महाभारत · अध्याय 1.113
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.113.1
जामदग्न्येन रामेण पितुर्वधममृष्यता ।
राजा परशुना पूर्वं हैहयाधिपतिर्हतः ॥ १.११३.१ ॥
जमदग्नीचा पुत्र राम याने आपल्या पित्याचा वध सहन न करता पूर्वी परशूने हैहयांच्या अधिपती राजाला ठार केले.
1.113.2
शतानि दशबाहूनां निकृत्तान्यर्जुनस्य वै ।
लोकस्याचरितो धर्मस्तेनाति किल दुश्चरः ॥ १.११३.२ ॥
अर्जुनाच्या दहा बाहूंच्या शेकडो (योद्ध्यांचे) बाहू छाटले गेले. त्यामुळे लोकधर्म आचरला गेला; तो खरोखर अत्यंत कठीण आहे.
1.113.3
पुनश्च धनुरादाय महास्त्राणि प्रमुञ्चता ।
निर्दग्धं क्षत्रमसकृद्रथेन जयता महीम् ॥ १.११३.३ ॥
पुन्हा धनुष्य घेऊन महास्त्रे सोडत, रथात विजयी होत, पृथ्वी जिंकत त्याने वारंवार क्षत्रियवर्ग जाळला.
1.113.4
एवमुच्चावचैरस्त्रैर्भार्गवेण महात्मना ।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा ॥ १.११३.४ ॥
अशा प्रकारे महात्मा भार्गवाने उच्च-नीच अस्त्रांनी पूर्वी एकवीस वेळा पृथ्वी क्षत्रियरहित केली.
1.113.5
एवं निःक्षत्रिये लोके कृते तेन महर्षिणा ।
ततः संभूय सर्वाभिः क्षत्रियाभिः समन्ततः ॥ १.११३.५ ॥
अशा प्रकारे त्या महर्षीने जग क्षत्रियरहित केल्यावर, नंतर सर्व बाजूंनी सर्व क्षत्रिय स्त्रिया एकत्र होऊन...
1.113.6
उत्पादितान्यपत्यानि ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
पाणिग्राहस्य तनय इति वेदेषु निश्चितम् ॥ १.११३.६ ॥
वेदपारंगत ब्राह्मणांनी अपत्ये उत्पन्न केली; पाणिग्रहण केलेल्या पतीचा पुत्र असे वेदांत निश्चित आहे.
1.113.7
धर्मं मनसि संस्थाप्य ब्राह्मणांस्ताः समभ्ययुः ।
लोकेऽप्याचरितो दृष्टः क्षत्रियाणां पुनर्भवः ॥ १.११३.७ ॥
धर्म मनात दृढ ठेवून त्या स्त्रिया ब्राह्मणांकडे गेल्या. जगात क्षत्रियांमध्येही पुनर्भव आचरणात असल्याचे दिसून आले आहे.
1.113.8
ततः पुनः समुदितं क्षत्रं समभवत्तदा ।
इमं चैवात्र वक्ष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ॥ १.११३.८ ॥
तेव्हा क्षत्रियकुल पुन्हा समृद्ध होऊन उदयास आले. येथे मी हा प्राचीन इतिहासही सांगेन.
1.113.9
अथोचथ्य इति ख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा ।
ममता नाम तस्यासीद्भार्या परमसंमता ॥ १.११३.९ ॥
पूर्वी औचथ्य नावाचे प्रसिद्ध असे एक बुद्धिमान ऋषी होते. त्यांची ममता नावाची अत्यंत आदरणीय पत्नी होती.
1.113.10
उचथ्यस्य यवीयांस्तु पुरोधास्त्रिदिवौकसाम् ।
बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतामन्वपद्यत ॥ १.११३.१० ॥
औचथ्याचा धाकटा भाऊ, देवांचा पुरोहित महातेजस्वी बृहस्पती ममतेकडे गेला.
