મહાભારત · અધ્યાય 1.114
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.114.1
पुनर्भरतवंशस्य हेतुं सन्तानवृद्धये ।
वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ १.११४.१ ॥
માતા, ભરતવંશની સંતાનવૃદ્ધિનો ઉપાય હું નિશ્ચિતપણે ફરીથી કહીશ; મારું કહેલું સાંભળ.
1.114.2
ब्राह्मणो गुणवान्कश्चिद्धनेनोपनिमन्त्र्यताम् ।
विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत्प्रजाः ॥ १.११४.२ ॥
કોઈ ગુણવાન બ્રાહ્મણને ધન આપીને બોલાવવો; તે વિચિત્રવીર્યની પત્નીઓના ક્ષેત્રોમાં સંતાન ઉત્પન્ન કરે.
1.114.3
भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा धर्महेत्वर्थसंहितम् ।
माता सत्यवती भीष्मं पुनरेवाभ्यभाषत ॥ १.११४.३ ॥
ભીષ્મનાં ધર્મ અને પ્રયોજનથી યુક્ત વચન સાંભળીને માતા સત્યવતી ભીષ્મ સાથે ફરી બોલી.
1.114.4
औचथ्यमधिकृत्येदमङ्गं च यदुदाहृतम् ।
पौराणी श्रुतिरित्येषा प्राप्तकालमिदं कुरु ॥ १.११४.४ ॥
ઔચથ્યને લગતું જે અંગ કહેવાયું છે તે આ જ છે; આ પૌરાણિક શ્રુતિ છે; હવે સમય આવ્યો છે, આ કર.
1.114.5
त्वं हि पुत्र कुलस्यास्य ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च भारत ।
यथा च ते पितुर्वाक्यं मम कार्यं तथाऽनघ ॥ १.११४.५ ॥
પુત્ર, તું જ આ કુળમાં જ્યેષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ છે, હે ભારત; જેવું તારા પિતાનું વચન છે તેવું જ મારું કાર્ય છે, હે નિર્દોષ.
1.114.6
मम पुत्रस्तव भ्राता यवीयान्सुप्रियश्च ते ।
बाल एव गतः स्वर्गं भारतो भरतर्षभ ॥ १.११४.६ ॥
મારો પુત્ર, તારો અત્યંત પ્રિય નાનો ભાઈ ભારત, બાળક હતો ત્યારે જ સ્વર્ગે ગયો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
1.114.7
इमे महिष्यौ तस्येह काशिराजसुते उभे ।
रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च भारत ॥ १.११४.७ ॥
હે ભારત! કાશીરાજની આ બંને કન્યાઓ, રાણીઓ, રૂપ અને યૌવનથી સંપન્ન, પુત્રની કામના રાખે છે.
1.114.8
धर्म्यमेतत्परं ज्ञात्वा सन्तानाय कुलस्य च ।
आभ्यां मम नियोगात्तु धर्मं चरितुमर्हसि ॥ १.११४.८ ॥
આ ધર્મસંમત અને શ્રેષ્ઠ છે એમ જાણી, કુળની સંતતિ માટે, મારી આજ્ઞાથી આ બંને સાથે તારે ધર્મ આચરવો જોઈએ.
1.114.9
असंशयं परो धर्मस्त्वयाः मातः प्रकीर्तितः ।
त्वमप्येतां प्रतिज्ञां तु वेत्थ या मयि वर्तते ॥ १.११४.९ ॥
હે માતા! આપે કહ્યો તે નિઃસંદેહ પરમ ધર્મ છે. મારામાં જે પ્રતિજ્ઞા છે તે આપ પણ જાણો છો.
1.114.10
अमरत्वस्य वा हेतोस्त्रैलोक्यसदनस्य वा ।
उत्सृजेयमहं प्राणान्न तु सत्यं कथंचन ॥ १.११४.१० ॥
અમરત્વ માટે કે ત્રણે લોકના વાસ માટે પણ હું પ્રાણ ત્યાગી દઈશ, પરંતુ કોઈ પણ રીતે સત્યનો ત્યાગ નહીં કરું.
