आणि पराक्रमी होऊन, वासितेच्या ठिकाणी एकमेकांवर चालून गेले.
1.109.44
ततो भीष्मं शान्तनवं शरैः शतसहस्रशः ।
साल्वराजो नरश्रेष्ठः समवाकिरदाशुगैः ॥ १.१०९.४४ ॥
मग नरश्रेष्ठ साल्वराजाने शंतनूपुत्र भीष्मावर शेकडो हजारो वेगवान बाणांचा वर्षाव केला.
1.109.45
पूर्वमभ्यर्दितं दृष्ट्वा भीष्मं साल्वेन ते नृपाः ।
विस्मिताः समपद्यन्त साधुसाध्विति चाब्रुवन् ॥ १.१०९.४५ ॥
पूर्वी साल्वाने भीष्मांना पीडित केलेले पाहून ते राजे विस्मित झाले आणि 'साधु, साधु' म्हणू लागले.
1.109.46
लाघवं तस्य ते दृष्ट्वा समरे सर्वपार्थिवाः ।
अपूजयन्त संहृष्टा वाग्भिः साल्वं नराधिपम् ॥ १.१०९.४६ ॥
युद्धात त्याची चपळता पाहून सर्व राजे संतुष्ट होऊन शब्दांनी नराधिप साल्वाचा सन्मान करू लागले.
1.109.47
क्षत्रियाणां ततो वाचः श्रुत्वा परपुञ्जयः ।
क्रुद्धः शान्तनवो भीष्मस्तिष्ठतिष्ठेत्यभाषत ॥ १.१०९.४७ ॥
मग क्षत्रियांचे ते शब्द ऐकून शत्रूंना जिंकणारे शंतनूपुत्र भीष्म क्रोधित होऊन म्हणाले, 'थांब, थांब!'
1.109.48
सारथिं चाब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्रैष पार्थिवः ।
यावदेनं निहन्म्यद्य भुजङ्गमिव पक्षिराट् ॥ १.१०९.४८ ॥
क्रोधित होऊन ते सारथ्याला म्हणाले, 'जिथे हा राजा आहे तिकडे रथ चालव; गरुड जसा सर्पाला मारतो तसा आज मी याला मारीन.'
1.109.49
ततोऽस्त्रं वारुणं सम्यग्योजयामास कौरवः ।
तेनाश्वांश्चतुरोऽमृद्गात्साल्वराजस्य भूपते ॥ १.१०९.४९ ॥
मग कौरव (भीष्म) यांनी वरुणास्त्र योग्य रीतीने जोडले; त्यायोगे साल्वराजाचे चारही घोडे चिरडले, हे राजा.
1.109.50
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य साल्वराजस्य कौरवः ।
भीष्मो नृपतिशार्दूल न्यवधीत्तस्य सारथिम् ॥ १.१०९.५० ॥
कौरव भीष्मांनी अस्त्रांनी अस्त्र अडवून साल्वराजाच्या सारथ्याला ठार केले, हे नृपश्रेष्ठा.
1.109.51
अस्त्रेण चास्याथैन्द्रेण न्यवधीत्तुरगोत्तमान् ।
कन्याहेतोर्नरश्रेष्ठ भीष्मः शान्तनवस्तदा ॥ १.१०९.५१ ॥
मग इंद्रास्त्राने त्याचे उत्तम घोडे पाडले; कन्यांसाठी, हे नरश्रेष्ठा, तेव्हा शंतनुपुत्र भीष्मांनी.
1.109.52
जित्वा विसर्जयामास जीवन्तं नृपसत्तमम् ।
ततः साल्वः स्वनगरं प्रययौ भरतर्षभ ॥ १.१०९.५२ ॥
जिंकून जिवंत त्या नृपश्रेष्ठाला सोडले; मग, हे भरतर्षभा, साल्व आपल्या नगराकडे गेला.
1.109.53
स्वराज्यमन्वशाच्चैव धर्मेण नृपतिस्तदा ।
राजानो ये च तत्रासन्स्वयंवरदिदृक्षवः ॥ १.१०९.५३ ॥
तेव्हा राजाने धर्माने आपले राज्य चालवले; आणि तेथे जे राजे होते ते स्वयंवर पाहण्याच्या इच्छेने आले होते.