1.113.11
उवाच ममता तं तु देवरं वदतां वरम् ।
अन्तर्वत्नी त्वहं भ्रात्रा ज्येष्ठेनारम्यतामिति ॥ १.११३.११ ॥
वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा दिराला ममता म्हणाली: "मी ज्येष्ठ भावामुळे गर्भवती आहे; म्हणून तू थांब."
1.113.12
अयं च मे महाभाग कुक्षावेव बृहस्पते ।
औचथ्यो देवमत्रापि षडङ्गं प्रत्यधीयत ॥ १.११३.१२ ॥
हे महाभागा बृहस्पती! हा माझ्या गर्भातच आहे; आणि औचथ्याचा हा पुत्र येथे गर्भातच सहा वेदांगांचे अध्ययन करत आहे.
1.113.13
अमोघरेतास्त्वं चापि द्वयोर्नास्त्यत्र संभवः ।
तस्मादेवं गते त्वद्य उपारमितुमर्हसि ॥ १.११३.१३ ॥
तूही अमोघरेता आहेस, आणि तुम्हा दोघांना येथे संतान होणार नाही. म्हणून असे घडल्यामुळे आता तू थांबायला हवे.
1.113.14
एवमुक्तस्तदा सम्यक् बृहस्पतिरुदारधीः ।
कामात्मानं तदात्मानं न शशाक नियच्छितुम् ॥ १.११३.१४ ॥
उदारबुद्धी बृहस्पतीला असे पूर्णपणे सांगितले गेले, तरीही कामवासनेत गुंतलेल्या आपल्या मनाला त्यांना आवरता आले नाही.
1.113.15
स बभूव ततः कामी तया सार्धमकामया ।
उत्सृजन्तं तु तं रेतः स गर्भस्थोऽभ्यभाषत ॥ १.११३.१५ ॥
मग तो त्या अनिच्छुक स्त्रीसह कामासक्त झाला. तो आपले रेतस् सोडत असताना गर्भात असलेला त्याच्याशी बोलू लागला.
1.113.16
भोस्तात मा गमः कामं द्वयोर्नास्तीह संभवः ।
अल्पावकाशो भगवन्पूर्वं चाहमिहागतः ॥ १.११३.१६ ॥
हे तात, कामवासनेकडे जाऊ नकोस; इथे तुम्हा दोघांना संतान होणार नाही. हे भगवन्, मी आधीच येथे आलो आहे, आणि येथे माझ्यासाठी जागा थोडीच आहे.
1.113.17
अमोघरेताश्च भवान्न पीडां कर्तुमर्हति ।
अश्रुत्वैव तु तद्वाक्यं गर्भस्थस्य बृहस्पतिः ॥ १.११३.१७ ॥
तुम्ही अमोघरेता आहात, म्हणून तुम्ही पीडा देणे योग्य नाही. पण गर्भात असलेल्याचे ते बोलणे न ऐकताच बृहस्पती ...
1.113.18
जगाम मैथुनायैव ममतां चारुलोचनाम् ।
शुक्रोत्सर्गं ततो बुद्ध्वा तस्या गर्भगतो मुनिः ॥ १.११३.१८ ॥
तो सुंदर डोळ्यांच्या ममतेकडे केवळ संभोगासाठीच गेला. मग तिचा शुक्रत्याग जाणून गर्भात असलेला मुनी ...
1.113.19
पद्भ्यामारोधयन्मार्गं शुक्रस्य च बृहस्पतेः ।
स्थानमप्राप्तमथ तच्छुक्रं प्रतिहतं तदा ॥ १.११३.१९ ॥
त्याने पायांनी शुक्र आणि बृहस्पती यांचा मार्ग अडवला; तेव्हा ते शुक्र आपल्या स्थानी न पोहोचता तत्काळ अडवले गेले.
1.113.20
पपात सहसा भूमौ ततः क्रुद्धो बृहस्पतिः ।
तं दृष्ट्वा पतितं शुक्रं शशाप स रुषान्वितः ॥ १.११३.२० ॥
तेव्हा तो अचानक भूमीवर पडला; मग क्रुद्ध बृहस्पतींनी पडलेले ते शुक्र पाहून संतापाने शाप दिला.
