महाभारत · अध्याय 1.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.11.1
सखा बभूव मे पूर्वं खगमो नाम वै द्विजः ।
भृशं संशितवाक्तात तपोबलसमन्वितः ॥ १.११.१ ॥
पूर्वी खगम नावाचा एक ब्राह्मण माझा मित्र होता; हे तात, तो अत्यंत तीक्ष्ण वाणीचा आणि तपोबलाने युक्त होता.
1.11.2
स मया क्रीडता बाल्ये कृत्वा तार्णं भुजंगमम् ।
अग्निहोत्रे प्रसक्तस्तु भीषितः प्रमुमोह वै ॥ १.११.२ ॥
बालपणी खेळताना मी गवताचा एक साप केला; अग्निहोत्रात गुंतलेले ते भीतीने खरोखरच मूर्च्छित झाले.
1.11.3
लब्ध्वा स च पुनः संज्ञां मामुवाच तपोधनः ।
नर्दहन्निव कोपेन सत्यवाक्संशितव्रतः ॥ १.११.३ ॥
पुन्हा शुद्धीवर तो तपोधन मला म्हणाला; क्रोधाने जणू जाळणारा, सत्यवादी आणि कठोर व्रत पाळणारा.
1.11.4
यथावीर्यस्त्वया सर्पः कृतोऽयं मद्बिभीषया ।
तथावीर्यो भुजंगस्त्वं मम शापाद्भविष्यसि ॥ १.११.४ ॥
माझ्या भीतीसाठी तू जशा सामर्थ्याने हा साप केलास, तशाच सामर्थ्याचा साप तू माझ्या शापाने होशील.
1.11.5
तस्याहं तपसो वीर्यं जानन्नासं तपोधन ।
भृशमुद्विग्नहृदयस्तमवोचमहं तदा ॥ १.११.५ ॥
त्याच्या तपाचे सामर्थ्य मला माहीत नव्हते, हे तपोधना; त्या वेळी माझे मन अत्यंत उद्विग्न झाले होते आणि मी त्याला म्हणालो.
1.11.6
प्रणतः संभ्रमाच्चैव प्राञ्जलिः पुरतः स्थितः ।
सखेति हसतेदं ते नर्मार्थं वै कृतं मया ॥ १.११.६ ॥
भीतीने नमस्कार करून, हात जोडून त्याच्यासमोर उभा राहून हसत 'सखा' असे म्हणालो; हे तुझ्याशी विनोद म्हणून मी केले होते.
1.11.7
क्षन्तुमर्हसि मे ब्रह्मञ्शापोऽयं विनिवर्त्यताम् ।
सोऽथ मामब्रवीद्दृष्ट्वा भृशमुद्विग्नचेतसम् ॥ १.११.७ ॥
हे ब्राह्मणा, तू मला क्षमा करावीस; हा शाप मागे घेतला जावा. तेव्हा मला अत्यंत व्याकूळ मनाचा पाहून तो म्हणाला.
1.11.8
मुहुरुष्णं विनिःश्वस्य सुसंभ्रान्तस्तपोधनः ।
नानृतं वै मया प्रोक्तं भवितेदं कथंचन ॥ १.११.८ ॥
वारंवार उष्ण निःश्वास सोडून, अत्यंत व्याकूळ झालेला तपोधन म्हणाला: मी जे बोललो ते खोटे नाही; हे कसे ना कसे घडणारच.
1.11.9
यत्तु वक्ष्यामि ते वाक्यं शृणु तन्मे तपोधन ।
श्रुत्वा च हृदि ते वाक्यमिदमस्तु सदाऽनघ ॥ १.११.९ ॥
आता मी तुला जे वचन सांगणार आहे ते, हे तपोधना, माझ्याकडून ऐक. हे निष्पाप, हे वचन ऐकून ते तुझ्या हृदयात सदैव राहो.
1.11.10
उत्पत्स्यति रुरुर्नाम प्रमतेरात्मजः शुचिः ।
तं दृष्ट्वा शापमोक्षस्ते भविता नचिरादिव।
एवमुक्तस्तु तेनाहमुरगत्वमवाप्तवान् ॥ १.११.१० ॥
प्रमतीचा शुद्ध पुत्र रुरु नावाने जन्माला येईल. त्याला पाहताच तुझ्या शापाचा अंत होईल; फार वेळ लागणार नाही. असे त्याच्याकडून सांगितले जाताच मला सर्परूप प्राप्त झाले.