1.114.11
जानामि त्वयि धर्मज्ञ सत्यं सत्यपराक्रम ।
इच्छंस्त्वमिह लोकांस्त्रीन्सृजेरन्यानरिन्दम ॥ १.११४.११ ॥
હે ધર્મજ્ઞ! તારામાં સત્ય છે એ હું જાણું છું; હે સત્યપરાક્રમી! હે શત્રુદમન! તું ઇચ્છે તો અહીં ત્રણે લોકને બીજા રૂપે સર્જી શકે.
1.114.12
यथा तु नः कुलं चैव धर्मश्च न पराभवेत् ।
सुहृदश्च प्रहृष्टाः स्युस्तथा त्वं कर्तुमर्हसि ॥ १.११४.१२ ॥
જેથી અમારું કુળ અને ધર્મ નષ્ટ ન થાય, અને મિત્રો પ્રસન્ન થાય, તેમ તારે કરવું જોઈએ.
1.114.13
त्वमेव कुलवृद्धासि गौरवं तु परं त्वयि ।
सोपायं कुलसन्ताने वक्तुमर्हसि नः परम् ॥ १.११४.१३ ॥
તું જ કુળની વૃદ્ધા છે; તારામાં જ પરમ ગૌરવ છે. કુળ-સંતતિ માટેનો ઉપાય તારે અમને સ્પષ્ટ કહેવો જોઈએ.
1.114.14
स्त्रियो हि परमं गुह्यं धारयन्ति सदा कुले ।
पुरुषांश्चैव मायाभिर्बह्वीभिरुपगृह्णते ॥ १.११४.१४ ॥
સ્ત્રીઓ હંમેશાં કુળમાં પરમ ગુપ્ત રહસ્ય ધારણ કરે છે; અનેક માયાઓથી પુરુષોને વશ કરી લે છે.
1.114.15
सा सत्यवति संपश्य धर्मं सत्यपरायणे ।
यथा न जह्यां सत्यं च न सीदेच्च कुलं हि नः ॥ १.११४.१५ ॥
હે સત્યપરાયણ સત્યવતી, ધર્મને સારી રીતે વિચાર; જેથી હું સત્ય ન છોડું અને આપણું કુળ નાશ ન પામે.
1.114.16
ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया ।
विहसन्तीव सव्रीडमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १.११४.१६ ॥
ત્યારે સત્યવતી લજ્જાથી, જાણે થોડું હસતી હોય તેમ, અટકતી વાણીમાં ભીષ્મને આ વચન બોલી.
1.114.17
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
विश्वासात्ते प्रवक्ष्यामि सन्तानाय कुलस्य नः ॥ १.११४.१७ ॥
હે મહાબાહુ ભારત, તું કહે છે તે સત્ય છે. વિશ્વાસથી આપણા કુળની સંતતિ માટે હું તને કહીશ.
1.114.18
न ते शक्यमनाख्यातुमापद्धर्मं तथाविधम् ।
त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिः ॥ १.११४.१८ ॥
એવો આપદ્ધર્મ તારે કહ્યા વિના રાખવો શક્ય નથી. આપણા કુળમાં તું જ ધર્મ છે; તું જ સત્ય છે; તું જ પરમ આશ્રય છે.
1.114.19
यत्त्वं वक्ष्यसि तत्कार्यमस्माभिरिति मे मतिः ।
तस्मान्निशम्य सत्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम्।
शृणु भीष्म वचो मह्यं धर्मार्थसहितं हितम् ॥ १.११४.१९ ॥
તું જે કહીશ તે જ આપણે કરવું જોઈએ, એવો મારો મત છે. તેથી સત્ય સમજીને મારું સાંભળ અને પછી તે જ કર. હે ભીષ્મ, ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત મારું હિતવચન સાંભળ.