1.109.54
स्वान्येव तेऽपि राष्ट्राणि जग्मुः परपुरञ्जयाः ।
एवं विजित्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः ॥ १.१०९.५४ ॥
शत्रुनगरे जिंकणारे तेही आपापल्या राज्यांकडे गेले; अशा प्रकारे त्या कन्यांना जिंकून योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ भीष्म...
1.109.55
प्रययौ हास्तिनपुरं यत्र राजा स कौरवः ।
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा प्रशास्ति वसुधामिमाम् ॥ १.१०९.५५ ॥
ते हस्तिनापुराला गेले, जिथे कौरव राजा धर्मात्मा विचित्रवीर्य ही पृथ्वी शासन करत होता.
1.109.56
यथा पितास्य कौरव्यः शान्तनुर्नृपसत्तमः ।
सोऽचिरेणैव कालेन अत्यक्रामन्नराधिप ॥ १.१०९.५६ ॥
याचे वडील कौरव्य राजा शंतनू, राजांमध्ये श्रेष्ठ, तेही थोड्याच काळात निघून गेले, हे नराधिपा.
1.109.57
वनानि सरितश्चैव शैलांश्च विनिधान्द्रुमान् ।
अक्षतः क्षपयित्वाऽरीन्सङ्ख्येऽसङ्ख्येयविक्रमः ॥ १.१०९.५७ ॥
वने, नद्या, पर्वत आणि वृक्ष — युद्धात शत्रूंचा नाश करून, अपरिमित पराक्रमी असलेले ते कोणत्याही हानीविना त्यांना पार करून गेले.
1.109.58
आनयामास काश्यस्य सुताः सागरगासुतः ।
स्नुषा इव स धर्मात्मा भगिनीरिव चानुजाः ॥ १.१०९.५८ ॥
काशिराजाच्या कन्यांना गंगापुत्राने आणले; त्या धर्मात्म्याने त्यांना सुनांप्रमाणे आणि धाकट्या बहिणींप्रमाणे आणले.
1.109.59
यथा दुहितश्चैव परिगृह्य ययौ कुरून् ।
आनिन्ये स महाबाहुर्भ्रातुः प्रियचिकीर्षया ॥ १.१०९.५९ ॥
मुलींप्रमाणे त्यांना घेऊन तो कुरूंकडे गेला; त्या महाबाहूने भावाला आनंदित करण्याच्या इच्छेने त्यांना आणले.
1.109.60
ताः सर्वगुणसंपन्ना भ्राता भ्रात्रे यवीयसे ।
भीष्मो विचित्रवीर्याय प्रददौ विक्रमाहृताः ॥ १.१०९.६० ॥
सर्वगुणसंपन्न त्या कन्यांना, पराक्रमाने आणलेल्या त्यांना, भीष्माने आपला धाकटा भाऊ विचित्रवीर्य याला दिले.
1.109.61
एवं धर्मेण धर्मज्ञः कृत्वा कर्मातिमानुषम् ।
भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य विवाहायोपचक्रमे ॥ १.१०९.६१ ॥
अशा प्रकारे धर्मज्ञ भीष्माने धर्मानुसार अतिमानुष कर्म करून बंधू विचित्रवीर्याच्या विवाहाची तयारी सुरू केली.
1.109.62
सत्यवत्या सह मिथः कृत्वा निश्चयमात्मवान् ।
विवाहं कारयिष्यन्तं भीष्मं काशिपतेः सुता।
ज्येष्ठा तासामिदं वाक्यमब्रवीद्धसती तदा ॥ १.१०९.६२ ॥
आत्मसंयमी भीष्म सत्यवतीशी परस्पर निश्चय करून विवाहाची व्यवस्था करणार होता, तेव्हा काशिराजाच्या कन्यांमधील ज्येष्ठ हसत हे वचन बोलली.