1.113.21
उचथ्यपुत्रं गर्भस्थं निर्भर्त्स्य भगवानृषिः ।
यन्मां त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति ॥ १.११३.२१ ॥
गर्भात असलेल्या उचथ्याच्या पुत्राची निर्भत्सना करून भगवान ऋषी म्हणाले, 'अशा काळात, जो सर्व भूतांना इष्ट आहे, तू मला…'
1.113.22
एवमात्थ वचस्तस्मात्तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ।
स वै दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत ॥ १.११३.२२ ॥
'तू असे जे बोललास त्यामुळे तू दीर्घ अंधारात प्रवेश करशील.' त्या शापाने तो ऋषी दीर्घतमा नावाने जन्मला.
1.113.23
बृहस्पतेर्बृहत्कीर्तेर्बृहस्पतिरिवौजसा ।
जात्यन्धो वेदवित्प्राज्ञः पत्नीं लेभे स विद्यया ॥ १.११३.२३ ॥
बृहस्पतीप्रमाणे तेजस्वी, महान कीर्तीचा बृहस्पतीचा पुत्र, जन्मांध, वेदज्ञ व प्राज्ञ — त्याने आपल्या विद्येने पत्नी मिळवली.
1.113.24
तरुणीं रुपसंपन्नां प्रद्वेषीं नाम ब्राह्मणीम् ।
स पुत्राञ्जनयामास गौतमादीन्महायशाः ॥ १.११३.२४ ॥
तरुण, रूपसंपन्न प्रद्वेषी नावाच्या ब्राह्मणीच्या ठायी त्या महायशस्वीने गौतम आदी पुत्र उत्पन्न केले.
1.113.25
ऋषेरुचथ्यस्य तदा सन्तानकुलवृद्धये ।
धर्मात्मा च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १.११३.२५ ॥
तेव्हा ऋषी उचथ्याच्या संतानवंशवृद्धीसाठी, धर्मात्मा व महात्मा, वेद आणि वेदांगांत पारंगत असलेला तो मुनी,
1.113.26
गोधर्मं सौरभेयाच्च सोऽधीत्य निखिलं मुनिः ।
प्रावर्तत तदा कर्तुं श्रद्धावांस्तमशङ्कया ॥ १.११३.२६ ॥
गोधर्म आणि सौरभेय शास्त्र पूर्णपणे अभ्यासून तो मुनी श्रद्धेने, शंका न धरता ते करू लागला.
1.113.27
ततो वितथमर्यादं तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमाः ।
क्रुद्धा मोहाभिभूतास्ते सर्वे तत्राश्रमौकसः ॥ १.११३.२७ ॥
तेव्हा मर्यादा सोडलेल्या त्याला पाहून, तेथे आश्रमात राहणारे सर्व श्रेष्ठ मुनी क्रोधित झाले आणि मोहाने ग्रासले गेले.
1.113.28
अहोऽयं भिन्नमर्यादो नाश्रमे वस्तुमर्हति ।
तस्मादेनं वयं सर्वे पापात्मानं त्यजामहे ॥ १.११३.२८ ॥
अरेरे! मर्यादा मोडलेला हा आश्रमात राहण्यास योग्य नाही. म्हणून आपण सर्वजण या पापात्म्याचा त्याग करतो.
1.113.29
इत्यन्योन्यं समाभाष्य ते दीर्घतमसं मुनिम् ।
पुत्रलाभाच्च सा पत्नी न तुतोष पतिं तदा ॥ १.११३.२९ ॥
असे परस्परांशी बोलून त्यांनी दीर्घतमस मुनीचा त्याग केला. पुत्रप्राप्ती झाली तरी त्याची पत्नी तेव्हा पतीवर संतुष्ट नव्हती.