1.114.20
न च विस्रम्भकथितं भवान्सूचितुमर्हति ।
यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ ॥ १.११४.२० ॥
વિશ્વાસથી કહેવાયેલી વાત તમારે પ્રગટ કરવી ઉચિત નથી. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તમે સાંભળેલો વસુ નામનો રાજા—
1.114.21
तस्य शुक्लादहं मत्स्या धृता कुक्षौ पुरा किल ।
मातरं मे जलाद्धृत्वा दाशः परमधर्मवित् ॥ १.११४.२१ ॥
તેના શુક્રથી હું પૂર્વે માછલીના ગર્ભમાં ધારણ થઈ હતી. મારી માતાને પાણીમાંથી ઉપાડનાર દાશ, જે પરમ ધર્મ જાણનાર હતો—
1.114.22
मां तु स्वगृहमानीय दुहितृत्वेऽभ्यकल्पयत् ।
धर्मयुक्तः स धर्मेण पिता चासीत्ततो मम ॥ १.११४.२२ ॥
મને તે પોતાના ઘરે લાવીને પુત્રી તરીકે સ્વીકારી. ધર્મયુક્ત તે ધર્મથી જ મારો પિતા થયો.
1.114.23
धर्मयुक्तस्य धर्मार्थं पितुरासीत्तरी मम ।
सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवनम् ॥ १.११४.२३ ॥
ધર્મયુક્ત મારા પિતાની ધર્માર્થે એક હોડી હતી. એકવાર મારી પ્રથમ યુવાનીમાં હું ત્યાં ગઈ.
1.114.24
अथ धर्मविदां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः ।
आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन्यमुनां नदीम् ॥ १.११४.२४ ॥
ત્યારે ધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ ઋષિ પરાશર, બુદ્ધિમાન, યમુના નદી પાર કરવાની ઇચ્છાથી હોડી પાસે આવ્યા.
1.114.25
स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत्तदा ।
सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं वचः।
उक्त्वा जन्म कुलं मह्यं नासि दाशसुतेति च ॥ १.११४.२५ ॥
યમુના નદી પાર કરાવતી વખતે તે મારી પાસે આવ્યા. કામાર્ત મુનિશ્રેષ્ઠે શાંતિપૂર્વક મધુર વચનો કહ્યાં. મારા જન્મ અને કુળનું કહીને કહ્યું કે તું દાશની પુત્રી નથી.
1.114.26
तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत ।
वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे ॥ १.११४.२६ ॥
હે ભારત, શાપથી ડરેલી અને પિતાથી ભયભીત હું, દુર્લભ વરદાનોથી બોલાવાઈ, તેને ઇનકાર કરવાનું સાહસ કરી શકી નહીં.
1.114.27
प्रेक्ष्य तांस्तु महाभागान्पारावारे ऋषीन्स्थितान् ।
यमुनातीरविन्यस्तान्प्रदीप्तानिव पावकान् ॥ १.११४.२७ ॥
યમુના કિનારે ઊભેલા, પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવા તે મહાભાગ ઋષિઓને સામા કિનારે જોઈને.
1.114.28
पुरस्तादरुणश्चैव तरुणः संप्रकाशते ।
येनैषा ताम्रवस्त्रेव द्यौः कृता प्रविजृम्भिता ॥ १.११४.२८ ॥
પૂર્વ દિશામાં યુવાન અરુણ પ્રકાશી રહ્યો છે; જેના કારણે આ આકાશ તાંબાના વસ્ત્ર જેવું ફેલાયું.
1.114.29
उक्तमात्रो मया तत्र नीहारमसृजत्प्रभुः ।
पराशरः सत्यधृतिर्द्वीपे च यमुनाम्भसि ॥ १.११४.२९ ॥
મેં કહેતાં જ ત્યાં સત્યધૃતિ પ્રભુ પરાશરે યમુનાના જળમાં દ્વીપ પર ધુમ્મસ સર્જ્યું.