1.11.11
स त्वं रुरुरिति ख्यातः प्रमतेरात्मजोऽपि च ।
स्वरूपं प्रतिपद्याहमद्य वक्ष्यामि ते हितम् ॥ १.११.११ ॥
तूच तो रुरु नावाने प्रसिद्ध आणि प्रमतीचा पुत्र आहेस. आता मूळ रूप धारण करून मी आज तुला हितकारक गोष्ट सांगतो.
1.11.12
स डौण्डुभं परित्यज्य रूपं विप्रर्षभस्तदा ।
स्वरूपं भास्वरं भूयः प्रतिपेदे महायशाः ॥ १.११.१२ ॥
तेव्हा तो विप्रश्रेष्ठ, महायशस्वी, डुण्डुभ रूपाचा त्याग करून पुन्हा आपले तेजस्वी मूळ रूप प्राप्त झाला.
1.11.13
इदं चोवाच वचनं रुरुमप्रतिमौजसम् ।
अहिंसा परमो धर्मः सर्वप्राणभृतां वर ॥ १.११.१३ ॥
अप्रतिम तेजस्वी रुरुला त्यांनी हे वचन सांगितले: सर्व प्राणिमात्रांमध्ये श्रेष्ठ धर्म अहिंसाच आहे.
1.11.14
तस्मात्प्राणभृतः सर्वान्न हिंस्याद्ब्राह्मणः क्वचित् ।
ब्राह्मणः सौम्य एवेह भवतीति परा श्रुतिः ॥ १.११.१४ ॥
म्हणून ब्राह्मणाने कधीही कोणत्याही प्राणिमात्राची हिंसा करू नये; या जगात ब्राह्मण सौम्यच असतो, अशी परम श्रुती आहे.
1.11.15
वेदवेदाङ्गविन्नाम सर्वभूताभयप्रदः ।
अहिंसा सत्यवचनं क्षमा चेति विनिश्चितम् ॥ १.११.१५ ॥
वेद आणि वेदांगे जाणणारा, सर्व प्राण्यांना अभय देणारा असे ज्याचे नाव आहे—अहिंसा, सत्यवचन आणि क्षमा हेच निश्चित आहे.
1.11.16
ब्राह्मणस्य परो धर्मो वेदानां धारणापि च ।
क्षत्रियस्य हि यो धर्मः स नेहेष्येत वै तव ॥ १.११.१६ ॥
ब्राह्मणाचा परम धर्म वेदांचे धारण करणे हा आहे; आणि क्षत्रियाचा जो धर्म आहे, तो तुला येथे इष्ट असू नये.
1.11.17
दण्डधारणमुग्रत्वं प्रजानां परिपालनम् ।
तदिदं क्षत्रियस्यासीत्कर्म वै शृणु मे रुरो ॥ १.११.१७ ॥
दंड धारण करणे, उग्रता, प्रजेचे पालन—हेच क्षत्रियाचे कर्म आहे; हे रुरु, माझे ऐक.
1.11.18
जनमेजयस्य यज्ञेऽस्मिन्सर्पाणां हिंसनं पुरा ।
परित्राणं च भीतानां सर्पाणां ब्राह्मणादपि ॥ १.११.१८ ॥
जनमेजयाच्या या यज्ञात पूर्वी सर्पांची हिंसा झाली; आणि भीतीने ग्रस्त सर्पांचे रक्षणही एका ब्राह्मणाकडूनच झाले.
1.11.19
तपोवीर्यबलोपेताद्वेदवेदाङ्गपारगात् ।
आस्तीकाद्द्विजमुख्याद्वै सर्पसत्रे द्विजोत्तम ॥ १.११.१९ ॥
तप, वीर्य व बल यांनी युक्त, वेद व वेदांगांत पारंगत असलेल्या आस्तीकाने — हे द्विजोत्तमा, सर्पसत्रात.