1.113.30
प्रद्विषन्तीं पतिर्भार्यां किं मां द्वेक्षीति चाब्रवीत् ।
भार्याया भरणाद्भर्ता पालनाच्च पतिः स्मृतः ॥ १.११३.३० ॥
द्वेष करणाऱ्या पत्नीला पती म्हणाला, "तू माझा द्वेष का करतेस?" पत्नीचे पोषण करतो म्हणून पती 'भर्ता' आणि रक्षण करतो म्हणून 'पती' म्हणवला जातो.
1.113.31
अहं त्वद्भरणाशक्ता जात्यन्धं ससुतं तदा ।
नित्यकालं श्रमेणार्ता न भरेयं महातपः ॥ १.११३.३१ ॥
मी तुमचे पालनपोषण करण्यास असमर्थ आहे; जन्मांध पुत्रासह, सतत श्रमाने पीडित मी, हे महातपस्वी, त्याचे पालनपोषण करू शकत नाही.
1.113.32
तस्मास्तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिः कोपसमन्वितः ।
प्रत्युवाच ततः पत्नीं प्रद्वेषीं ससुतां तदा ॥ १.११३.३२ ॥
तिचे ते शब्द ऐकून क्रोधाने भरलेले ऋषी तेव्हा द्वेषी पत्नीला, पुत्रासह असलेल्या तिला उत्तर देते झाले.
1.113.33
नीयतां क्षत्रियकुले धनार्थश्च भविष्यति ।
त्वया दत्तं धनं विप्र नेच्छेयं दुःखकारणम् ॥ १.११३.३३ ॥
तिला क्षत्रिय कुलात नेण्यात यावे; तेथे धनासाठीच ती राहील. हे विप्रा, तू दिलेले धनही मला नको, कारण ते दुःखाचे कारण आहे.
1.113.34
यथेष्टं कुरु विप्रेन्द्र न भेरयं पुरा यथा ।
अद्यप्रभृति मर्यादा मया लोके प्रतिष्ठिता ॥ १.११३.३४ ॥
तुला हवे ते कर, हे विप्रश्रेष्ठा; पूर्वीप्रमाणे मी तिचे पालनपोषण करणार नाही. आजपासून जगात माझ्याकडून ही मर्यादा स्थापित केली गेली आहे.
1.113.35
एक एव पतिर्नार्या यावज्जीवं परायणम् ।
मृते जीवति वा तस्मिन्नापरं प्राप्नुयान्नरम् ॥ १.११३.३५ ॥
स्त्रीसाठी एकच पती जीवनभर आश्रय असतो. पती मृत असो वा जिवंत, तिने दुसऱ्या पुरुषाला मिळवू नये.
1.113.36
अभिगम्य परं नारी पतिष्यति न संशयः ।
अपतीनां तु नारीणामद्यप्रभृति पातकम् ॥ १.११३.३६ ॥
परपुरुषाजवळ जाणारी स्त्री निःसंशय पतित होईल. पण पतिहीन स्त्रियांसाठी आजपासून पाप होईल.
1.113.37
यद्यस्ति चेद्धनं सर्वं वृथाभोगा भवन्तु ताः ।
अकीर्तिः परिवादाश्च नित्यं तासां भवन्तु वै ॥ १.११३.३७ ॥
त्यांच्याजवळ जर काही धन असेल तर ते सर्व व्यर्थ भोग ठरो; आणि त्यांना सदैव अपकीर्ती व निंदा प्राप्त होवो.
1.113.38
इति तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणी भृशकोपिता ।
गङ्गायां नीयतामेष पुत्रा इत्येवमब्रवीत् ॥ १.११३.३८ ॥
हे ऐकून ब्राह्मणी अत्यंत संतप्त झाली आणि म्हणाली, "पुत्रांनो, याला गंगेत नेऊन टाका."
1.113.39
लोभमोहाभिभूतास्ते पुत्रास्तं गौतमादयः ।
वद्ध्वोडुपे परिक्षिप्य गङ्गायां समवासृजन् ॥ १.११३.३९ ॥
लोभ व मोहाने वश झालेल्या त्या पुत्रांनी — गौतम इत्यादींनी — त्याला बांधून एका तराफ्यावर ठेवले आणि गंगेत सोडून दिले.