1.114.30
अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत् ।
तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत ॥ १.११४.३० ॥
તેણે પોતાના તેજથી મને, તે બાળાને, અભિભૂત કરીને વશ કરી. હે ભારત, નાવમાં બેઠેલી મને અંધકારથી જગતને ઢાંકીને વશ કરી.
1.114.31
मत्स्यगन्धो महानासीत्पुरा मम जुगुप्सितः ।
तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात्स मे मुनिः ॥ १.११४.३१ ॥
પહેલાં મારી માછલી જેવી ગંધ બહુ મોટી અને ઘૃણાસ્પદ હતી. તે મુનિએ તેને દૂર કરીને મને આ શુભ સુગંધ આપી.
1.114.32
ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम् ।
द्वोपेऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि ॥ १.११४.३२ ॥
ત્યારે તે મુનિએ મને કહ્યું, 'મારો આ ગર્ભ છોડીને, આ નદીના દ્વીપે તું કન્યા જ રહીશ.'
1.114.33
कन्यात्वं च ददौ प्रीतः पुनर्विद्वांस्तपोधनः ।
तस्य वीर्यमहं दृष्ट्वा तथा युक्तं महात्मनः ॥ १.११४.३३ ॥
પ્રસન્ન થઈને તે વિદ્વાન તપોધન મુનિએ મને ફરી કન્યાત્વ આપ્યું. તે મહાત્માના વીર્યથી યુક્ત એવું મેં જોયું.
1.114.34
विस्मिता व्यथिता चैव प्रादामात्मानमेव च ।
ततस्तदा महात्मा स कन्यायां मयि भारत।
प्रहृष्टोऽजनयत्पुत्रं द्वीप एव पराशरः ॥ १.११४.३४ ॥
વિસ્મિત અને વ્યથિત થઈને મેં મારી જાતને જ અર્પણ કરી. ત્યારે, હે ભારત, તે મહાત્મા પરાશરે કન્યારૂપ એવી મારામાં પ્રસન્ન થઈને દ્વીપ પર જ પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો.
1.114.35
पाराशर्यो महायोगी स बभूव महानृषिः ।
कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति श्रुतः ॥ १.११४.३५ ॥
તે પારાશર્ય મહાયોગી અને મહાન ઋષિ થયા. મારો કન્યાપુત્ર પહેલાં દ્વૈપાયન તરીકે પ્રખ્યાત થયો.
1.114.36
यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिः ।
लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात्कृष्णत्वमेव च ॥ १.११४.३६ ॥
તપથી ચાર વેદોનું વિભાજન કરનાર તે ભગવાન ઋષિએ લોકમાં વ્યાસપદ પ્રાપ્ત કર્યું; અને શ્યામવર્ણને કારણે કૃષ્ણત્વ પણ પ્રાપ્ત કર્યું.
1.114.37
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषः ।
सद्योत्पन्नः स तु महान्सह पित्रा ततो गतः ॥ १.११४.३७ ॥
તે સત્યવાદી, શમપરાયણ અને તપસ્વી હતા; પાપ બાળી નાખનારા હતા. જન્મતાં જ એ મહાન પિતા સાથે ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
1.114.38
स नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया चाप्रतिमद्युतिः ।
भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति ॥ १.११४.३८ ॥
મેં અને તેં સ્પષ્ટપણે નિયુક્ત કરેલો તે અપ્રતિમ તેજસ્વી, ભાઈની પત્નીઓમાં કલ્યાણકારી સંતાન ઉત્પન્ન કરશે.
1.114.39
स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरेः कृच्छ्रेषु मामिति ।
तं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि ॥ १.११४.३९ ॥
ત્યાં તેણે મને કહ્યું હતું, 'મુશ્કેલીઓમાં મને યાદ કરજે.' હે મહાબાહુ ભીષ્મ, જો તું ઇચ્છે તો હું તેમને યાદ કરીશ.