1.109.63
मया सौभपतिः पूर्वं मनसा हि वृतः पतिः ।
तेन चास्मि वृता पूर्वमेष कामश्च मे पितुः ॥ १.१०९.६३ ॥
मी पूर्वीच मनाने सौभपतीला पती म्हणून निवडले होते; त्यानेच मला पूर्वी वरले होते; हीच माझ्या वडिलांचीही इच्छा आहे.
1.109.64
मया वरयितव्योऽभूत्साल्वस्तस्मिन्स्वयंवरे ।
एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ धर्मतत्त्वं समाचर ॥ १.१०९.६४ ॥
त्या स्वयंवरात मी शाल्वालाच वरायचे होते. हे जाणून, हे धर्मज्ञा, धर्माचे तत्त्व पाळा.
1.109.65
एवमुक्तस्तया भीष्मः कन्यया विप्रसंसदि ।
चिन्तामभ्यगमद्वीरो युक्तां तस्यैव कर्मणः ॥ १.१०९.६५ ॥
विप्रसभेत कन्येने असे म्हटल्यावर वीर भीष्म त्या कर्मास योग्य अशा चिंतेत पडले.
1.109.66
अन्यसक्ता त्वियं कन्या ज्येष्ठा त्वम्बा मया जिता ।
वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतमङ्गलवाचना ॥ १.१०९.६६ ॥
ही कन्या दुसऱ्यावर अनुरक्त आहे; पण ज्येष्ठ अंबेला मी जिंकले आहे; वचनाने दिलेली, मनाने दिलेली, मंगल वाचन करून दिलेली.
1.109.67
निर्दिष्टा तु परस्यैव सा त्याज्या परचिन्तिनी ।
इत्युक्त्वा चानुमान्यैव भ्रातरं स्ववशानुगम् ॥ १.१०९.६७ ॥
जी दुसऱ्यासाठीच निश्चित झाली आहे आणि जिचे मन दुसऱ्यात गुंतले आहे, तिचा त्याग करावा. असे म्हणून आणि आपल्या आज्ञेत चालणाऱ्या भावाची संमती घेऊन...
1.109.68
विनिश्चित्य स धर्मज्ञो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
अनुजज्ञे तदा ज्येष्ठामम्बां काशिपतेः सुताम् ॥ १.१०९.६८ ॥
धर्मज्ञ त्याने वेदपारंगत ब्राह्मणांशी विचार करून निश्चय केला आणि तेव्हा काशीपतीची ज्येष्ठ कन्या अंबा हिला जाण्याची अनुमती दिली.
1.109.69
अम्बिकाम्बालिके भार्ये प्रादाद्भ्रात्रे यवीयसे ।
भीष्मो विचित्रवीर्याय विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १.१०९.६९ ॥
भीष्माने विधिपूर्वक केलेल्या कर्माद्वारे अंबिका आणि अंबालिका या दोन पत्नी धाकटे बंधू विचित्रवीर्य यांना दिल्या.
1.109.70
तयोः पाणी गृहीत्वा तु रूपयौवनदर्पितः ।
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा नाम्बामैच्छत्कथंचन ॥ १.१०९.७० ॥
त्या दोघींचे हात धरून धर्मात्मा विचित्रवीर्य, रूप आणि तारुण्याच्या अभिमानाने, अंबेची कोणत्याही प्रकारे इच्छा करीत नव्हता.
1.109.71
अम्बामन्यस्य कीर्त्यन्तीमब्रवीच्चारुदर्शनाम् ।
पापस्य फलमेवैष कामोऽसाधुर्निरर्थकः।
परतन्त्रोपभोगो मामार्य नाऽऽयोक्तुमर्हसि ॥ १.१०९.७१ ॥
सुंदर रूपवती अंबेला, जिला दुसऱ्याची म्हणून घोषित केले जात होते, तो म्हणाला — "हे पापाचे फळ आहे; ही इच्छा वाईट आणि व्यर्थ आहे. हे आर्ये, परवशतेच्या उपभोगात मला गुंतवणे योग्य नाही."