1.113.40
कस्मादन्धश्च वृद्धश्च भर्तव्योऽयमिति स्म ते ।
चिन्तयित्वा ततः क्रूराः प्रतिजग्मुरथो गृहान् ॥ १.११३.४० ॥
"हा आंधळा व म्हातारा का सांभाळावा?" असा विचार करून ते क्रूर पुत्र घरी परतले.
1.113.41
सोऽनुस्रोतस्तदा विप्रः प्लवमानो यदृच्छया ।
जगाम सुबहून्देशानन्धस्तेनोडुपेन ह ॥ १.११३.४१ ॥
तेव्हा तो ब्राह्मण प्रवाहाबरोबर तरंगत, योगायोगाने त्या तराफ्यासह आंधळा होऊन अनेक देशांत गेला.
1.113.42
तं तु राजा बलिर्नाम सर्वधर्मविदां वरः ।
अपश्यन्मज्जनगतः स्रोतसाऽभ्याशमागतम् ॥ १.११३.४२ ॥
पण सर्व धर्मज्ञांत श्रेष्ठ असलेल्या बलि नावाच्या राजाने स्नानासाठी गेला असता प्रवाहाने जवळ आलेल्या त्याला पाहिले.
1.113.43
जग्राह चैनं धर्मात्मा बलिः सत्यपराक्रमः ।
ज्ञात्वा चैवं स वव्रेऽथ पुत्रार्थे भरतर्षभ ॥ १.११३.४३ ॥
धर्मात्मा आणि सत्यपराक्रमी बळीने त्यांना धरले. हे जाणून, हे भरतर्षभा, त्याने पुत्रांसाठी वर मागितला.
1.113.44
तं पूजयित्वा राजर्षिर्विश्रान्तं मुनिमब्रवीत् ।
सन्तानार्थं महाभाग भार्यासु मम मानद।
पुत्रान्धर्मार्थकुशलानुत्पादयितुमर्हसि ॥ १.११३.४४ ॥
विश्रांती घेत असलेल्या त्या मुनींचा सन्मान करून राजर्षी म्हणाला: हे महाभाग, हे मानदा, माझ्या पत्नींपासून संतानासाठी धर्म-अर्थात कुशल पुत्र तुम्ही उत्पन्न करावेत.
1.113.45
तस्मैस राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां प्राहिणोत्तदा ॥ १.११३.४५ ॥
तेव्हा राजाने त्याच्याकडे आपली पत्नी सुदेष्णा पाठवली.
1.113.46
एवमुक्तः स तेजस्वी तं तथेत्युक्तवानृषिः ।
अन्धं वृद्धं च तं मत्वा न सा देवी जगाम ह।
स्वां तु धात्रेयिकां तस्मै वृद्धाय प्राहिणोत्तदा ॥ १.११३.४६ ॥
असे सांगितले असता तो तेजस्वी ऋषी 'ठीक आहे' म्हणाला. परंतु तो आंधळा आणि वृद्ध आहे असे जाणून त्या देवीने त्याच्याकडे जाणे टाळले; तेव्हा तिने आपल्या धात्रीला त्या वृद्धाकडे पाठवले.
1.113.47
तस्यां काक्षीवदादीन्स शूद्रयोनावृषिस्तदा ।
जनयामास धर्मात्मा पुत्रानेकादशैव तु ॥ १.११३.४७ ॥
तिच्या उदरी, शूद्र योनीत, त्या धर्मात्मा ऋषींनी तेव्हा काक्षीवत् इत्यादी अकरा पुत्रच उत्पन्न केले.
1.113.48
काक्षीवदादीन्पुत्रांस्तान्दृष्ट्वा सर्वानधीयतः ।
उवाच तमृषिं राजा ममेम इति भारत ॥ १.११३.४८ ॥
काक्षीवत् इत्यादी ते सर्व पुत्र अध्ययन करीत असलेले पाहून राजा त्या ऋषींना म्हणाला: हे भारता, 'हे माझे आहेत.'