1.114.40
तव ह्यनुमते भीष्म नियतं स महातपाः ।
विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति ॥ १.११४.४० ॥
હે ભીષ્મ, તારી અનુમતિથી જ તે મહાતપસ્વી વિચિત્રવીર્યની પત્નીઓમાં ચોક્કસ પુત્રો ઉત્પન્ન કરશે.
1.114.41
महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
देशकालौ च जानासि क्रियतामर्थसिद्धये। ॥ १.११४.४१ ॥
તે મહર્ષિનું નામ સાંભળી ભીષ્મે હાથ જોડીને કહ્યું, 'દેશ અને કાળ તું જાણે છે; કાર્યસિદ્ધિ માટે જે કરવું યોગ્ય હોય તે કર.'
1.114.42
अर्थमर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम् ।
कामं कामानुबन्धं च विपरीतान्पृथक्पृथक् ॥ १.११४.४२ ॥
અર્થ, અર્થનો અનુબંધ, ધર્મ, ધર્મનો અનુબંધ, કામ, કામનો અનુબંધ, અને તેમના વિપરીત — દરેકને અલગ અલગ (સમજ).
1.114.43
यो विचिन्त्य धिया धीरो व्यवस्यति स बुद्धिमान् ।
तदिदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः ॥ १.११४.४३ ॥
જે ધીર પુરુષ સારી રીતે વિચારીને બુદ્ધિથી નિશ્ચય કરે છે, તે જ બુદ્ધિમાન છે. આ નિર્ણય ધર્મને અનુકૂળ છે અને આપણા કુળ માટે હિતકર પણ છે.
1.114.44
उक्तं भवत्या यच्छ्रेयस्तन्मह्यं रोचते भृशम् ।
ततस्तस्मिन्प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन ॥ १.११४.४४ ॥
તમે કહેલી શ્રેયસ્કર વાત મને ઘણી ગમી. પછી ભીષ્મે એ પ્રતિજ્ઞા કરી ત્યારે, હે કુરુનંદન.
1.114.45
कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम् ।
स वेदान्विब्रुवन्धीमान्मातुर्विज्ञाय चिन्तितम् ॥ १.११४.४५ ॥
કાળીએ કૃષ્ણદ્વૈપાયન મુનિનું ચિંતન કર્યું. તે બુદ્ધિમાન મુનિ વેદોનું વિભાજન કરતા માતાનો વિચાર જાણીને (આવ્યા).
1.114.46
प्रादुर्बभूवाविदितः क्षणेन कुरुनन्दन ।
तस्मै पूजां ततः कृत्वा सुताय विधिपूर्वकम् ॥ १.११४.४६ ॥
તે ક્ષણમાં અજાણી રીતે પ્રગટ થયા. હે કુરુનંદન, પછી માતાએ પુત્રની વિધિપૂર્વક પૂજા કરી.
1.114.47
परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्रवैरभ्यषिञ्चत ।
मुमोच बाष्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस्य तु ॥ १.११४.४७ ॥
બંને બાહુઓથી આલિંગન આપી તેણે આંસુની ધારાથી તેને ભીંજવ્યો. દાશેયી (સત્યવતી) લાંબા સમય પછી પુત્રને જોઈને આંસુ વહાવવા લાગી.
1.114.48
तामद्भिः परिषिच्यार्तां महर्षिरभिवाद्य च ।
मातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनमब्रवीत् ॥ १.११४.४८ ॥
પાણીથી તે દુઃખી માતાને છાંટીને અને મહર્ષિને વંદન કરીને, પહેલા જન્મેલા પુત્ર વ્યાસે આ વચન કહ્યું.
1.114.49
भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः ।
शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव ॥ १.११४.४९ ॥
તમને જે અભિપ્રેત છે તે કરવા હું આવ્યો છું. હે ધર્મતત્ત્વજ્ઞા, મને આજ્ઞા આપો; હું તમારું પ્રિય કરીશ.