1.109.72
प्रातिष्ठच्छान्तनोर्वंशस्तात यस्य त्वमन्वयः ।
अकामवृत्तो धर्मात्मन्साधु मन्ये मतं तव ॥ १.१०९.७२ ॥
"हे तात, शंतनूचा वंश प्रतिष्ठित झाला आहे, ज्यात तू जन्मलास. हे धर्मात्मन्, तू कामरहित आचरण करणारा आहेस; तुझे हे मत मी योग्य मानतो."
1.109.73
इत्युक्त्वाम्बां समालोक्य विधिवद्वाक्यमब्रवीत् ।
विसृष्टा ह्यसि गच्छ त्वं यथाकाममनिन्दिते ॥ १.१०९.७३ ॥
असे म्हणून, अंबेकडे विधिपूर्वक पाहून त्यांनी हे वचन सांगितले — हे अनिंदिते, तू मोकळी आहेस; आता तुला हवे तसे जा.
1.109.74
नानियोज्ये समर्थोऽहं नियोक्तुं भ्रातरं प्रियम् ।
अन्यबावगतां चापि को नारीं वासयेद्गृहे ॥ १.१०९.७४ ॥
मी माझ्या प्रिय बंधूला नियुक्त करण्यास समर्थ नाही; आणि ज्या स्त्रीचे मन दुसरीकडे गेले आहे तिला घरात कोण ठेवील?
1.109.75
अतस्त्वां न नियोक्ष्यामि अन्यकामासि गम्यताम् ।
अहमप्यूर्ध्वरेता वै निवृत्तो दारकर्मणि ॥ १.१०९.७५ ॥
म्हणून मी तुला नियुक्त करणार नाही; तू दुसऱ्याची इच्छा करतेस, म्हणून जा. मीही ऊर्ध्वरेता आहे; विवाहकर्मातून मी निवृत्त झालो आहे.
1.109.76
न संबन्धस्तदावाभ्यां भविता वै कथंचन ।
इत्युक्ता सा गता तत्र सखीभिः परिवारिता ॥ १.१०९.७६ ॥
तेव्हा आपल्या दोघांमध्ये कोणताही संबंध कोणत्याही प्रकारे होणार नाही. असे सांगितले गेल्यावर ती सखींनी वेढलेली तेथून निघून गेली.
1.109.77
निर्दिष्टा हि शनै राजन्साल्वराजपुरं प्रति ।
अथाम्बा साल्वंमागम्य साऽब्रवीत्प्रतिपूज्य तं ॥ १.१०९.७७ ॥
हे राजा, ती हळूहळू साल्वराजाच्या नगराकडे पाठवली गेली. मग अंबा साल्वाजवळ येऊन त्याचा सत्कार करून बोलली.
1.109.78
पुरा निर्दिष्टभावा त्वामागतास्मि वरानन ।
देवव्रतं समुत्सृज्य सानुजं भरतर्षभम् ॥ १.१०९.७८ ॥
हे सुंदर मुखा, पूर्वीच माझा हेतू सांगितला गेला होता; म्हणून मी तुझ्याकडे आले आहे. धाकट्या भावासह भरतश्रेष्ठ देवव्रताला सोडून.
1.109.79
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते विधिवन्मां समुद्यताम् ॥ १.१०९.७९ ॥
तुझे कल्याण असो. विधिपूर्वक मला स्वीकार, मी सिद्ध आहे.
1.109.80
तयैवमुक्तः साल्वोपि प्रहसन्निदमब्रवीत् ।
निर्जिताऽसीह भीष्मेण मां विनिर्जित्य राजसु ॥ १.१०९.८० ॥
ती असे म्हणाल्यावर साल्व हसत म्हणाला, "येथे तू भीष्माने जिंकलेली आहेस, राजांमध्ये मला जिंकून."
1.109.81
अन्येन निर्जितां भद्रे विसृष्टां तेन चालयात् ।
न गृह्णामि वरारोहे तत्र चैव तु गम्यताम् ॥ १.१०९.८१ ॥
"हे कल्याणी, दुसऱ्याने जिंकलेली आणि त्यानेच घरातून सोडलेली मी स्वीकारत नाही, हे सुंदर कमरेच्या. तिथेच जा."