1.113.49
नेत्युवाच महर्षिस्तं ममेम इति चाब्रवीत् ।
शूद्रयोनौ मया हीमे जाताः काक्षीवदादयः ॥ १.११३.४९ ॥
महर्षी म्हणाले, नाही, हे माझे नाहीत. ते पुढे म्हणाले, माझ्याकडून शूद्र योनीत हे कक्षीवान् इत्यादी जन्मले आहेत.
1.113.50
अन्धं वृद्धं च मां दृष्ट्वा सुदेष्णा महिषी तव ।
अवमन्य ददौ मूढा शूद्रां धात्रेयिकां मम ॥ १.११३.५० ॥
मला आंधळा आणि वृद्ध पाहून तुझी राणी सुदेष्णा मला तुच्छ लेखून मूर्खपणाने एक शूद्र धात्री देती झाली.
1.113.51
ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम् ।
बलिः सुदेष्णां स्वां भार्यां तस्मै स प्राहिणोत्पुनः ॥ १.११३.५१ ॥
नंतर बलीने त्या ऋषिश्रेष्ठाला पुन्हा प्रसन्न केले आणि आपली भार्या सुदेष्णा हिला पुन्हा त्यांच्याकडे पाठवले.
1.113.52
तां स दीर्घतमाङ्गेषु स्पृष्ट्वा देवीमथाब्रवीत् ।
भविष्यन्ति कुमारास्ते तेजसाऽऽदित्यवर्चसः ॥ १.११३.५२ ॥
दीर्घतमा त्या देवीला आपल्या अंगांनी स्पर्श करून म्हणाले, तुला सूर्यासारख्या तेजस्वी पुत्र होतील.
1.113.53
अङ्गो वङ्गः कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्मश्च ते सुताः ।
तेषां देशाः समाख्याताः स्वनामकथिता भुवि ॥ १.११३.५३ ॥
अंग, वंग, कलिंग, पुंड्र आणि सुह्म हे तुझे पुत्र आहेत. त्यांचे देश पृथ्वीवर त्यांच्याच नावांनी प्रसिद्ध आहेत.
1.113.54
अङ्गस्याङ्गोऽभवद्देशो वङ्गो वङ्गस्य च स्मृतः ।
कलिङ्गविषयश्चैव कलिङ्गस्य च स स्मृतः ॥ १.११३.५४ ॥
अंगाचा देश अंग झाला; वंगाचा देश वंग म्हणून स्मरला जातो. कलिंग प्रदेश आणि कलिंगाचा देशही तसाच स्मरला जातो.
1.113.55
पुण्ड्रस्य पुण्ड्राः प्रख्याताः सुह्माः सुह्मस्य च स्मृताः ।
एवं बलेः पुरा वंशः प्रख्यातो वै महर्षिजः ॥ १.११३.५५ ॥
पुंड्राचे वंशज पुंड्र म्हणून प्रसिद्ध झाले, आणि सुह्माचे वंशज सुह्म म्हणून स्मरले जातात. अशाप्रकारे पूर्वी बलीचा वंश प्रसिद्ध झाला, जो महर्षींपासून जन्मला होता.
1.113.56
एवमन्ये महेष्वासा ब्राह्मणैः क्षत्रिया भुवि ।
जाताः परमधर्मज्ञा वीर्यवन्तो महाबलाः।
एतच्छ्रुत्वा त्वमप्यत्र मातः कुरु यथेप्सितम् ॥ १.११३.५६ ॥
याचप्रमाणे ब्राह्मणांपासून पृथ्वीवर जन्मलेले इतर महाधनुर्धर क्षत्रिय होते; ते परम धर्मज्ञ, पराक्रमी आणि महाबलवान होते. हे ऐकून, हे माते, येथे तुला जे हवे ते कर.