মহাভারত · অধ্যায় 1.110
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.110.1
अन्यपूर्वेति मां साल्वो नाभिनन्दति बालिशः ।
साहं धर्माच्च कामाच्च विहीना शोकधारिणी ॥ १.११०.१ ॥
"পূর্বে অন্যের ছিলাম বলে নির্বোধ শাল্ব আমাকে গ্রহণ করে না। ধর্ম ও কাম উভয় থেকে বঞ্চিত হয়ে আমি শোক বহন করছি।"
1.110.2
अपतिः क्षत्रियान्सर्वानाक्रन्दामि समन्ततः ।
इयं वः क्षत्रिया माला या भीष्मं निहनिष्यति ॥ १.११०.२ ॥
"স্বামীহীনা আমি চারদিকে সকল ক্ষত্রিয়ের কাছে আর্তনাদ করছি। হে ক্ষত্রিয়গণ, ভীষ্মকে বধ করবে যে মালা, তা আপনাদের জন্য।"
1.110.3
अहं च भार्या तस्य स्यां यो भीष्मं घातयिष्यति ।
तस्याश्चङ्क्रम्यमाणायाः समाः पञ्च गताः पराः ॥ १.११०.३ ॥
"যে ভীষ্মকে বধ করাবে, আমি তার স্ত্রী হব। এভাবে ঘুরে বেড়াতে বেড়াতে আমার পাঁচ বছর কেটে গেছে।"
1.110.4
नाभवच्छरणं कश्चित्क्षत्रियो भीष्मजाद्भयात् ।
अगच्छत्सोमकं साऽम्बा पाञ्चालेषु यशस्विनम् ॥ १.११०.४ ॥
"ভীষ্মের ভয়ে কোনো ক্ষত্রিয়ই আশ্রয় দিল না। তখন অম্বা পাঞ্চালদের মধ্যে যশস্বী সোমকের কাছে গেল।"
1.110.5
सत्यसन्धं महेष्वासं सत्यधर्मपरायणम् ।
सा सभाद्वारमागम्य पाञ्चालैरभिरक्षितम् ॥ १.११०.५ ॥
"সত্যসন্ধ, মহাধনুর্ধর, সত্যধর্মে নিরত সেই সোমকের কাছে সে সভাদ্বারে এল, যেখানে পাঞ্চালরা রক্ষা করছিল।"
1.110.6
पाञ्चालराजमाक्रन्दत्प्रगृह्य सुभुजा भुजौ ।
भीष्मेण हन्यमानां मां मज्जन्तीमिव च ह्रदे ॥ १.११०.६ ॥
"সুন্দর বাহুযুক্তা সে দুই হাত তুলে পাঞ্চাল রাজাকে ডাকল—ভীষ্মের দ্বারা আঘাতপ্রাপ্ত আমি, যেন হ্রদে ডুবে যাচ্ছি।"
1.110.7
यज्ञसेनाभिधावेह पाणिमालम्ब्य चोद्धर ।
तेन मे सर्वधर्माश्च रतिभोगाश्च केवलाः ॥ १.११०.७ ॥
হে যজ্ঞসেন, এখানে দৌড়ে এসো, আমার হাত ধরে আমাকে তুলে ধরো; তাতেই আমার সব ধর্ম ও কেবল রতিভোগ রক্ষা পাবে।
1.110.8
उभौ च लोकौ कीर्तिश्च समूलौ सफलौ हृतौ ।
न्त्येवं न विन्दामि राजन्यं शरणं क्वचित् ॥ १.११०.८ ॥
আমার উভয় লোক ও কীর্তি মূল ও ফলসহ হরণ করা হয়েছে; এভাবে কোথাও আমি আশ্রয়দাতা কোনো ক্ষত্রিয়কে খুঁজে পাই না।
1.110.9
किं नु निःक्षत्रियो लोको यत्रानाथोऽवसीदति ।
समागम्य तु राजानो मयोक्ता राजसत्तमाः ॥ १.११०.९ ॥
এই জগৎ কি ক্ষত্রিয়শূন্য হয়ে গেছে, যেখানে অনাথ একজন ডুবে যাচ্ছে? হে শ্রেষ্ঠ রাজারা, আপনাদের সমবেত করে আমি একথা বলেছি।
1.110.10
शृण्वन्तु सर्वे राजानो मयोक्तं राजसत्तमाः ।
इक्ष्वाकूणां तु ये वृद्धाः पाञ्चालानां च ये वराः ॥ १.११०.१० ॥
হে শ্রেষ্ঠ রাজারা, আমি যা বলেছি সব রাজা শুনুন — ইক্ষ্বাকু বংশের প্রবীণেরা এবং পাঞ্চালদের যাঁরা শ্রেষ্ঠ।
1.110.11
त्वत्प्रसादाद्विवाहेऽस्मिन्मा धर्मो मा पराजयेत् ।