1.114.50
तस्मै पूजां ततोऽकार्षीत्पुरोधाः परमर्षये ।
स च तां प्रतिजग्राह विधिमन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ १.११४.५० ॥
ત્યારે પુરોહિતે તે પરમ ઋષિનું પૂજન કર્યું; તેમણે પણ તે વિધિપૂર્વક, મંત્રો સાથે સ્વીકાર્યું.
1.114.51
पूजितो मन्त्रपूर्वं तु विधिवत्प्रीतिमाप सः ।
तमासनगतं माता पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् ॥ १.११४.५१ ॥
મંત્રપૂર્વક વિધિસર પૂજિત થઈ તેઓ પ્રસન્ન થયા. આસન પર બેઠેલા તેમને માતાએ તેમનું અક્ષય કુશળ પૂછ્યું.
1.114.52
सत्यवत्यथ वीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम् ।
मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे ॥ १.११४.५२ ॥
ત્યારે સત્યવતીએ તેમની સામે જોઈને કહ્યું — હે કવિ, માતા અને પિતા બંનેથી પુત્રો સમાનપણે જન્મે છે.
1.114.53
तेषां पिता यथा स्वीमी तथा माता न संशयः ।
विधानविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतः ॥ १.११४.५३ ॥
તેમના પિતા જેમ સ્વામી છે, તેમ માતા પણ છે — તેમાં સંશય નથી. વિધાનથી નિયત થયેલા તું મારો પ્રથમ પુત્ર છે.
1.114.54
विचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मेऽवरजः सुतः ।
यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृतः ॥ १.११४.५४ ॥
હે બ્રહ્મર્ષિ, વિચિત્રવીર્ય મારો નાનો પુત્ર છે. ભીષ્મ જેમ પિતાની બાજુથી છે, તેમ તું માતાની બાજુથી છે.
1.114.55
भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे ।
अयं शान्तनवः सत्यं पालयन्सत्यविक्रमः ॥ १.११४.५५ ॥
તું વિચિત્રવીર્યના ભાઈ કે પુત્ર તરીકે એને માનતો હોય, તો આ શંતનુનો પુત્ર સત્ય પાળનાર સત્યપરાક્રમી છે.
1.114.56
बुद्धिं न कुरुतेऽपत्ये तथा राज्याऽनुशासने ।
स त्वं व्यपेक्षया भ्रातुः सन्तानाय कुलस्य च ॥ १.११४.५६ ॥
તે સંતાન કે રાજ્યશાસન તરફ ધ્યાન આપતો નથી; તેથી તું ભાઈ પ્રત્યેના આદરથી અને કુળની સંતતિ માટે આ કર.
1.114.57
भीष्मस्य चास्य वचनान्नियोगाच्च ममानघ ।
अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च ॥ १.११४.५७ ॥
હે નિષ્પાપ, ભીષ્મના વચનથી, મારી આજ્ઞાથી, સર્વ પ્રાણીઓ પરની કરુણાથી અને તેમના રક્ષણ માટે પણ (આ કર).
1.114.58
आनृशंस्याच्च यद्ब्रूयां तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि ।
यवीयसस्व भ्रातुर्भार्ये सुरसुतोपमे ॥ १.११४.५८ ॥
દયાથી હું જે કહું છું તે સાંભળીને તારે કરવું જોઈએ; નાના ભાઈની બંને પત્ની દેવકન્યાઓ સમાન છે.
1.114.59
रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च धर्मतः ।
तयोरुत्पादयापत्यं समर्थो ह्यसि पुत्रक ॥ १.११४.५९ ॥
રૂપ અને યૌવનથી સંપન્ન, પુત્રની ઇચ્છા રાખતી તે બંનેમાં ધર્માનુસાર સંતાન ઉત્પન્ન કર; હે પુત્ર, તું એમ કરવા સમર્થ છે.