1.109.82
इत्युक्ता सा समागम्य कुरुराज्यमनुत्तमम् ।
अम्बाब्रवीत्ततो भीष्मं त्वयाऽहं सहसा हृता ॥ १.१०९.८२ ॥
असे सांगितले गेल्यावर ती श्रेष्ठ कुरुराज्यात येऊन अंबा भीष्माला म्हणाली, "तू मला अचानक हरण केलेस."
1.109.83
क्षत्रधर्ममवेक्षस्व त्वं भर्ता मम धर्मतः ।
यां यः स्वयंवरे कन्यां निर्जयेच्छौर्यसंपदा ॥ १.१०९.८३ ॥
"क्षत्रधर्माचा विचार कर. तू धर्माने माझा पती आहेस. स्वयंवरात आपल्या शौर्यसंपत्तीने जो जी कन्या जिंकतो."
1.109.84
राज्ञः सर्वान्विनिर्जित्य स तामुद्वाहयेद्ध्रुवम् ।
अतस्त्वमेव भर्ता मे त्वयाऽहं निर्जिता यतः ॥ १.१०९.८४ ॥
"सर्व राजांना जिंकून त्याने निश्चितपणे तिच्याशी विवाह करावा. म्हणून तूच माझा पती आहेस, कारण तूच मला जिंकलेस."
1.109.85
तस्माद्वहस्व मां भीष्म निर्जितां संसदि त्वया ।
ऊर्ध्वरेता ह्यहमिति प्रत्युवाच पुनःपुनः ॥ १.१०९.८५ ॥
म्हणून हे भीष्मा, सभेत तू जिंकलेल्या मला स्वीकार. मी ऊर्ध्वरेता आहे, असे ती वारंवार उत्तरली.
1.109.86
भीष्मं सा चाब्रवीदम्बा यथाजैषीस्तथा कुरु ।
एवमन्वगमद्भीष्मं षट्समाः पुष्करेक्षणा ॥ १.१०९.८६ ॥
अंबा भीष्मांना म्हणाली: तू जसे जिंकलेस तसे कर. अशा प्रकारे कमलनेत्री तिने सहा वर्षे भीष्मांचा पाठलाग केला.
1.109.87
ऊर्ध्वरेतास्त्वहं भद्रे विवाहविमुखोऽभवम् ।
तमेव साल्वं गच्छ त्वं यः पुरा मनसा वृतः ॥ १.१०९.८७ ॥
मी ऊर्ध्वरेता आहे, हे कल्याणी; विवाहाविषयी मी विमुख झालो आहे. पूर्वी मनाने ज्याला वरले होतेस, त्या साल्वाकडेच तू जा.
1.109.88
अन्यसक्तं किमर्थं त्वमात्मानमवदः पुरा ।
अन्यसक्तां वधूं कन्यां वासयेत्स्वगृहे न हि ॥ १.१०९.८८ ॥
पूर्वी तू स्वतःला दुसऱ्यावर आसक्त का म्हणवलेस? दुसऱ्यावर आसक्त असलेल्या कन्येला कोणीही आपल्या घरात वधू म्हणून ठेवत नाही.
1.109.89
नाहमुद्वाहयिष्ये त्वां मम भ्रात्रे यवीयसे ।
विचित्रवीर्याय शुभे यथेष्टं गम्यतामिति ॥ १.१०९.८९ ॥
मी तुझ्याशी विवाह करणार नाही; माझ्या धाकट्या भावा विचित्रवीर्यासाठी, हे शुभे, तुला हवे तसे जा.
1.109.90
भूयः साल्वं समभ्येत्य राजन्गृह्णीष्व मामिति ।
नाहं गृह्णाम्यन्यजितामिति साल्वनिराकृता ॥ १.१०९.९० ॥
पुन्हा साल्वाकडे जाऊन, हे राजा, 'मला स्वीकार' असे म्हणाली. 'दुसऱ्याने जिंकलेल्या हिला मी स्वीकारणार नाही' असे साल्वाने नाकारले.