प्रसीद यज्ञसेनेह गतिर्मे भव सोमक ॥ १.११०.११ ॥
আপনার কৃপায় এই বিবাহে ধর্ম যেন নষ্ট না হয়, পরাজিত না হয়। হে যজ্ঞসেন, প্রসন্ন হও; হে সোমক, এখানে আমার আশ্রয় হও।
1.110.12
जानामि त्वां बोधयामि राजपुत्रि विशेषतः ।
यथाशक्ति यथाधर्मं बलं संधारयाम्यहम् ॥ १.११०.१२ ॥
হে রাজকন্যা, আমি তোমাকে জানি, বিশেষভাবে তোমাকে বোঝাচ্ছি; যথাশক্তি ও যথাধর্ম অনুযায়ী আমি আমার বল ধারণ করি।
1.110.13
अन्यस्मात्पार्थिवाद्यत्ते भयं स्यात्पार्थिवात्मजे ।
तस्यापनयने हेतुं संविधातुमहं प्रभुः ॥ १.११०.१३ ॥
হে রাজকন্যা, অন্য কোনো রাজা থেকে তোমার যদি ভয় হয়, তা দূর করার উপায় করতে আমি সমর্থ।
1.110.14
नहि शान्तनवस्याहं महास्त्रस्य प्रहारिणः ।
ईश्वरः क्षत्रियाणां हि बलं धर्मोऽनुवर्तते ॥ १.११०.१४ ॥
কিন্তু মহাস্ত্রধারী, প্রহারকারী শান্তনুপুত্রের বিরুদ্ধে আমি সমর্থ নই; ক্ষত্রিয়দের মধ্যে বলই ধর্মকে অনুসরণ করে।
1.110.15
सा साधु व्रज कल्याणि न मां भीष्मो दहेद्बलात् ।
न प्रत्यगृह्णंस्ते सर्वे किमित्येव न वेद्म्यहम् ॥ १.११०.१५ ॥
হে কল্যাণী, তুমি ভালোভাবে যাও; ভীষ্ম যেন বলপূর্বক আমাকে দগ্ধ না করেন। তোমাকে সকলে কেন গ্রহণ করল না, তা আমি জানি না।
1.110.16
न हि भीष्मादहं धर्मं शक्तो दातुं कथंचन ।
इत्युक्ता स्रजमासज्य द्वारि राज्ञो व्यपाद्रवत् ॥ १.११०.१६ ॥
ভীষ্মের ভয়ে আমি কোনো প্রকারেই ধর্ম দিতে সমর্থ নই; এই বলে মালাটি স্থাপন করে সে রাজার দ্বার থেকে ছুটে পালাল।
1.110.17
व्युदस्तां सर्वलोकेषु तपसा संशितव्रताम् ।
तामन्वगच्छद्द्रुपदः सान्त्वं जल्पन्पुनः पुनः ॥ १.११०.१७ ॥
সব লোকে পরিত্যক্তা, তপস্যায় কঠোরব্রতধারিণী সেই কন্যার পিছনে দ্রুপদ বারবার সান্ত্বনার বাক্য বলতে বলতে গেলেন।
1.110.18
स्रजं गृहाण कल्याणि न नो वैरं प्रसञ्जय ॥ १.११०.१८ ॥
হে কল্যাণী, মালাটি গ্রহণ করো; আমাদের সঙ্গে শত্রুতা বাড়িয়ো না।
1.110.19
एवमेव त्वया कार्यमिति स्म प्रतिकाङ्क्षते ।
न तु तस्यान्यथा भावो दैवमेतदमानुषम् ॥ १.११०.१९ ॥
"তোমাকে এভাবেই করতে হবে" — সে এরূপই প্রত্যাশা করে, কিন্তু তার ভাব অন্যরকম নয়। এ দৈব, মানবিক নয়।
1.110.20
यश्चैनां स्रजमादाय स्वयं वै प्रतिमोक्षते ।
स भीष्मं समरे हन्ता मम धर्मप्रणाशनम् ॥ १.११०.२० ॥
যে এই মালা নিয়ে নিজেই তা প্রতিদান স্বরূপ ছেড়ে দেবে, সে-ই যুদ্ধে ভীষ্মকে বধ করবে — আমার ধর্মনাশকারীকে।
1.110.21
तां स्रजं द्रुपदो राजा कंचित्कालं ररक्ष सः ।
ततो विस्रम्भमास्थाय तूष्णीमेतामुपैक्षत ॥ १.११०.२१ ॥
সেই মালা রাজা দ্রুপদ কিছুকাল রক্ষা করে রাখলেন। পরে বিশ্বাসে ভর করে নীরবে তা উপেক্ষা করলেন।
1.110.22
तां शिखण्डिन्यबध्नात्तु बाला पितुरवज्ञया ।
तां पिता त्वत्यजच्छीघ्रं त्रस्तो भीष्मस्य किल्बिषात् ॥ १.११०.२२ ॥