1.114.60
अनुरूपं कुलस्यास्य संतत्याः प्रसवस्य च ।
वेत्थ धर्मं सत्यवति परं चापरमेव च ॥ १.११४.६० ॥
આ કુળની સંતતિ અને જન્મને અનુરૂપ આ છે; હે સત્યવતી, તું ઉત્તમ અને અધમ બંને ધર્મ જાણે છે.
1.114.61
तथा तव महाप्राज्ञे धर्मे प्रणिहिता मतिः ।
तस्मादहं त्वन्नियोगाद्धर्ममुद्दिश्य कारणम् ॥ १.११४.६१ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞે, તારી બુદ્ધિ પણ ધર્મમાં જ સ્થિર છે. તેથી તારા આદેશથી, ધર્મને જ કારણ માનીને હું આ કરીશ.
1.114.62
ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं ह्येतत्सनातनम् ।
भ्रातुः पुत्रान्प्रदास्यामि मित्रावरुणयोः समान् ॥ १.११४.६२ ॥
તું જે ઇચ્છે છે તે હું અવશ્ય કરીશ, કારણ કે આ સનાતન રીત જોવામાં આવી છે. ભાઈ માટે મિત્ર અને વરુણ સમાન પુત્રો હું આપીશ.
1.114.63
व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टमिह यन्मया ।
संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यतः ॥ १.११४.६३ ॥
તારી બંને દેવીઓ અહીં મેં સૂચવેલું વ્રત યથાવિધિ એક વર્ષ સુધી પાળે; ત્યારે તેઓ શુદ્ધ થશે.
1.114.64
नहि मामव्रतोपेता उपेयात्काचिदङ्गना ।
सद्यो यथा प्रपद्येते देव्यौ गर्भं तथा कुरु ॥ १.११४.६४ ॥
વ્રત પાળ્યા વિના કોઈ પણ સ્ત્રી મારી પાસે ન આવે; બંને દેવીઓ તરત ગર્ભ ધારણ કરે તે રીતે કર.
1.114.65
अराजकेषु राष्ट्रेषु प्रजाऽनाथा विनश्यति ।
नश्यन्ति च क्रियाः सर्वा नास्ति वृष्टिर्न देवता ॥ १.११४.६५ ॥
રાજા વિનાના રાષ્ટ્રોમાં પ્રજા રક્ષક વિના નાશ પામે છે; સર્વ ક્રિયાઓ નષ્ટ થાય છે; વરસાદ નથી, દેવતાઓની કૃપા પણ નથી.
1.114.66
कथं चाराजकं राष्ट्रं शक्यं धारयितुं प्रभो ।
तस्माद्गर्भं समाधत्स्व भीष्मः संवर्धयिष्यति ॥ १.११४.६६ ॥
હે પ્રભુ, રાજા વિનાના રાષ્ટ્રને કેવી રીતે ટકાવી શકાય? તેથી ગર્ભ ધારણ કર; ભીષ્મ તેનું સંવર્ધન કરશે.
1.114.67
यदि पुत्रः प्रदातव्यो मया भ्रातुरकालिकः ।
विरूपतां मे सहतां तयोरेतत्परं व्रतम् ॥ १.११४.६७ ॥
જો હું મારા ભાઈ માટે યોગ્ય સમયે પુત્ર આપું, તો તે બંનેએ મારું કુરૂપપણું સહન કરવું; આ જ તેમનું પરમ વ્રત છે.
1.114.68
यदि मे सहते गन्धं रूपं वेषं तथा वपुः ।
अद्यैव गर्भं कौसल्या विशिष्टं प्रतिपद्यताम् ॥ १.११४.६८ ॥
જો તે મારી ગંધ, રૂપ, વેશ અને શરીર સહન કરે, તો હે કૌસલ્યા, આજે જ તે શ્રેષ્ઠ ગર્ભ ધારણ કરે.