1.109.91
ऊर्ध्वरेतास्त्वहमिति भीष्मेण च निराकृता ।
अम्बा भीष्मं पुनः साल्वं भीष्मं साल्वं पुनः पुनः ॥ १.१०९.९१ ॥
'मी ऊर्ध्वरेता आहे' असे म्हणून भीष्मानेही तिला नाकारले. अंबा पुन्हा पुन्हा भीष्माकडे आणि साल्वाकडे गेली.
1.109.92
गमनागमनेनैवमनैषीत्षट् समा नृप ।
अश्रुभिर्भूमिमुक्षन्ती शोचन्ती सा मनस्विनी ॥ १.१०९.९२ ॥
हे राजा, अशा जाण्या-येण्यातच तिने सहा वर्षे घालवली. अश्रूंनी भूमी भिजवत, शोक करत ती मनस्विनी.
1.109.93
पीनोन्नतकुचद्वन्द्वा विशालजघनेक्षणा ।
श्रोणीभरालसगमा राकाचन्द्रनिभानना ॥ १.१०९.९३ ॥
पुष्ट व उन्नत स्तनांची जोडी असलेली, विशाल कंबर व नेत्रांची, नितंबाच्या भाराने आळसावलेल्या चालीची, पौर्णिमेच्या चंद्रासारख्या मुखाची.
1.109.94
वर्षत्कादम्बिनीमूर्ध्नि स्फुरन्ती चञ्चलेव सा ।
सा ततो द्वादश समा बाहुदामभितो नदीम्।
पार्श्वे हिमवतो रम्ये तपो घोरं समाददे ॥ १.१०९.९४ ॥
वर्षाव करणाऱ्या मेघाच्या माथ्यावर चमकणाऱ्या विजेसारखी ती चमकली. नंतर बारा वर्षे हिमालयाच्या रमणीय कुशीत, बाहुदा नदीच्या दोन्ही बाजूंना तिने घोर तप आचरले.
1.109.95
संक्षिप्तकरणा तत्र तप आस्थाय सुव्रता ।
पादाङ्गुष्ठेन साऽतिष्ठदकम्पन्त ततः सुराः ॥ १.१०९.९५ ॥
तेथे इंद्रियांना संयमित करून, तपात स्थिर होऊन, दृढव्रता ती एका पायाच्या अंगठ्यावर उभी राहिली; तेव्हा देव कंपित झाले.
1.109.96
तस्यास्तत्तु तपो दृष्ट्वा सुराणां क्षोभकारकम् ।
विस्मितश्चैव हृष्टश्च तस्यानुग्रहबुद्धिमान् ॥ १.१०९.९६ ॥
देवांमध्ये क्षोभ निर्माण करणारे तिचे ते तप पाहून विस्मित व संतुष्ट झालेला बुद्धिमान (शिव) तिच्यावर अनुग्रह करण्याच्या विचारात आला.
1.109.97
अनन्तसेनो भगवान्कुमारो वरदः प्रभुः ।
मानयन्राजपुत्रीं तां ददौ तस्यै शुभां स्रजम् ॥ १.१०९.९७ ॥
अनन्तसेन नावाचे भगवान कुमार, वरदाता प्रभू, त्या राजकन्येचा सन्मान करीत तिला एक शुभ माळ दिली.
1.109.98
एषा पुष्करिणी दिव्या यथावत्समुपस्थिता ।
अम्बे त्वच्छोकशमनी माला भुवि भविष्यति ॥ १.१०९.९८ ॥
ही दिव्य पुष्करिणी यथाविधी प्रकट झाली आहे. हे अंबे, तुझा शोक शमविणारी ही माळ पृथ्वीवर राहील.
1.109.99
एतां चैव मया दत्तां मालां यो धारयिष्यति ।
सोऽस्य भीष्मस्य निधने कारणं वै भविष्यति ॥ १.१०९.९९ ॥
मी दिलेली ही माळ जो धारण करेल, तोच या भीष्माच्या मृत्यूचे कारण होईल.