বালিকা শিখণ্ডিনী পিতার অবজ্ঞায় সেই মালা বেঁধে নিল। ভীষ্মের অপরাধের ভয়ে পিতা তাকে শীঘ্রই ত্যাগ করলেন।
1.110.23
इषीकं ब्राह्मणं भीता साभ्यगच्छत्तपस्विनम् ।
गङ्गाद्वारि तपस्यन्तं तुष्टिहेतोस्तपस्विनी ॥ १.११०.२३ ॥
ভীতা সেই তপস্বিনী গঙ্গাদ্বারে তপস্যারত ইষীক নামক ব্রাহ্মণের কাছে সন্তুষ্টির জন্য গেল।
1.110.24
उपचाराभितुष्टस्तामब्रवीदृषिसत्तमः ।
गङ्गाद्वारे विभजनं भविता नचिरादिव ॥ १.११०.२४ ॥
তার সেবায় সন্তুষ্ট হয়ে সেই ঋষিশ্রেষ্ঠ তাকে বললেন — "গঙ্গাদ্বারে শীঘ্রই বিভাজন ঘটবে।"
1.110.25
तत्र गन्धर्वराजानं तुम्बुरुं प्रियदर्शनम् ।
आराधयितुमीहस्व सम्यक्परिचरस्व तम् ॥ १.११०.२५ ॥
সেখানে প্রিয়দর্শন গন্ধর্বরাজ তুম্বুরুকে সন্তুষ্ট করার চেষ্টা করো, তাঁর যথাযথ সেবা করো।
1.110.26
अहमप्यत्र साचिव्यं कर्तास्मि तव शोभने ।
तं तदाचर भद्रं ते स ते श्रेयो विधास्यति ॥ १.११०.२६ ॥
আমিও এখানে তোমাকে সাহায্য করব, হে সুন্দরী। তুমি তাই করো; তোমার মঙ্গল হোক, তিনি তোমার কল্যাণ সাধন করবেন।
1.110.27
ततो विभजनं तत्र गन्धर्वाणामवर्तत ।
तत्र द्वाववशिष्येतां गन्धर्वावमितौ जसौ ॥ १.११०.२७ ॥
তারপর সেখানে গন্ধর্বদের বিভাজন ঘটল। সেখানে দুজন গন্ধর্ব অবশিষ্ট রইল, যারা অপরিমেয় ও উৎপন্ন।
1.110.28
तयोरेकः समीक्ष्यैनां स्त्रीबुभूषुरुवाच ह ।
इदं गृह्णीष्व पुंलिङ्गं वृणे स्त्रीलिङ्गमेव ते ॥ १.११०.२८ ॥
তাদের একজন তাকে দেখে, স্ত্রী হতে ইচ্ছুক হয়ে বলল: 'এই পুরুষলিঙ্গ গ্রহণ করো; আমি তোমার জন্য স্ত্রীলিঙ্গ বেছে নিচ্ছি।'
1.110.29
नियमं चक्रतुस्तत्र स्त्री पुमांश्चैव तावुभौ ।
ततः पुमान्समभवच्छिखण्डी परवीरहा ॥ १.११०.२९ ॥
সেখানে তারা দুজনেই চুক্তি করল: একজন নারী এবং আরেকজন পুরুষ হবে। তখন পুরুষটি শত্রুবীরহন্তা শিখণ্ডী হল।
1.110.30
स्त्री भूत्वा ह्यपचक्राम स गन्धर्वो मुदान्वितः ।
लब्ध्वा तु महतीं प्रीतिं याज्ञसेनिर्महायशाः ॥ १.११०.३० ॥
নারী হয়ে সেই গন্ধর্ব আনন্দে পূর্ণ হয়ে চলে গেল। আর মহাযশা যাজ্ঞসেনি মহা আনন্দ লাভ করল।
1.110.31
ततो बुद्बुदकं गत्वा पुनरस्त्राणि सोऽकरोत् ।
तत्र चास्त्राणि दिव्यानि कृत्वा स सुमहाद्युतिः ॥ १.११०.३१ ॥
তারপর বুদ্বুদক তীর্থে গিয়ে তিনি পুনরায় অস্ত্রচর্চা করলেন। সেখানে দিব্য অস্ত্রসমূহ আয়ত্ত করে তিনি মহাতেজে দীপ্যমান হলেন।
1.110.32
स्वदेशमभिसंपदे पाञ्चालं कुरुनन्दन ।
सोऽभिवाद्य पितुः पादौ महेष्वासः कृताञ्जलिः ॥ १.११०.३२ ॥
হে কুরুনন্দন, তিনি নিজ দেশ পাঞ্চালে উপস্থিত হলেন। সেই মহাধনুর্ধর পিতার চরণে প্রণাম করে করজোড়ে দাঁড়ালেন।
1.110.33
उवाच भवता भीष्मान्न भेतव्यं कथंचन ॥ १.११०.३३ ॥
তিনি বললেন, "ভীষ্ম থেকে আপনার কোনোভাবেই ভয় পাওয়ার কারণ নেই।"