1.114.69
तस्यापि च शतं पुत्रा भवितारो न संशयः ।
गोप्तारः कुरुवंशस्य भवत्याः शोकनाशनाः ॥ १.११४.६९ ॥
તેને પણ સો પુત્રો થશે, એમાં શંકા નથી. તેઓ કુરુવંશના રક્ષક અને તમારા શોકનો નાશ કરનારા થશે.
1.114.70
एवमुक्त्वा महातेजा व्यासः सत्यवतीं तदा ।
शयने सा च कौसल्या शुचिवस्त्रा ह्यलङ्कृता ॥ १.११४.७० ॥
મહાતેજસ્વી વ્યાસે સત્યવતીને આમ કહ્યું; ત્યારે તે કૌસલ્યા શુદ્ધ વસ્ત્ર પહેરીને, શણગારેલી શય્યા પર હતી.
1.114.71
समागमनमाकाङ्क्षेदिति सोऽन्तर्हितो मुनिः ।
ततोऽभिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम् ॥ १.११४.७१ ॥
"તે મારી સાથે સમાગમની ઇચ્છા કરે" એમ કહીને તે મુનિ અદૃશ્ય થયા. પછી તે દેવી એકાંતમાં મળેલી પુત્રવધૂ પાસે ગઈ.
1.114.72
धर्म्यमर्थसमायुक्तमुवाच वचनं हितम् ।
कौसल्ये धर्मतन्त्रं त्वां यद्ब्रवीमि निबोध तत् ॥ १.११४.७२ ॥
તેણે ધર્મસંમત, પ્રયોજનયુક્ત, હિતકારી વચન કહ્યું: "હે કૌસલ્યા, હું તને જે ધર્મતંત્ર કહું છું તે સમજ."
1.114.73
भरतानां समुच्छेदो व्यक्तं मद्भाग्यसंक्षयात् ।
व्यथितां मां च संप्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम् ॥ १.११४.७३ ॥
મારા ભાગ્યના ક્ષયથી ભરતોના વંશનો વિનાશ સ્પષ્ટ છે. વ્યથિત થયેલી મને અને પીડિત પિતૃવંશને જોઈને.
1.114.74
भीष्मो बुद्धिमदान्मह्यं कुलस्यास्य विवृद्धये ।
सा च बुद्धिस्त्वय्यधीना पुत्रि प्रापय मां तथा ॥ १.११४.७४ ॥
આ કુળની વૃદ્ધિ માટે ભીષ્મે મને બુદ્ધિમાન ઉપાય આપ્યો. તે બુદ્ધિ તારા અધીન છે, પુત્રી, મને તેમ કરાવ.
1.114.75
नष्टं च भारतं वंशं पुनरेव समुद्धऱ ।
पुत्रं जनय सुश्रोणि देवराजसमप्रभम् ॥ १.११४.७५ ॥
નાશ પામેલા ભારત વંશને ફરી ઉદ્ધારી. હે સુંદર કટિવાળી, દેવરાજ ઇન્દ્ર સમાન તેજસ્વી પુત્ર જન્માવ.
1.114.76
स हि राज्यधुरं गुर्वीमुद्वक्ष्यति कुलस्य नः ।
एवमुक्त्वा तु सा देवी स्नुषां सत्यवती तदा ॥ १.११४.७६ ॥
તે જ આપણા કુળનો ભારે રાજ્યભાર ઉપાડશે. આમ કહીને દેવી સત્યવતી ત્યારે પુત્રવધૂને બોલી.
1.114.77
सा धर्मतोऽनुनीयैनां कथंचिद्धर्मचारिणीम् ।
भोजयामास विप्रांश्च देवर्षीनतिथींस्तथा ॥ १.११४.७७ ॥
તેણીએ ધર્મ પ્રમાણે આ ધર્મચારિણીને કોઈક રીતે સમજાવી, બ્રાહ્મણો, દેવર્ષિઓ અને અતિથિઓને ભોજન કરાવ્યું.